Güç ve alt metin

Açılış sahnesi

Okuma masasında kantin sahnesi açık. Kadir'in repliklerini Selim, Murat'ınkileri Emre seslendiriyor. Nermin Hanım masanın ucunda, elinde kurşun kalem.

Emre Murat'ın listesine geliyor. Doktoru telefonla o arayacak. Babanın yanına bakacak birini o bulacak. Parayı da o verecek. Emre bunları sıcak bir sesle okuyor. Cömert bir adamın sesi bu.

Sıra Selim'e geliyor ama Selim okumuyor. Sayfaya bakıp kalıyor. Bu adam bana iyilik ediyor, diyor. Ben neden öfkeliyim?

Emre yeni taslağı masaya sürüyor. Kantine bir satır eklemiş. Petekten hemen önce Kadir ağabeyine dönüyor: "Bana ne yapacağımı söyleme."

Seyirci Murat'ı iyi adam sanmasın diye yazdım, diyor Emre.

Nermin Hanım listeyi bir kez daha, yavaşça okuyor. Sonra soruyor: Murat burada Kadir'e ne yapmasını söylüyor?

Emre satırları parmağıyla izliyor. Listede tek bir emir yok. Her maddenin öznesi Murat. Kadir'e düşen iş başını sallamak.

Selim kalemini bırakıyor. Bu listede benim adım hiç geçmiyor, diyor. Babamın evine kimin gireceğini o seçiyor. Doktorla o konuşuyor. Bana yalnızca evet demek kalıyor.

Nermin Hanım yeni satırın üstünü çiziyor. Kadir emre itiraz edemez, diyor, çünkü ortada emir yok. Elinde petek var. Onu bırak.

Sahnede güç çoğu zaman emirle kurulmaz; bir iyilikle, bir soruyla ya da bir adla kurulur. Karşıdaki karakter ona itiraz edemez, çünkü itiraz edeceği bir cümle yoktur.

Bu derste ne olacak

Bu derste iki insan arasındaki gücün sözün altına nasıl yerleştiğine bakacağız. Emir kipine hiç girmeden karar veren cümleleri ayıracağız. Bir övgünün ve bir iyiliğin karşıdakini nasıl küçük bir yere oturttuğunu göreceğiz. Bir susuşun ne zaman ceza olduğunu soracağız. Soru soranın, adla seslenenin ve bir konuyu bitirenin elindeki gücü okuyacağız. Bir konuşmada sözün kime, hangi sırayla verildiğine de bakacağız. Örnekler bir İngiliz okulundan, bir nehir kıyısındaki evden, bir Manhattan masasından, bir samuray konağının avlusundan ve fenerli bir Çin konağından geliyor. Nöbet'te bize kantin masası ve hazırlık haftasının merdiveni eşlik edecek.

Sıfır noktası

Güç deyince aklımıza önce emir gelir. Patron işçiye, komutan askere, baba çocuğuna ne yapacağını söyler. Emir açık bir güçtür. Karşılığı da açıktır: ya yapılır ya reddedilir. Reddeden ne yaptığını bilir. Seyirci de bilir.

Gündelik hayatta güç bu kadar açık konuşmaz. İki kardeş birbirine emir veremez. Bir hemşire hasta yakınına, bir iş arkadaşı ötekine de veremez. Aralarında yazılı bir rütbe yoktur. Yine de biri hep biraz üstte durur. Statü dediğimiz şey, iki kişinin o anki güç dengesidir. Bir konuşma boyunca birkaç kez el değiştirir.

Bu el değiştirme küçük araçlarla olur. Bir iyilik teklif edilir. Bir teşekkür edilir. Bir soru sorulur. Bir ad söylenir ya da söylenmez. Bir konu bitti ilan edilir. Bu araçların ortak bir yanı var: onlara itiraz etmek zordur. İyiliği geri çeviren nankör görünür. Teşekküre kızan tuhaf kaçar. Soruya cevap vermeyen kaba sayılır. Güç alt metne bu yüzden yerleşir. Üstte kalmak isteyen, karşısındakinin reddedemeyeceği bir kılık seçer.

