Hikâye çemberi ve dönüşüm modelleri

Açılış sahnesi

Kadıköy'de bir apartman dairesinden bozma yazı odası, pazartesi sabahı. Duvarda beyaz bir tahta, masada soğumuş simitler. Bir televizyon komedisinin yazar ekibi yeni sezonun ilk toplantısında. Ekip başı Gül, tahtanın ortasına büyük bir çember çiziyor.

Genç yazar Tolga bir bölüm fikri anlatıyor. Dizinin kahramanlarından Nazmi Bey, emekli bir postacı. Beşinci katta oturuyor ve asansör yine bozuk. Nazmi Bey asansör tamir edilsin istiyor ama payını ödemek istemiyor.

Gül çemberi sekiz dilime bölüyor. Her dilimin yanına bir kelime yazıyor. Tolga'ya dönüyor. Nazmi Bey bu bölümde nereden başlıyor, nereye gidiyor, neyi kaybediyor?

Tolga düşünüyor. Asansör tamir oluyor, diyor. Bölüm bitiyor.

Gül başını sallıyor. O bir olay, diyor. Hikâye değil. Nazmi Bey bu bölümün sonunda başka biri olmalı. Belki çok az. Ama başka biri.

Tolga tahtadaki sekiz kelimeye bakıyor. Yirmi iki dakikalık bir bölüme sekiz adım fazla gibi geliyor. Ama Gül'ün çemberi bir şey soruyor ve Tolga'nın cevabı yok. Nazmi Bey asansörü alırsa, karşılığında ne verecek?

Hikâye çemberi, karakteri bildiği yerden alıp bilmediği yere götürür ve değişmiş olarak geri getirir.

Bu derste ne olacak

Bu derste hikâye çemberini sekiz adımıyla inceleyeceğiz: konfor alanından değişime kadar. Her adımın ne iş gördüğünü, çemberin üst ve alt yarısının neden ayrı dünyalar olduğunu ve bu modelin neden özellikle dizi yazarlığında sevildiğini konuşacağız.

Sonra dönüşüm modellerine genel olarak bakacağız. Değişimin her zaman olumlu olmadığını, bazen başkarakterde değil çevresinde gerçekleştiğini, bazen de hiç gerçekleşmediğini göreceğiz. Tolga'nın asansör bölümünü Gül'ün çemberine yerleştireceğiz. Ardından on iki yapımda çemberin nasıl döndüğünü ve nerede kırıldığını okuyacağız. Aralarında iki dizi, birkaç animasyon ve bir kısa film de var.

Sıfır noktası

Kahramanın yolculuğu on iki aşamalı, büyük ölçekli bir model. Uzun bir destanı ya da iki saatlik bir filmi taşıyabiliyor. Ama televizyon yazarları çok daha kısa bir birimle çalışıyor. Yarım saatlik bir bölümün içine on iki aşama sığdırmak zor. Üstelik bir dizi her hafta yeni bir bölüm ister. Yazar ekibinin her bölüm için hızlıca kurabileceği, akılda kalan bir iskelete ihtiyacı var.

Televizyon yazarı Dan Harmon bu soruna sade bir cevap buldu. Harmon, bir kolej komedisi olan Community'nin yaratıcısı ve bir animasyon dizisi olan Rick ve Morty'nin ortak yaratıcısı. Kahramanın yolculuğunu sekiz adıma indirdi ve bunu bir çemberin üstüne yerleştirdi. Model internet üzerinden yazarlar arasında yayıldı ve bugün hikâye çemberi adıyla biliniyor.

Çemberin mantığı basit. Karakter bildiği bir dünyada yaşıyor. Bir şey istiyor. Onu elde etmek için bilmediği bir dünyaya geçiyor. Oraya uyum sağlıyor ve istediğini alıyor. Ama bunun bir bedeli var. Sonra tanıdık dünyasına dönüyor ve artık değişmiş.

Modelin gücü tekrar edilebilir olmasından geliyor. Bir dizinin her bölümü küçük bir çember olabilir. Bütün sezon daha büyük bir çember olabilir. Tek bir sahne bile küçük bir çember çizebilir. Aynı sekiz adım farklı ölçeklerde tekrar tekrar kullanılabiliyor. Yazar ekibi tahtaya tek bir çember çizip bütün bir sezonu konuşabiliyor.

Ama çemberin bir tehlikesi de var. Karakter her bölümde tam bir tur atarsa ve her seferinde derinden değişirse, dizi yorucu olur. Seyirci her hafta başka bir Nazmi Bey görmek istemez. Değişim küçük olmalı. Bazen bir bakış, bazen bir cümle, bazen tek bir alışkanlık. Tolga'nın bulması gereken şey tam bu: Nazmi Bey'i dizinin karakteri olarak koruyup yine de değiştiren küçük bir adım.

