İç dünyayı dışsallaştırmak

Açılış sahnesi

Emre romandan bir sayfa okuyor. Vecdi'nin sesi uzun, süslü, virgüllerle dolu. «O kız atölyeme bir güve gibi girdi,» diye okuyor. «Her akşam bir forma eksiliyor, her sabah bir deri inceliyor.» Cümle cilt terimleriyle örülmüş. Masada kimse kıpırdamıyor.

Sonra Emre kendi deneme sayfasını dağıtıyor. Atölyenin ilk sahnesi. Aksiyon satırı şöyle: «Vecdi tezgâhın başında durur. Gülşah'tan şüphelenmektedir. Bir şeyleri unuttuğunu belli belirsiz sezmektedir.»

Selim kâğıdı çeviriyor, arkası boş. «Bu iki cümleyi kim çekecek?» diye soruyor. «Kameranın önünde tezgâhın başında duran bir adam var. Hepsi bu.»

Emre itiraz ediyor. Romanı yıllardır yanında taşıyor, sevdiği sayfaların kenarı kıvrık. «Kitabın bütün gerilimi bu iki cümlede,» diyor. «Vecdi kızdan şüpheleniyor, biz de Vecdi'den.»

Nermin Hanım kalemi alıyor. «Şüphelenmektedir» kelimesinin üstünü çiziyor. «Sezmektedir» kelimesinin de. Sayfada tek cümle kalıyor: Vecdi tezgâhın başında durur.

«Şimdi boş,» diyor Emre.

«Şimdi dürüst,» diyor Nermin Hanım. «Romanda bunları Vecdi kendisi söylüyor. Filmde onun elleri, odası ve çevresindekiler söyleyecek.»

Burcu sayfaya eğiliyor. Emre'nin çizilen iki kelimesi aslında iki ayrı sorun. Biri dışarı bakıyor, Gülşah'a. Öbürü içeri, Vecdi'nin kendisine. Vecdi ikincisini romanın hiçbir sayfasında kabul etmiyor.

Kamera bir adamın ne düşündüğünü göremez; ne yaptığını, neye dokunduğunu, nereye baktığını görür.

Bu derste ne olacak

Vecdi'nin iki iç hâlini, kuşkusunu ve unutkanlığını, perdeye taşıyacak araçları deneyeceğiz. Emre'nin deneme sahneleri her aracı sınayacak: bir sayım defteri, boyna asılan bir anahtar, çay kutusundan çıkan bir mühre, kâğıtla kaplanan bir duvar. Karşı dükkândan her sabah aynı selam gelecek. Ocakta kimsenin kapatmadığı bir tutkal kabı fokurdayacak. Her aracın neyi gösterdiğini, neyi bilerek göstermediğini de yazacağız. Sonra en zor soruya geçeceğiz: görünmeyen bir mücadele hangi görünür kavganın içine yerleştirilir? Filmler bir Los Angeles sabahından, bir İngiliz kır evinin merdiveninden, Şanghay'da bir kuyumcudan, Bengal'de çöken bir saraydan ve bir bakımevinin bahçesinden gelecek.

Sıfır noktası

CİLTÇİ'nin dünyası İzmir'in çarşı semtinde, eski bir cilt atölyesi ve üstündeki ev. Altmışlarının sonundaki ciltçi Vecdi romanı birinci ağızdan anlatıyor ve çırağı Gülşah'ın atölyeden deri ve kitap aşırdığına inanıyor. Okur ise sayfalar ilerledikçe eşyaları yerinden oynatanın Vecdi'nin kendi unutkanlığı olabileceğini sezmeye başlıyor.

Romanda iç dünya bedavadır. Yazar bir cümle kurar ve okur karakterin kafasının içine girer. Perdede her duygunun bir taşıyıcısı olmak zorunda. Sözlükteki dışsallaştırma bu işi adlandırıyor: içsel bir gücün bir kişide, nesnede, mekânda ya da alışkanlıkta cisimleşmesi. Mecra karşılığı da yakın bir iş görüyor. Sayfada yalnız sözcüklerden ibaret olan bir düşünceyi perdede bir hareket, bir eşya ya da bir ses olarak baştan kuruyor. Bu derste o karşılığın hangi kapılardan geçebileceğine bakıyoruz.