Nöbet'te herkesin elinde başka bir güç var. Murat'ın parası, şehri ve iş dili var. Ağabeylik de onda, ama yıllardır kullanılmamış. Kadir'in elinde babanın evi, on üç pazar ve iki eli var. Figen'in elinde masası, dosyası ve kuralları. Babanın elinde susmak. Kimse ötekine emir veremiyor. Kardeşlerin sırası da bulanık. Ağabey uzakta kaldıkça küçük kardeş evin büyüğü olmuş.

Böyle bir ilişkide güç kavgası sözün altına iner. Emre'nin yeni satırı bu kavgayı yüzeye çekmeye çalışıyordu. Ama Kadir'in karşısında bir emir yoktu. Satır, olmayan bir şeye ad koyuyordu. Seyirci Murat'ın cömertliğinde bir terslik sezmek yerine Kadir'i nankör bulurdu.

Yeni yazarların güç sahnesi çoğu zaman bir bağırış sahnesidir. Biri sesini yükseltir, biri hakaret eder, biri kapıyı çarpar. Bu sahneler gücü göstermez, gücün elden kaçtığını gösterir. Bağıran karakter, sakin kalarak kazanamadığını itiraf etmiştir. Asıl güç, sesin hiç yükselmediği sahnelerde el değiştirir. Seyirci bunu bir karakterin yüzündeki küçük bir gerilmeden, bir cevabın gecikmesinden ya da fazla nazik bir sözden anlar.

Yazarın işi gücü adlandırmak değil, onu taşıyan aracı bulmak. Her karakterin aracı kendi hayatından gelir. Murat'ınki iş toplantılarından, Figen'inki hemşire masasından, Kadir'inki kazan dairesinden. Aşağıda bu araçları sırayla açacağız.

Mekanizma

Emir kipi olmadan

Hazırlık haftasında Murat merdivenin başında, kucağında katlı çarşaflar. Babanın yukarıda yatmasını istiyor. Kadir'in itirazına bir çözüm buluyor: merdivene tutamak taktırırlar. Cümlede emir yok, rica da yok. Çoğul bir fiil var. Karar verilmiş, kimin vereceği söylenmemiş.

Murat iş dilinde de aynı kalıbı kullanıyor. Zor bir soruya "yarın doktorla netleştirelim" diye karşılık veriyor. Kulağa bir davet olarak geliyor. Aslında konuşmayı bitiriyor ve takvimi kendisi koyuyor.

Kadir'in cevabı bu kalıbı söküyor: "Kim taktıracak?" Soru, çoğul fiilin içinde saklanan özneyi arıyor. Murat ustayı da masrafı da üstüne alıyor. Ama Kadir'in sorduğu tutamak değildi. O evde kararı kimin vereceğini soruyordu. O soru cevapsız kalıyor.

İyiliğin dizgini

Murat'ın kantin listesi bir dizginli yardım. Masada araba anahtarı duruyor. Murat o akşam yola çıkacak. Listedeki her iş İstanbul'dan, telefonla ve parayla yapılabiliyor. Doktoru o arayacak, yani bilgi ona akacak. Eve bakıcıyı o seçecek, yani babanın evine kimin gireceğine o karar verecek. Masrafı o karşılayacak, yani hesap onun adına açılacak. Kadir'e düşen tek iş onaylamak.

Kadir'in kalorifer cevabı bu yüzden bir ret. Akan bir petek telefonla onarılmıyor. Bir el, bir anahtar ve o evde geçmiş pazarlar istiyor. Kadir yardımı geri çevirmiyor, yardımın dizginine girmeyi reddediyor.

Murat peteğin ardından bir övgüye geçiyor. Kardeşinin bu işlerden kendisinden iyi anladığını söylüyor, eskiden beri. Övgü iğnesi tam olarak budur: överken karşıdakini küçük bir yere yerleştiren replik. Övülen şey ustalık. Övgü Kadir'i işi yapan, Murat'ı işi veren yapıyor.

Teşekkürün kapattığı

Üçüncü akşam Kadir boş sandalyeyi ayağıyla ağabeyine doğru itiyor. Murat'tan kibar bir teşekkür geliyor; sandalye boş kalıyor. Nezaket mesafesi burada bir güç hamlesine dönüşüyor. Teşekkür, kardeşin ikramını bir hizmete çeviriyor. Hizmet alan kişi borçlanmaz, hesabı kapatır. Oturmamak cümlenin öteki yarısı. Murat küçük kardeşinin odasında misafir olmayı kabul etmiyor.

