İkinci baskı noktası

Açılış sahnesi

Beyoğlu'nda bir yapım şirketinin toplantı odası, kasım başı, yağmurlu bir öğleden sonra. Duvarda Ada filminin sahne kartları, renk renk. Senarist Pınar, yapımcı Hülya'nın karşısında oturuyor. Hülya dördüncü taslağı okumuş.

Hikâye artık ikinci perdenin son çeyreğinde, büyük krize birkaç sayfa uzaklıkta. Mahkeme inşaatı durdurdu ama şirket itiraz etti. Balıkçılar bir kooperatif kurdu. Deniz'in elinde, iskelenin asıl sahibini işaret eden eski bir vakıf kaydı var. Feribot kaptanıyla ilişkisi ise kaptanın şirketle yaptığı sözleşme yüzünden askıda.

Hülya yetmişinci sayfadan seksenine kadar okuduğu kartları gösteriyor. Güzel sahneler, diyor. Deniz arşive gidiyor, kooperatif ilk balığını satıyor, kaptanla bir barışma sahnesi var. Ama Deniz'in etrafında hiçbir şey daralmıyor. Şirket nerede?

Pınar kartlara bakıyor. Şirket itiraz etti, diyor. Duruşmayı bekliyoruz.

Hülya başını sallıyor. Beklemek bir sahne değil, diyor. Birazdan her şeyin kaybedildiği an gelecek. Seyirci o ana hazır olmalı. Deniz'in etrafında bir çember daralmalı. Müttefikleri azalmalı, parası bitmeli, bir sırrı açığa çıkmalı. Kaçacak yeri kalmamalı.

Pınar bir kalem alıyor ve boş kartlardan birine tek bir kelime yazıyor: çember.

İkinci baskı noktası, büyük krizden hemen önce karşı gücün yaklaştığı, planın, müttefiklerin ve kaynakların tükendiği ve kaçış yollarının kapandığı sıkışmadır.

Bu derste ne olacak

Bu derste ikinci baskı noktasını inceleyeceğiz. İkinci perdenin son çeyreğinde karşı gücün kahramana adım adım yaklaştığı, planın küçüldüğü ve yanındakilerin birer birer çekildiği bölümü ele alacağız. Elindeki imkânların tükenmesine, sakladığı bir şeyin ortaya çıkmasına ve geri çekilebileceği son yolun da kapanmasına bakacağız. Hepsinin aynı anda değil, birbiri ardına gelmesinin neden önemli olduğunu konuşacağız.

Bütün bunların büyük krize nasıl hazırlık yaptığını göreceğiz. İlk baskı noktasıyla farkını konuşacağız. Pınar'ın yetmişinci ile sekseninci sayfaları arasındaki bölümü bir çember gibi yeniden kuracağız. Ardından on iki filmin ikinci perdesinin son çeyreğine bakacağız.

Sıfır noktası

İkinci perdede iki baskı noktası var. İlki ikinci perdenin ilk yarısında geliyor. O noktada karşı taraf varlığını hatırlatıyor ve kahramanın elindeki ilk planı bir kez yokluyor. İkincisi ikinci perdenin son çeyreğinde geliyor. Bu kez karşı güç yalnızca kendini göstermiyor, kahramana yaklaşıyor. Uzaktan bir tehdit olmaktan çıkıp kapıya dayanıyor.

İki baskı noktası arasındaki fark bir ölçek farkı. İlkinde kahraman bir darbe alıyor ama ayakta kalıyor. Elinde hâlâ bir planı, müttefikleri ve kaynakları var. İkincisinde bunların hepsi birer birer azalıyor. Plan küçülüyor, müttefikler gidiyor, kaynaklar tükeniyor. Kahramanın etrafında bir çember daralıyor. Bu çemberin her halkası kahramanın bir dayanağı.

Bu daralmanın bir amacı var: seyirciyi büyük krize hazırlamak. Birkaç sahne sonra kahraman her şeyi kaybedecek. Bu kayıp aniden gelirse seyirci ona inanmıyor. Ama çember adım adım daraldıysa, kayıp kaçınılmaz görünüyor. Seyirci kahramanla birlikte nefes almakta zorlanıyor. Her kayıp bir sonrakini haber veriyor. Seyirci bir sonraki darbenin nereden geleceğini tahmin etmeye çalışıyor ve bu tahmin, gerilimin kendisi oluyor.

Hülya'nın itirazı tam bu noktada. Pınar'ın yetmişinci ile sekseninci sayfaları arasında Deniz hâlâ güçlü. Kooperatif çalışıyor, belge elinde, kaptanla barışmış. Bu güçlü durumdan bir sonraki sahnede her şeyin kaybedildiği ana düşmek bir uçurumdan atlamak gibi olur. Seyirci o uçurumu görmemiş olur. Pınar'ın işi, Deniz'i uçurumun kenarına adım adım yürütmek.