Mekanizma

Çemberin üst yarısı: bildiği dünya

Gül'ün tahtasındaki çember, Nazmi Bey'in bölümünü sekiz dilime ayırıyor. Tepede tanıdık dünya, altta bilinmeyen dünya. Karakter saat yönünde ilerliyor ve başladığı yere dönüyor. Ama döndüğünde başladığı kişi değil.

Nazmi Bey'in konfor alanı kendi dairesi. Sabah çayı, radyo, balkonda gazete. Komşularıyla selamlaşıyor ama adlarını bilmiyor. Apartman toplantılarına hiç gitmiyor. Beşinci kattan inmek zor, ama inmeyince de bir şey olmuyor. Düzen sıkıcı, ama onun düzeni.

İkinci adım istek. Asansör bozuluyor ve Nazmi Bey'in dizleri merdiveni kaldırmıyor. Asansörün tamir edilmesini istiyor. Ama payını ödemek istemiyor. İstek küçük ve bencil. Bir komedi için tam kıvamında.

Çemberi ortadan yatay bir çizgi bölüyor. Nazmi Bey bu çizgiyi iki kez geçecek. Bir kez aşağı inerken, bir kez yukarı çıkarken. Bölümün iki büyük dönüm noktası bu iki geçiş.

Çemberin alt yarısı: bilmediği dünya

Nazmi Bey'in bilinmeyen durumu apartman toplantısı. Yıllardır hiç gitmediği bir odaya giriyor. Orada genç kiracılar, emekli öğretmen Saadet Hanım ve yönetici Kenan Bey var. Herkes birbirini tanıyor. Nazmi Bey kimseyi tanımıyor. Konuşmak için el kaldırması gerektiğini bile bilmiyor.

Nazmi Bey önce herkese çıkışıyor. Kimse onu dinlemiyor. Sonra üçüncü kattaki genç çiftin de asansör istediğini öğreniyor. Onlarla konuşuyor, bir dilekçe hazırlıyorlar. Nazmi Bey ömrü boyunca mektup taşımış. Şimdi ilk kez bir mektup yazıyor. Uyum sağlamak, eski mesleğini yeni bir işe koşmak demek.

Beşinci adım istenen şeyi elde etme. Toplantı oylamaya geçiyor. Asansörün tamiri kabul ediliyor. Nazmi Bey kazandı. Ama altıncı adım hemen arkasından geliyor: bedel. Kenan Bey istifa ediyor ve yeni yönetici olarak Nazmi Bey'i öneriyor. Salon alkışlıyor. Nazmi Bey artık apartmanın bütün şikâyetlerinden sorumlu.

Çemberin kapanışı: tanıdık dünyaya dönüş

Nazmi Bey dairesine dönüyor. Sabah çayını demliyor, radyoyu açıyor. Her şey eskisi gibi. Sonra kapı çalıyor. Üçüncü kattaki genç kadın, kalorifer için soru soruyor. Ardından Saadet Hanım geliyor. Konfor alanı aynı ama kapısı artık açık.

Sekizinci adım değişim. Bölümün son sahnesinde Nazmi Bey balkonda gazete okurken aşağıdan biri ona adıyla sesleniyor. O da karşılık veriyor, adıyla. Yıllardır bilmediği bir komşunun adını söylüyor. Değişim bu kadar küçük. Ve bu kadar yeterli.

Dönüşüm modelleri

Hikâye çemberi bir dönüşüm modeli. Kahramanın yolculuğu da. Bu modellerin ortak sorusu şu: karakter başta kimdi, sonda kim? Ama dönüşüm her zaman aynı biçimde gelmiyor. Bazen karakter iyiye değişiyor, bazen kötüye. Bazen başkarakter aynı kalıyor ve çevresi değişiyor. Bazen de dizi bilerek kimseyi değiştirmiyor ve her bölüm aynı noktaya dönüyor.

Tolga'nın ilk fikri, değişimi olmayan bir çemberdi. Asansör tamir olmuştu, Nazmi Bey aynıydı. Gül'ün itirazı buydu. Ama itiraz bir kural değil. Bazı komediler değişmeyen karakterlerle yıllarca sürüyor. Önemli olan bunu bilerek seçmek.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Çemberi önce tek cümleyle yaz. Karakter kim, ne istiyor, nereye gidiyor, neyi kaybediyor, nasıl değişiyor? Bu cümle bir bölümün omurgasıdır.

Konfor alanını bir alışkanlıkla kur. Karakterin her gün yaptığı küçük bir şey seç. Değişim geldiğinde seyirci onu o alışkanlıkta görsün.

İsteği küçük ve somut tut. Bir dizi bölümünde büyük bir istek yorucudur. Bir asansör, bir sandalye, bir davet yeter.