Susarak hüküm vermek

Merdiven başında Murat yukarıdaki peteğin ısıtmadığını öğreniyor. Ne zamandan beri, diye soruyor. Kadir cevabı biliyor. O evin her sesini o duydu. Ağzını açmıyor, yatağın ayak ucuna eğiliyor. Bu susuş bir bilgiyi saklamıyor. Bir hüküm veriyor: gelseydin bilirdin.

Ceza sessizliğini başka susuşlardan ayıran şey bilinç. Susan cevabı biliyor, karşıdakinin beklediğini görüyor ve onu bekletmeyi seçiyor. Dördüncü gece Kadir babayı hatırladığını söylediğinde Murat da susuyor. Ama Murat'ın elinde verecek bir cevap yok. O susuş bir ceza değil, bir tıkanma. Yazar ikisini karıştırırsa Murat'ı acımasız, Kadir'i haklı yazar.

Ceza bazen bir cümle kılığına girer. Kantinde Murat, kalmasını isteyip istemediğini soruyor. Karşı soruyla isteme yükünü kardeşine atıyor. Kadir bir şey istemediğini söylüyor. Sayfada bir cevap var. Oysa beklenen tek kelime esirgeniyor. Kadir o kelimeyi hastanede hiç söylemiyor. Söylediğinde çok geç, evde olacak.

Soranın koltuğu

İlk gecelerde Murat kapıya birkaç dakikalığına uğruyor, eşiği geçmiyor. Oradan soruyor: uyudu mu, ilacı verildi mi, doktor ne zaman. Kadir her birine tek kelimeyle karşılık veriyor. Murat gece burada değil. Yine de soruları onu vardiyayı denetleyen biri yapıyor. Kadir'in tek kelimeleri biçime uyuyor ama fazlasını esirgiyor.

Koridorda düzen tersine dönüyor. Serkan soruları Murat'a soruyor; kurumun gözü takım elbiseli adamı seçiyor. Kadir cevapları ağabeyinin omzunun gerisinden, ondan önce veriyor. Sorulmayan adam, cevabın sahibi olarak söz alıyor.

Sırayı kim koyar

Kimin önce konuşacağı da bir güç. Çoğu sahnede bunu yazar fark etmeden belirler. Oysa sırayı koyan, konuşmanın çerçevesini de koyar.

Nöbet'te odanın sırasını ilk akşam Figen koyuyor. Gece yalnız bir refakatçi kalabilir. Bu bir hastane kuralı, ama iki kardeşin arasına düşünce bir hüküm oluyor. Murat sabah geleceğini söylüyor. Kadir bunu ağabeyinin gitmeyi seçmesi sanıyor. Murat ise yerinin alındığını düşünüyor. Kimse düzeltmiyor. Kural kimsenin ağzından çıkmadığı için ikisi de ona itiraz edemiyor.

Kantinde sırayı Murat koyuyor. Önce o konuşuyor, gündemi listeyle o açıyor. Kadir'e kalan, Murat'ın konusuna cevap vermek. Kadir'in peteği bu sıranın dışına atılmış bir taş. Kendi konusunu masaya koyarak konuşma sırasını bozuyor.

Adın ağırlığı

Figen'in masasında adları Figen dağıtıyor. Hastalara adıyla ve teyze diye sesleniyor. Kadir'e düz adıyla. Murat'a "Murat Bey" diyor. Kulağa saygı olarak geliyor. Ama koridorda kimin yerli kimin misafir olduğunu bu hitap belirliyor. Murat'ın şirketteki unvanı bu masada geçmiyor.

Kadir'in hitapları da bir harita. Doktora "Hocam", ustabaşına "abi" diyor. Figen'e adıyla sesleniyor. Ağabeyine ise hiçbir şey demiyor. Emre'nin ilk taslağında Kadir ona "abi" diyordu. O replik silinince hitap da gitti ve Emre yerine bir şey koymadı. Ustabaşına verilen "abi"nin ağabeyden esirgenmesi filmin en sessiz cezalarından biri.

Murat ise adı söz almak için kullanıyor. Kantinde listeye kardeşinin adıyla giriyor: "Kadir, bak." Ad burada bir sesleniş olmaktan çıkıyor, toplantıyı açan tokmağa dönüşüyor.