Kapılar çoğu zaman kaynağın içinde saklı. Bir karakterin elleriyle ne yaptığı, iki yol arasında hangisini tuttuğu, hangi eşyaya dokunduğu, odasının nasıl değiştiği. Yanındakilere nasıl davrandığı, söylediği cümlenin altında neyi kastettiği. Duyduğu ya da duymadığı ses. Bunların hiçbiri bir düşünceyi söylemez. Hepsi birlikte, seyircinin o düşünceyi kendi kafasında kurmasına yetecek kanıtı verir.

Okurla seyircinin işi de bu yüzden farklı. CİLTÇİ'nin okuru Vecdi'nin kafasının içinde oturuyor ve oradan yavaş yavaş kuşkulanıyor. Seyirci ise dışarıda duruyor. Vecdi'ye inanmak ya da ondan kuşkulanmak için elinde yalnız gördükleri ve duydukları var.

CİLTÇİ'nin zorluğu, iki iç hâlin ters yönlere akması. Kuşku Vecdi'nin bildiği ve söylediği şey. Dışarı yönelir ve bir hedefi vardır: Gülşah. Unutkanlık ise Vecdi'nin bilmediği ya da kabul etmediği şey. İçeri yönelir ve kimsenin adını taşımaz. Romanda ikisi aynı cümlede yaşar. Vecdi kaybolan bir şeyi anlatırken okur, kaybedenin kim olduğunu sezer. Film ikisini aynı karede taşımak zorunda.

Emre masaya bir kural koyuyor. Filmde kimse Vecdi'nin durumuna bir ad koymayacak. Ne Ragıp, ne karşı dükkân, ne bir doktor. Romanda da ad yok. Ad konduğu anda seyircinin işi biter. Bir etiketi okur ve izlemeyi bırakır.

Bir uyarı daha var. Dışsallaştırmak, iç dünyayı açıklamak demek değil. Amaç seyirciye bir kanıt dizisi vermek ve hükmü ona bırakmak. Kanıtları kimin gözünden göreceğimiz başka bir karar. Bu derste yalnız araçlara bakıyoruz.

Mekanizma

Davranış: sayan adam

Emre'nin ilk denemesi bir akşam alışkanlığı. Atölye kapanırken Vecdi deri dolabını açıyor, tabakaları tek tek sayıyor. Sonra sayıyı küçük bir deftere yazıyor, altına tarihi atıyor. Romanda böyle bir sayım yok. Vecdi yalnız derinin her gün biraz azaldığından yakınıyor. Emre o yakınmayı bir işe çeviriyor, çünkü yakınma ancak sesle duyulur, iş ise görülür.

Sayım iki şey birden söylüyor. Vecdi birinin çaldığına inanıyor, bu yüzden sayıyor. Ama sayıyı aklında tutamıyor, bu yüzden yazıyor. Emre'nin taslağında sayım sıklaşıyor. Önce akşamları, sonra öğlen, sonra sabah açılışta da. Bir sayfada aynı günün altına iki ayrı sayı yazılmış. Biri kurşun kalemle, öbürü mürekkeple. Vecdi ikisine de bakıyor ve büyük olanın üstünü çiziyor.

«Hangisi doğru, biz de bilmiyoruz,» diyor Selim. Emre'nin istediği de tam bu.

Romanın gizli işareti de davranışa dönüşüyor. Vecdi her kitabın sırtına kimsenin görmediği küçük bir iz basıyor. Bu bir görsel motif: her dönüşünde anlam biriktiren bir görüntü. Emre izi ilk dakikada bir kez, yakın planda gösteriyor. Sonraki bir sahnede Vecdi damgayı kaldırıyor, indiriyor, havada durduruyor. Basıp basmadığını hatırlamıyor. Kitabı açıp sırtı ışığa tutuyor.