Bilinmeyen durumu karakterin korktuğu yere koy. Karakterin hayatı boyunca kaçındığı bir oda, bir toplantı, bir ilişki. Alt yarı orada başlasın.

Uyum sağlamayı eski bir beceriyle bağla. Karakter yeni dünyada eski bir yeteneğini yeni bir işe koşsun. Bu, dönüşümü karakterin kendi elinden çıkarır.

Elde etmeyi bir tuzak gibi kur. Karakter istediğini aldığı an, seyirci bir şeyin yanlış gittiğini sezmeli.

Bedeli istekten türet. Bedel rastgele bir ceza olmasın. İstenen şeyin kendisinden doğsun.

Dönüşü görünür kıl. Karakter başladığı mekâna dönsün. Aynı çay, aynı balkon, aynı kapı. Değişimi ölçmek için aynı zemin gerekir.

Değişimi küçük bırak. Bir dizide karakter her bölüm derinden değişirse, seyirci onu tanıyamaz. Bir bakış ya da bir cümle yeter.

Sezonu da bir çember olarak düşün. Bölümler küçük çemberler çizerken bütün sezon büyük bir çember çizebilir.

Sahneyi de bir çember olarak dene. Tek bir sahnede bile karakter bir şey istesin, bir bedel ödesin ve değişmiş olarak çıksın.

Değişimin kimde olduğuna karar ver. Başkarakter aynı kalıp çevresini değiştirebilir. Bu da bir dönüşüm biçimidir.

Olumsuz dönüşümü de çemberle yaz. Karakter bilinmeyen dünyadan daha kötü biri olarak dönebilir. Çember aynı, yön tersine.

Değişmeyen karakteri bilerek seç. Bazı komediler karakterlerin hiç değişmemesi üzerine kurulur. Bunu bir eksiklik olarak değil, bir tercih olarak yap.

Çemberin iki geçişini güçlü yaz. Aşağı iniş ve yukarı çıkış, bölümün iki büyük dönüm noktasıdır. İkisini de karakterin kendi seçimi tetiklemeli.

Grup hikâyelerinde çemberi paylaştır. Her karakter çemberin bir adımını taşıyabilir. Biri isteği, biri bedeli, biri değişimi.

Adımların uzunluğunu ölç. Yirmi iki dakikalık bir bölümde her adım yaklaşık üç dakika. Bir adım çok uzarsa ötekiler sıkışır.

Bedel ile değişimi ayır. Bedel karakterin kaybettiği şey, değişim ise o kayıptan sonra kim olduğu. İkisini aynı sahnede bitirme.

Çemberi taslak tıkandığında aç. Bir bölüm işlemiyorsa, hangi adımın eksik olduğuna bak. Çoğu zaman eksik olan bedeldir.

Çembere uymayan bölümü zorlama. Bazı bölümler bir çember değil, bir an, bir ruh hâli, bir oyundur. Onları çembere sokmak bölümün tadını kaçırır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Hikâye çemberi sekiz adımlı döngüsel bir modeldir.
• Kahramanın yolculuğunu sadeleştirerek doğmuştur.
• Çemberin üst yarısı bilinen, alt yarısı bilinmeyen dünyadır.
• Konfor alanı karakterin alışkanlıklarıyla kurulur.
• İstek karakteri harekete geçirir.
• Bilinmeyen durumda eski alışkanlıklar işe yaramaz.
• Uyum sağlama yeni beceriler ve müttefikler getirir.
• İstenen şeyi elde etmek çoğu zaman bir tuzaktır.
• Bedel istenen şeyin kendisinden doğmalıdır.
• Tanıdık duruma dönüş değişimi ölçmenin zeminidir.
• Değişim küçük olabilir ve yine de yeterlidir.
• Dizilerde her bölüm küçük bir çember olabilir.
• Dönüşüm olumlu ya da olumsuz olabilir.
• Değişim başkarakterde değil çevresinde de gerçekleşebilir.
• Değişmeyen karakter bilinçli bir tercih olabilir.
• Çember bir tarif değil, taslağı sınamak için bir kontrol listesidir.

Sonraki derse köprü

Hikâye çemberi başladığı yere dönüyor. Ama bazı hikâyeler bir çember değil, bir tepe gibi çiziliyor. Bir serimle başlıyor, yükselen aksiyonla tırmanıyor ve doruğa ulaşıyor. Oradan düşen aksiyonla iniyor ve bir çözüme varıyor. On dokuzuncu yüzyılda bir Alman yazar, tragedyaları incelerken bu biçimi bir piramit olarak çizdi. Sonraki ders bu dramatik piramidi ve trajedi yapısını inceliyor. Çemberde karakter eve döner. Piramitte ise kimi zaman hiç dönemez.