İkinci baskı noktası bu yüzden bir yokuş. Kahramanı her sahnede biraz daha aşağı çekiyor. Her kayıp bir sonrakini hazırlıyor ve bir öncekinin ağırlığını büyütüyor. Büyük kriz geldiğinde seyirci onun geldiğini çoktan hissetmiş oluyor. Kayıp bir sürpriz değil, bir sonuç gibi görünüyor. Ve tam da bu yüzden daha çok acıtıyor.

Mekanizma

Çember ve yaklaşan tehdit

Pınar'ın yeni taslağında yetmişinci sayfadan sekseninci sayfaya kadar her sahne bir şey eksiltiyor. Çember yavaş ama durmadan daralıyor. Deniz her sahneden biraz daha yalnız, biraz daha çaresiz çıkıyor. Pınar kartları yeniden diziyor. Her kartın köşesine Deniz'in o sahnede kaybettiği şeyi yazıyor: bir müttefik, bir gün, bir kuruş, bir güven. Köşesi boş kalan kartı çıkarıyor.

İlk yarıda şirket İstanbul'daki bir toplantı odasında ya da bir mahkeme dosyasında duruyordu. Şimdi adaya geliyor. Bir sabah feribottan iki iş makinesi iniyor. İskelenin yanındaki boş arsaya park ediyorlar. Sarı, büyük, sessiz. Deniz her sabah pencereden onlara bakıyor. Tehdit artık uzakta değil, kapısının önünde. Makinelerin yanında bir bekçi kulübesi kuruluyor. Geceleri kulübenin ışığı yanıyor.

Plan, müttefik ve kaynak

Deniz'in planı vakıf belgesiydi. Ama mahkeme belgenin aslını istiyor. Asıl belge Ankara'daki bir arşivde ve oradan çıkarmak haftalar sürecek. İtiraz duruşması ise on gün sonra. Deniz'in planı bir anda tek bir yola sıkışıyor: arşivdeki bir memuru ikna etmek. Başka yol yok. Deniz o memurun adını bile bilmiyor.

Şirket kooperatifteki balıkçılara otelde iş teklif ediyor. İyi maaş, sigorta, kışın da gelir. Üç balıkçı kooperatiften ayrılıyor. Ev sahibesi hastaneye kaldırılıyor ve İstanbul'daki oğlu onu yanına alıyor. Deniz'in yanında kalan insan sayısı her sahnede azalıyor.

Kaynaklar da tükeniyor. Kooperatifin mazot teknesinin motoru bozuluyor. Tamir parası kasada yok. Deniz kendi birikimini koyuyor ve o da bitiyor. Artık kira ödemesi bile zor. Ev sahibesinin oğlu evi satmayı düşündüğünü söylüyor. Deniz'in adada kalacak bir odası bile tehlikede.

Sır ve son çıkış

Deniz bir şeyi saklıyordu. Feribot kaptanının şirketle sözleşme imzaladığını biliyordu ama balıkçılara söylemedi. Kaptanı korumak istedi. Bir akşam kahvede bu sır ortaya çıkıyor. Balıkçılar Deniz'e bakıyor. Senin de mi onlarla bir anlaşman var, diye soruyorlar. Kimse cevap beklemiyor. Güven, aylarca kurulan güven, tek bir cümleyle sarsılıyor.

Aynı hafta eski patronu Deniz'i arıyor. Büroya dönersen seni ortak yaparız, diyor. Bütün borçların kapanır. Bu, Deniz'in son çıkışı. İstanbul'a dönebilir, yeniden eski hayatına kavuşabilir. Deniz telefonu kapatıyor. Bir süre pencereden iş makinelerine bakıyor. Sonra patronunu arayıp hayır diyor. Son çıkış kapandı. Artık geri dönüş yok, yalnızca ileri.

Krize hazırlık

Sekseninci sayfada Deniz kriz eşiğinde. Belgenin aslı yolda, müttefikleri dağılmış, parası bitmiş, kaptanla arası yeniden açılmış, son çıkış kapanmış. Duruşma sabahı feribota biniyor. Seyirci onun kaybedeceğini hissediyor ama henüz nasıl kaybedeceğini bilmiyor. Bir sonraki sahne her şeyin kaybedildiği an olacak.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Çemberi adım adım daralt. Her sahne kahramandan bir şey eksiltsin. Kayıplar birer birer gelsin, hepsi birden değil.

Tehdidi kahramanın mekânına getir. Karşı güç artık uzaktan değil, kahramanın kapısından, penceresinden görünsün.

Planı tek bir yola sıkıştır. Kahramanın seçenekleri azalsın. Sonunda tek ve dar bir yol kalsın.

Süreyi kısalt. Saat orta noktada kurulduysa, ikinci baskı noktasında hızlansın. Bir tarih yaklaşsın.