Seçim: boyundaki anahtar

Vecdi Gülşah'a hiçbir şey sormuyor. Soru yerine bir karar geliyor. Vecdi bir sabah çilingir çağırıyor ve deri dolabının kilidini değiştirtiyor. Yeni anahtarı bir ipe geçirip boynuna asıyor.

Kilidi değiştirmek bir inancı gösteriyor: kız çalıyor. Anahtarı cepte değil boyunda taşımak ise başka bir şey söylüyor. Vecdi kendi ceplerine de güvenmiyor. Kuşku kilide, unutkanlık ipe gidiyor. Burcu seçimin bedelini soruyor. Çilingir sokaktan geçti, karşı dükkân gördü. Vecdi'nin kuşkusu artık bir sır değil, sokağın konusu. Gülşah da yeni kilidi görüyor. Hiçbir şey sormuyor, ama ertesi gün paltosunu atölyenin askısına değil, kapının yanındaki sandalyeye bırakıyor. Küçük bir seçim de ona düşüyor.

Nesne: çay kutusu

Bir öğleden sonra Gülşah teneke çay kutusunu açıyor. Çayın içinde Vecdi'nin kemik mühresi duruyor. Gülşah mühreyi siliyor ve tezgâhtaki yerine bırakıyor. Kimseye bir şey söylemiyor. Ertesi sabah Vecdi mühreyi yerinde buluyor. «Geri getirmiş,» diyor, kimseye değil, odaya.

Seyirci kutunun içini Gülşah'la birlikte gördü. Mühreyi oraya kimin koyduğunu görmedi. Emre o anı bilerek çekmiyor. Selim bir sürüm öneriyor: Vecdi'nin bir akşam çay demlerken mühreyi elinden bıraktığı bir plan. Emre reddediyor. O plan çekilirse soru biter, geriye yalnız bir açıklama kalır. Vecdi'nin iki kelimesi ise alt metinle çalışıyor. «Geri getirmiş» bir bilgi değil, bir suçlama.

Mekân: kâğıtla kaplanan atölye

İlk sahnede atölye düzenli. Aletler duvardaki çivilerde asılı. Film ilerledikçe kâğıtlar beliriyor. Tutkal kabının kulpunda «kapat». Kapı kasasında «kilit». Çekmecelerde tek kelimelik etiketler. Vecdi bunlara not demiyor, «fihrist» diyor. Romanın cilt dili mekâna geçiyor.

Seyirci duvarı her dönüşte biraz daha dolu buluyor. Kimse bir şey söylemeden zaman geçmiş, bir şey eksilmiş. Emre bir de merdiven ekliyor. Vecdi atölyeden üst kattaki evine çıkıyor, sahanlıkta duruyor ve geri iniyor. Elinde bir şey yok. Merdiven, unutmanın çekildiği yer oluyor.

İlişki: aynı selam

Karşı dükkânın sahibi Celâl her sabah kepengini açarken çay bardağını kaldırıyor. «Günaydın usta.» Bu selam sözlükteki sabit kutup gibi çalışıyor: hiç kımıldamayan bir karakter, öbürünün kaymasını ölçülebilir kılıyor. Celâl hep aynı. Vecdi'nin cevabı değişiyor. Önce bardak kaldırıyor, sonra yalnız başını sallıyor. Bir sabah aynı selama iki kez karşılık veriyor. Celâl ikincisinde bardağını yarı yolda durduruyor.

Gülşah'la ilişki sorularla kuruluyor. «Bugün dükkâna kimse uğradı mı?» Gülşah «Kimse, usta» diyor. Soru bir müşteriyi değil, bir hırsızı soruyor. İkisi de bunu biliyor.

Ragıp ise yalnız telefonda var. Ankara'dan arıyor, dükkânın ne durumda olduğunu soruyor. Vecdi «Her şey yerli yerinde» diyor. Kamera o sırada onun arkasındaki duvarda, kâğıtların üstünde duruyor. Söz bir şey söylüyor, oda başka bir şey. Baba ile oğul arasındaki küslük de o aralıkta yaşıyor.

