Gerilim başkarakteri

Açılış sahnesi

Selim yeni sayfaları masaya bırakıyor ama okumuyor. Burcu alıp yüksek sesle okuyor. Feyza bodrum kattaki rafların arasında eski paftayı açıyor. Kâğıt fazla beyaz. Mühür fazla net. Feyza bir an bakıyor ve anlıyor.

Bir sonraki sayfada Feyza her şeyi biliyor. Paftayı kimin değiştirdiğini biliyor. Neden değiştirdiğini biliyor. Eski nüshanın nerede saklandığını da biliyor. Masasının çekmecesini açıyor, kopyasını çıkarıyor, merdivene yöneliyor.

Burcu sayfayı indiriyor. "Peki biz neden korkuyoruz?"

"Çünkü haklı," diyor Selim. "Haklı birinin başına bir şey gelecek diye korkarız."

"Haklı olduğunu ben de biliyorum," diyor Emre. "Ama ne yapacağını da biliyorum. Merdivenden çıkacak, gösterecek, bitecek."

Selim kalemini masaya bırakıyor. Kimseye bakmıyor.

Nermin Hanım tahtaya iki soru yazıyor: NE BİLMİYOR? KİME SÖYLEYEBİLİR? Sonra Selim'e dönüyor. "Feyza'nın o bodrumda bilmediği tek bir şey söyle."

Selim uzun süre tahtaya bakıyor. "Kimin yaptığını," diyor sonunda. "Gerçekten bilmiyor."

"Kime gidecek peki?"

"Cengiz Bey'e."

"Cengiz Bey'in içeride olup olmadığını biliyor mu?"

Selim cevap vermiyor. Taslağın ikinci sayfasının üstünü çiziyor.

Selim'in Feyza'sı her şeyi biliyordu ve bu yüzden izleyicinin onun için korkacağı hiçbir şey kalmamıştı.

Bu derste ne olacak

Gerilim başkarakterini bildikleriyle değil bilmedikleriyle kuracağız. Önce Feyza'nın gördüğü şeyin ne kadar dar olduğunu ölçeceğiz. Sonra çevresindeki herkesi bir güven tablosuna yerleştireceğiz. Titizliğinin ona nasıl karşı kullanılabileceğini göreceğiz. Kimsenin ona inanmamasını bir olay olarak yazacağız. Bodrumun onu nasıl yalnız bıraktığını, kurumun saatinin nasıl işlediğini tartacağız. Feyza'nın önündeki her kapının tek tek kapandığı bir sıra kuracağız. Beş film bu kahramanın farklı yüzlerini gösterecek: kaybolan bir çocuk, bir uçak, bir e-posta, bir fabrika ve bir klinik. Sonunda Selim'in ilk taslağına dönüp her şeyi bilen Feyza'dan neyi geri alacağımıza karar vereceğiz. Hiçbir başkarakterin doğru olduğunu söylemeyeceğiz. Ölçtüğümüz şey, izleyicinin her sahnede onun yerine bir karar verip veremediği.

Sıfır noktası

Aksiyon kahramanını ne yapabildiğiyle tanırız. Gerilim başkarakterini ise ne bilmediğiyle. Bu küçük fark bütün hikâyeyi değiştirir.

Aksiyonda tehdit görünürdür. Kahraman onu karşısında bulur ve bedeniyle karşılar. Gerilimde tehdit çoğu zaman görünmez. Kimden geldiği, ne zaman geleceği, ne kadar büyük olduğu belli değildir. Başkarakter bir şeyin yanlış olduğunu sezer ama resmin tamamını göremez. İzleyici de onunla birlikte bakar ve onunla birlikte göremez.

Gerilim başkarakteri çoğu zaman sıradan biridir. Bir ajan ya da bir dövüşçü olması gerekmez. Bir memur, bir anne, bir mühendis, bir çevirmen olabilir. Bu sıradanlık izleyiciye açılan bir kapıdır. İzleyici kendini o kişinin yerine koyar ve kendine sorar: ben olsam kime söylerdim?