Konuyu kim bitirir

Kadir peteği masaya koyunca Murat şu an kaloriferi konuşmadıklarını söylüyor. Konuyu yine çoğul bir fiille kapatıyor. Kadir kapatmayı kabul etmiyor: konuşmayan Murat'tır. Gündem sahipliği, yani konuları kimin açıp kimin kapattığı, burada açıkça çekişiliyor. Listeyi Murat açtı. Kapatamadı.

Kapatma cümlesi kişinin kendi konusunu da bitirebilir. Dördüncü gece Murat babalarının hep söylediği bir sözü anmaya başlıyor. Kadir merakla soruyor. Murat boş ver deyip konuyu kesiyor. Anıyı açan da kapatan da o. Kardeşi kapının dışında kalıyor.

Kantin ise kapanmıyor. Kimse son sözü söylemiyor. Sahne açık bitiyor ve güç masada kimseye kalmıyor.

Filmlerden okuma

Bu filmlerde güç kendini hiçbir yerde ilan etmiyor. Müdür rica ediyor. Kral övüyor. Hunsecker yalnızca bir ad söylüyor. Klan bir isteği yerine getiriyor. Konak susuyor. Karşıdaki karakterin itiraz edebileceği bir cümle hiçbirinde yok. Andrew'un, Sidney'in ve Songlian'ın öfkesi bu yüzden dışarı çıkacak bir kapı bulamıyor. Öfke içeride kalıyor ve yüzlerde birikiyor. Seyirci gücü o birikmeden okuyor.

Bir ayrım daha var. Güç sahnesini dönüştüren an, aracın ters yöne çevrildiği an. Andrew kendisine verilen sırayı bir özre çeviriyor. Hanshiro sorgulanan adamken anlatan adam oluyor. More'un sessizliği, susturmak isteyenin elinden silahı alıyor.

Nöbet'te bu dönüş küçük ama aynı yapıda. Murat listeyi açıyor, Kadir peteği koyuyor. Murat konuyu kapatıyor, Kadir kapatmayı kabul etmiyor. Emre'nin "Bana ne yapacağımı söyleme" satırına gerek yok. Kadir'in elindeki araç zaten masada: akan bir petek.

Usta katmanı

Gücü reddedilemez bir kılığa koy. Üstte kalmak isteyen karakter, karşısındakinin geri çeviremeyeceği bir şey sunar. Bir iyilik, bir teşekkür, bir övgü. Sahnenin gerilimi, reddedilemeyen şeyin reddedilmesinden doğar.

Listedeki fiillerin öznesini say. Bir yardım teklifini yazınca fiillerin altını çiz. Hepsinin öznesi teklif edense, yardım dizginlidir. Murat'ın listesinde Kadir'in yapacağı tek iş yok.

Emir kipini bir kez kullan. Dolaylı konuşan bir karakter bir an emir kipine geçerse, o an bir çatlaktır. Seyirci sesin değiştiğini hemen duyar. Bunu en çok sıkıştığı ana sakla. Murat'ın ağzından çıkan en keskin emir kipi "boş ver". O da kardeşine değil, kendi anısına söyleniyor.

Teşekkürü bir ödeme gibi yaz. Teşekkür, borcu kapatmanın en kısa yoludur. Bir karakter yakınına fazla teşekkür ediyorsa, yakınlığı ödeyerek uzak tutuyordur. Teşekkürün yanına reddedilen bir şey koy: oturulmayan sandalye gibi.

Ceza sessizliğinde kamerayı bekleyene ver. Susan değil, bekleyen yüz cezayı gösterir. Murat'ın sorusundan sonra seyirci Kadir'in sırtını değil, Murat'ın bekleyişini görmeli.

Hitap haritası çıkar. Her karakterin her karaktere nasıl seslendiğini bir tabloya yaz. Boş kalan hücre, bir esirgemedir. Kadir'in ağabeyine ayrılan hücresi film boyunca boş.

Hitap değişince sahne değişir. Haritada tek bir hücrenin değişmesi bir dönüm noktası kadar güçlüdür. Bu değişikliği filme bir kez, doğru yere koy. Hiç koymamak da bir karardır.

Kapatma cümlesinden sonra kim konuşuyor? Kapatmanın tuttuğunu konu açılmadığında anlarız. Karşı taraf konuyu yeniden açıyorsa kapatma çökmüştür. İki hamleyi art arda yaz: kapatma ve sınama.