Ses: kapatılmayan tutkal

Tutkal kabı ocakta fokurduyor. Vecdi yukarı çıkıyor. Kamera onunla gidiyor ama ses aşağıda kalıyor, ince ve süreğen. Bir süre sonra fokurtu kuru bir çıtırtıya dönüşüyor. Sonra Gülşah sokaktan koşarak giriyor.

Vecdi'nin sesi o sırada yukarıdan geliyor. Lâle'nin fotoğrafıyla konuşuyor: «Kız yine bir forma eksiltmiş.» Romanda da Vecdi ölmüş karısıyla yüksek sesle konuşuyor. Emre bu konuşmayı iç sesin yerine kullanıyor. Düşünce, odada duyulan bir söze dönüşüyor. Emre bir sürümde romanın cümlelerini dış ses olarak da deniyor. Selim görüntüyü bir kez sesli, bir kez sessiz izliyor. Ses, görüntünün zaten gösterdiğini tekrarlıyor.

Dış çatışma: kız mı, ben mi?

Vecdi'nin asıl mücadelesi kendi hafızasıyla. Sözlükteki içsel çatışma tanımı zorluğu adlandırıyor: karşında kimse yoktur. Kamera ise karşıda birini ister.

CİLTÇİ'de bu çatışma romanın içinde hazır. Kız çalıyor mu? Bu soru, Vecdi'nin sormaya cesaret edemediği öbür sorunun yerinde duruyor: ben eskiyor muyum? Ragıp'ın dükkânı satma isteği ikinci bir dış çatışma. Aynı soruyu başka bir kapıdan soruyor.

Bu araç bir yükümlülük getiriyor. Dış çatışma kesin bir cevapla kapanırsa iç çatışma da kapanır. Gülşah'ın suçu kanıtlanırsa Vecdi haklı çıkar. Aklanırsa unutkanlık ilan edilir. Roman bunu kesinleştirmiyor. Emre'nin filmi de dış çatışmayı açık tutmak zorunda.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Aksiyon satırına iç fiil yazma. «Şüphelenir», «sezer», «hatırlamaya çalışır» oyuncuya bir şey vermez. Yerine bir davranış yaz: sayar, kilitler, sırtı ışığa tutar. Fiili çizdiğinde satır boş kalıyorsa, sahne henüz bir taşıyıcı bulmamış demektir.

İki hâli tek hamlede yakala. En verimli araç iki iç durumu birden taşıyandır. Boyundaki anahtar hem kuşkuyu hem unutkanlığı gösteriyor. Bir aracı bulduğunda ikinci bir işe de koşulup koşulamayacağını sor.

Telafiyi çoğalt, açıklama. Telafi davranışı ilk göründüğünde masumdur. Gücü sıklaşmasından gelir. Akşam sayımı öğlene, öğlen sabaha yayıldıkça hesabı seyirci yapar. Kimsenin «yine mi sayıyorsun?» demesine gerek kalmaz.

Telafinin çatladığı anı planla. Düzen kusursuz kaldıkça yalnız bir karakter özelliği olarak okunur. Defterdeki iki ayrı sayı gibi küçük bir çatlak, düzenin neyi örttüğünü ilk kez gösterir.

Nesnenin yolunu gösterme. Yerinde olmayan nesne ancak taşıyanı görünmezse soru üretir. Mühreyi çay kutusuna koyan eli gösterirsen soru kapanır ve sahne bir açıklamaya döner.

Bulanı doğru seç. Yerinde olmayan nesneyi kimin bulduğu, sahnenin kime ait olduğunu belirler. Mühreyi Gülşah bulduğu için seyirci bir an onun tarafına geçiyor. Vecdi bulsaydı, bir suçlama daha doğardı.

Sabit bir ölçü kur. Değişimi ölçmek için değişmeyen bir şey gerekir. Celâl'in selamı her sabah aynı kaldığı için Vecdi'nin cevabındaki kayma okunabiliyor.