Selim'in ilk taslağı bu soruyu hiç sormuyordu. Feyza paftayı görüyor, her şeyi anlıyor, kanıtı alıp yukarı çıkıyor. Bu bir dedektif sahnesi gibi işliyor. Dedektif bilmecenin cevabını bulur ve okuru rahatlatır. Gerilim başkarakteri ise cevabı bulmadan önce tehlikeye girer. Rahatlama hep bir sahne ötede durur.

Gerilimi taşıyan sorular bu yüzden kahramanın içinden gelir. Ne kadarını görüyor? Kime güvenebilir? Kendisinin hangi yanı ona karşı kullanılabilir? Anlattığında ona kim inanır? Yanında kim kalır? Ne kadar vakti var? Hangi kararı vermek zorunda? Bu soruların her biri bir seçeneği kapatır. Kahraman ilerledikçe seçenekleri artmaz, azalır.

Gece vardiyası taslağında Zerrin'in bir kanıtı ve bir hedefi vardı. Defteri kapıya götürecekti. Feyza'nın elinde ise yalnız bir şüphe var. Kanıtı bile tam değil. Gerilim başkarakteri, kanıtı olmadan haklı olmanın yükünü taşır.

Bu yük izleyiciye de geçer. İzleyici Feyza'nın haklı olduğunu hisseder ama kanıtlayamaz. Onunla birlikte bir kâğıda, bir mühre, bir imzaya bakar. Her bakışta biraz daha emin olur, ama kimseyi ikna edecek bir şey bulamaz. Gerilim tam bu aralıkta doğar. Bilmekle gösterebilmek arasındaki mesafe ne kadar uzunsa, izleyicinin koltuğundaki baskı da o kadar uzun sürer. Selim'in ilk taslağı bu mesafeyi tek bir sayfada kapatıyordu. Yeni taslak onu bütün bir güne yayacak.

Bir şeyi de baştan söyleyelim. Gerilim başkarakterini zayıf yazmak onu küçültmek demek değildir. Feyza bu binada paftayı fark edebilecek tek kişi. Ona eksik bilgi ve yalnızlık veriyoruz. Dikkati yerinde duruyor. Eksik olan, o dikkatin dışarıda bir karşılığı.

Mekanizma

Sınırlı bilgi: ne kadarını görüyor

Gerilim başkarakteri olayın tamamını değil bir köşesini görür. O köşe ona yetecek kadar korku verir ama yetecek kadar bilgi vermez.

Selim yeni sürümde Feyza'nın penceresini daraltıyor. Feyza paftanın değiştiğini görüyor. Kâğıt tutmuyor, mühür tutmuyor. Ama ne zaman değiştiğini bilmiyor. Kimin değiştirdiğini bilmiyor. Eski nüshanın hâlâ binada olup olmadığını da bilmiyor. Elinde yalnız bir fark var.

Emre bu daralmaya önce itiraz ediyor. "İzleyici sıkılmaz mı? Hiçbir şey öğrenmiyoruz." Nermin Hanım tersini söylüyor. İzleyici öğrenmediği için öne eğilir. Feyza bir rafı daha açtığında, izleyici de onunla birlikte bir parça daha arar. Pencere daraldıkça her küçük bulgu büyür.

Güven sorunu: kime söyleyebilir

Gerilimde başkarakterin en büyük sorusu çoğu zaman "ne oldu?" değil, "kime söyleyeyim?" olur. Yanlış kişiye söylemek, hiç söylememekten tehlikelidir.

Burcu tahtaya üç sütun çiziyor: güvenir, güvenmez, bilemez. Cengiz Bey ilk sütunda başlıyor. Atölyenin denemesinde Feyza'yı arşive alan o. Her sorunu güler yüzle "hallederiz" diye karşılıyor. Okuma salonundaki memur Sevim de ilk sütunda. Yukarıda çalışıyor, herkesle konuşuyor, Feyza'nın tek arkadaşı sayılır. Paftayı isteyen vatandaş Rasim Bey ise üçüncü sütunda. Yaşlı bir adam, babasından kalan sahildeki bir bahçe için eski paftayı istiyor. Neden şimdi istediği belli değil.