Müttefik kaybını bir nedene bağla. Müttefikler rastgele gitmesin. Korku, çıkar ya da güven kaybı yüzünden gitsinler.

Kaynak kaybını somutlaştır. Bozulan bir motor, boşalan bir kasa, ödenemeyen bir kira. Seyirci tükenişi görebilmeli.

Sırrı kahramanın kendi hatası yap. İfşa edilen bilgi, kahramanın sakladığı bir şey olsun. Böylece kayıp onun kendi seçimine bağlanır.

İfşayı kalabalık bir yerde yap. Sır bir grubun önünde açığa çıktığında güven kaybı daha görünür olur.

Son çıkışı kahramana sun. Karakter kolay bir kurtuluş yolu görsün. Sonra o yolu kendi eliyle kapatsın.

Son çıkışı reddettir. Kahramanın son çıkışı reddetmesi, onun karakterini ve amacına bağlılığını gösterir.

Kaybı fiziksel bir imgeyle göster. Bir iskelet, bir kapı, bir otobüsün arka camı. Kayıp bir görüntüde toplansın.

Çemberi iç ve dış olarak kur. Dış dünyada tehdit yaklaşırken kahramanın iç dünyasında da bir şey çözülsün.

Kahramanı yalnızlaştır. İkinci baskı noktasının sonunda kahraman neredeyse tek başına kalmalı.

Seyirciyi krize hazırla ama krizi erken verme. Seyirci kaybın geleceğini hissetmeli, ama nasıl geleceğini bilmemeli.

İlk baskı noktasıyla karşılaştır. İlk baskıda kahraman ayakta kalmıştı. İkincide dizleri bükülsün.

Karşı gücü güçlendir. Karşı güç ikinci baskıda daha örgütlü, daha yakın ve daha acımasız görünsün.

Yan hikâyeleri çembere kat. Aşk, dostluk, aile. Hepsi çemberin bir halkası olsun ve birer birer kopsun.

Tempoyu hızlandır. İkinci baskı noktasının sahneleri daha kısa ve art arda olsun.

Krizden hemen önce kısa bir sessizlik koy. Çember kapanmadan önce kahraman bir an durup düşünsün. Seyirci o sessizlikte fırtınanın yaklaştığını duysun.

Kahramanı bir aynayla yüzleştir. Çember daralırken kahraman bir an kendine baksın: bir camda, bir fotoğrafta, bir yabancının gözünde.

Kayıpları farklı türlerden seç. Bir insan, bir nesne, bir bilgi, bir zaman. Aynı türden kayıplar tekrar gibi görünür.

Kaybın ardından bir tepki sahnesi yaz. Kahraman her kaybı sessizce kabul etmesin. Bir öfke, bir gözyaşı, bir inat göstersin.

Taslağı bir kayıp listesiyle oku. İkinci perdenin son çeyreğindeki her sahnede kahramanın neyi kaybettiğini yaz. Liste boşsa çember daralmıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• İkinci baskı noktası ikinci perdenin son çeyreğinde gelir.
• İlk baskı sınar, ikinci baskı kuşatır.
• Karşı güç kahramana yaklaşır.
• Tehdit kahramanın mekânına girer.
• Plan tek bir dar yola sıkışır.
• Müttefikler bir nedenle uzaklaşır.
• Kaynaklar somut biçimde tükenir.
• Sakladığı bir bilgi açığa çıkar.
• İfşa, kahramanın kendi hatasına bağlanırsa güçlenir.
• Son çıkış kahramana sunulur ve kapanır.
• Kahraman bu bölümde yalnızlaşır.
• Yan hikâyeler de çemberin halkalarıdır.
• Çember adım adım daralır.
• Kriz eşiği kaybın bir adım öncesidir.
• Hazırlanmış kriz kaçınılmaz görünür.
• Seyirci krizin geleceğini hisseder ama nasıl geleceğini bilmez.
• Kayıplar farklı türlerden seçilmelidir.
• Her kaybın ardından kahraman bir tepki verir.
• Kahramanın son çıkışı kapanınca önünde tek yol kalır.

Sonraki derse köprü

Duruşma sabahı. Deniz feribotta, elinde eksik bir dosya, yanında kimse yok. Birkaç saat sonra her şey değişecek. Mahkeme onu dışarıdan yenebilir. Kaptanla bağı tamamen kopabilir. İnandığı şey anlamını yitirebilir, avukat olarak kim olduğunu sorgulayabilir. Planı çökebilir, kazandığı her şey boşa çıkabilir, bildiği bütün yöntemler tükenebilir. Kaybın hangi biçimde geleceği, filmin bütün anlamını belirleyecek. Sonraki ders her şeyin kaybedildiği anı ve onun farklı yüzlerini inceliyor.