Yan karakterin tepkisini kanıt olarak kullan. Celâl'in yarı yolda duran bardağı, Vecdi'nin kendi fark etmediği bir şeyi seyirciye bildiriyor. Başkarakter kendini göremiyorsa, onu gören birinin küçük bir duraksaması yeter.

Taşıyıcıları dengele. Bütün yükü tek araca bindirme. Sayım, anahtar, mühre, duvar ve selam ayrı sahnelerde, ayrı hızlarda birikir. Biri aksarsa öbürleri seyirciyi yolda tutar.

Mekânı zamanla doldur. Dış hafıza bir kez kurulup bırakılmaz. Her dönüşte bir kâğıt eklenir. Duvar filmin saati gibi çalışır, ilk sahnesi ise mutlaka boş olmalı.

İç sese bir muhatap bul. Romanın düşünce cümlesini dış sese vermeden önce kaynakta bir dinleyici ara. Vecdi'nin Lâle'yle konuşması romanda zaten var. Düşünce odada duyulan bir söze dönüşebiliyor ve onu başkası da duyabiliyor.

Sesi odada bırak. Kamera karakteri izlerken bir sesi geride bırakmak, dikkatin nerede koptuğunu gösterir. Bitişi gelmeyen ses, aksiyon satırına tek cümle eklemeden unutmayı anlatır.

Romanın imgesini davranışa çevir. Kaynağın en güçlü imgesi çoğu zaman bir davranışın tohumunu taşır. Sırttaki gizli iz önce bir ustalık işaretidir. Sonra bir gün basılıp basılmadığı bilinmez.

Dış çatışmayı iç sorunun ölçüsünde tut. Yerine geçen çatışma büyüdükçe asıl soruyu gölgede bırakabilir. Hırsızlık bir polisiye kurguya dönerse Vecdi'nin hafızası unutulur.

Ad koyma. Bir duruma ad verildiği anda seyirci kanıt aramayı bırakır. Kanıtları dizmek, adı söylemekten daha uzun sürer ve daha çok iş görür.

Çekilmeyen anı planla. Bazen en güçlü karar neyin gösterilmeyeceğidir. Mühreyi kutuya kimin koyduğu sorusu, o an çekilmediği için film boyunca yaşıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Kamera düşünceyi göremez; davranışı, seçimi, nesneyi, mekânı, ilişkiyi ve sesi görür.
• Aksiyon satırındaki iç fiil, yerine bir davranış konana kadar boş bir yer tutar.
• Telafi davranışı eksikliği değil, onu örten düzeni gösterir ve gücünü sıklaşmasından alır.
• Açığa vuran seçim, karakterin söylemediği inancını bir kararın içinden okutur.
• Yerinde olmayan nesne bir soru açar; taşıyan el gösterilmezse soru yaşar.
• Dış hafıza mekânı zihnin dökümüne çevirir ve zamanla dolar.
• Değişmeyen bir yan karakter, başkarakterin kaymasını ölçülebilir kılar.
• Yarım kalan ses, dikkatin koptuğu yeri sözsüz anlatır.
• Yerine geçen çatışma iç sorunun yükünü taşır; kapanırsa iç soruyu da kapatır.
• Taşıyıcılar ayrı hızlarda birikir; yük tek araca binmez.
• CİLTÇİ'de hiç kimse Vecdi'nin durumuna ad koymuyor; seyirci onu kanıtlardan kuruyor.

Sonraki derse köprü

Vecdi'nin süslü, cilt terimleriyle örülmüş sesi romanın her sayfasında konuşuyor. Emre'nin deneme sahnelerinde ise o ses neredeyse hiç yok; yerini sayım defteri, anahtar ve çay kutusu aldı. Peki bu sesin kendisine ne olacak? Filmden tamamen mi çıkacak, dış ses olarak mı kalacak, yoksa Lâle'nin fotoğrafıyla konuşan adamın ağzına mı geçecek? Kalırsa bir soru daha doğuyor. Vecdi «kız yine aşırmış» dediğinde ekrandaki çay kutusu başka bir şey gösterirse, seyirci hangisine inanacak?