Gücün bedelini göster. Murat'ın her iyiliği onu odanın dışında tutuyor. Telefonla yardım eden, yatağın yanına oturmaz. Güç kazanan karakterin neyi kaybettiğini sahnede görünür kıl.

Kurum karakterini unutma. Figen'in hitabı, Serkan'ın sorusu, müdürün programı iki kişi arasındaki gücü dışarıdan ayarlar. Üçüncü bir ağız, iki kardeşin kuramadığı sırayı kurar.

Statüyle aidiyeti ayır. Figen'in "Murat Bey"i Murat'a statü veriyor, aidiyeti elinden alıyor. Bir hitap birini yükseltirken dışarıda da bırakabilir. Kadir'in düz adı ise onu küçültmüyor, içeri alıyor. Saygı gösterilen karakter her zaman güçlü olan değildir.

Aracı karakterin hayatından al. Murat'ın "-elim"i toplantı odalarından geliyor. Figen'in adları hasta dosyalarından. Kadir'in peteği kazan dairesinden. Bir karaktere başkasının güç aracını verirsen sesi bozulur. Aracı ararken önce karakterin günün çoğunu nerede geçirdiğine bak.

Aracı somutlaştırarak kayma yarat. Kadir sözle Murat'ı yenemiyor. Konuyu bir nesneye, akan bir peteğe taşıyınca dengeyi değiştiriyor. Güç kayması çoğu zaman sözden eşyaya geçişte olur. Soyut konuşan karakterin karşısına elle tutulur bir şey koy.

Mekânı da araç say. Kantin öğle saatinde kalabalık. Tepsiler, kaşıklar, yan masadaki aileler var. Böyle bir yerde kimse sesini yükseltemez. Açıklamayı kalabalığın ortasında yapan, karşısındakini alçak sese mahkûm eder. Güç sahnesini yazarken önce sahnenin nerede geçtiğini sor. Kimin yerinde konuşuluyor?

Cezanın bitişini yaz. Ceza sessizliği sonsuza kadar sürerse bir cezadan çıkar, bir duruşa dönüşür. Seyirci, esirgenen şeyin ilk verildiği anı bekler. Kantinde Kadir ağabeyinin "amcamız" kelimesini aynen geri veriyor. İki kardeş ilk kez göz göze geliyor. Tek bir kelime, uzun bir susuşun ilk çatlağı oluyor.

Sahneyi kimseye kazandırma. Güç kavgasını bir kazananla bitirmek onu bir tartışmaya çevirir. Kantin açık bitiyor. Seyirci gücün kimde kaldığını hesaplarken sahneden çıkıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Sahnede güç çoğu zaman emirle değil, reddedilmesi zor araçlarla kurulur.
• Dolaylı buyruk emir kipine girmeden karar verir.
• Dizginli yardımda karar hakkı teklif edende kalır.
• Övgü iğnesi överken küçük bir yere yerleştirir.
• Teşekkür bir ikramı hizmete çevirip borcu kapatabilir.
• Ceza sessizliği bilinçlidir ve görülmek ister.
• Her susuş ceza değildir; bazısı tıkanma, bazısı kalkandır.
• Amir sorusu soranı denetleyenin yerine oturtur.
• Hitap ayarı aradaki mesafeyi ve sırayı tek kelimede kurar.
• Esirgenen bir hitap da bir cezadır.
• Kapatma cümlesinin gücü, kabul edilip edilmemesiyle ölçülür.
• Konuşma sırasını koyan, konuşmanın çerçevesini de koyar.
• Bir konuyu bir nesneye taşımak gücü kaydırabilir.
• Statü veren bir hitap aidiyeti elden alabilir.
• Güç adlandırılınca alt metin yüzeye dökülür.

Sonraki derse köprü

Merdiven başında Kadir susuyor ama elleri boş durmuyor. Soru havada kalırken yatağın ayak ucuna eğiliyor. Murat da sustuğu gecelerde çoğu zaman bir yere gidiyor: koridora, telefonuna, kapının dışına. İlk gece de cevabını verdikten sonra serumun hızına bakmış, yastığı düzeltmişti. Bir nesneyi düzeltmek ne zaman bir cevap yerine geçer? Seyirci, karakterin hiçbir şey söylemediği bir anda bir hareketi nasıl okur? Sonraki ders, Sessiz karakter eylemi, sözün bittiği yerde bedenin neyi üstlendiğine bakıyor.