Harita sahne sahne değişiyor. Cengiz Bey "hallederiz" dedikten sonra hiçbir şey olmuyor. Feyza onu ikinci sütuna doğru kaydırıyor. Sevim'in bir sözü onu da yerinden oynatıyor. Rasim Bey hiç gelmiyor, ama adı her sayfada geçiyor. İzleyici haritayı Feyza ile birlikte çiziyor. Bir oku yerinden oynatan her sahne, bir gerilim sahnesidir.

Kişisel zayıflık: titizlik ona karşı döner

Gerilim başkarakterinin zayıflığı çoğu zaman bir eksik değil, bir fazladır. Onu bu olayı görecek kadar keskin yapan özellik, başkalarının gözünde onu şüpheli de yapar.

Feyza'nın erdemi titizliği. Paftanın değiştiğini başka kimse fark edemezdi. Ama atölyenin denemesinde Feyza bu yıl üç tutanak yazmış. Biri eksik bir sayfa numarası için, biri yanlış bir tarih için, biri de bodrumdaki arızalı kamera için. Yukarıda herkes bunu biliyor. Cengiz Bey gülümseyerek söylüyor: "Feyza Hanım her mühürde bir şey bulur."

Selim bir adım daha atıyor. Feyza kendi defterine bakıyor. Belki yanılıyor. Belki dosyayı kendisi yanlış rafa koydu. Titizlik dışarıdan şüphe çekiyor, içeriden de şüphe üretiyor. Feyza'nın ikinci zayıflığı yalnız çalışması. Bodrumda her şeyi tek başına yapıyor. Tanığı yok. Gördüğünü doğrulayacak ikinci bir göz yok.

İnanılmama: anlattıkça yalnızlaşır

Kahraman bir şey görür ve anlatır. Kimse inanmaz. Bu, gerilimin en eski kalıplarından biridir. Ama tek bir sahne olarak kalırsa işlemez. İnanılmama bir süreç olarak yazılmalı.

Feyza ilk kez Cengiz Bey'e sakin gidiyor. Kâğıdı gösteriyor. Cengiz Bey ilgileniyor, not alıyor. İkinci kez gittiğinde elinde daha çok şey var, ama sesi de daha yüksek. Kapı aralık, Sevim koridordan duyuyor. Üçüncü kez gittiğinde Cengiz Bey ona bir bardak su uzatıyor ve izin almasını öneriyor.

Burcu sarmalın en sert halkasını buluyor. Feyza çıkış kayıtlarını tek tek okuyor. Dosyanın son çıkışında kendi imzası var. Deftere göre paftayı Rasim Bey'in ilk talebinde okuma salonuna kendisi çıkarmış; Feyza o günü hatırlamıyor. Değişim onun elindeyken olmuş olabilir. Feyza artık yalnız inanılmayan biri değil. Şüpheli görünen biri. Sarmal bir adım daha dönüyor.

İzolasyon: bodrum kat

Gerilim başkarakterini yalnız bırakmanın en kolay yolu, onu yardımın ulaşamayacağı bir yere koymaktır. Daha incelikli yolu, yardımı ona bir merdiven uzağa koymaktır.

Atölye bodrumu bir deneme olarak kuruyor. Aşağıda cep telefonu çekmiyor. Duvarda bir dahili telefon var, santral üzerinden yukarıya bağlanıyor. Dışarıyı aramak için Feyza'nın merdiveni çıkıp Cengiz Bey'in kapısının önünden geçmesi gerekiyor. Bodrumun tek bir kapısı var.

Feyza'nın son bağlantısı Sevim. Olanı yalnız ona anlattı. Öğle arasında Sevim aşağı iniyor. Raflara bakıyor, bir şey sormuyor. Çıkarken kapıda duruyor. "Cengiz Bey sordu," diyor. "Aşağıda ne arıyormuşsun." Feyza cevap vermiyor. Sevim gidiyor. Bodrum ilk kez gerçekten bodrum oluyor.

Zaman baskısı: kurumun saati

Gerilimde saat bir bomba olmak zorunda değildir. En sinsi saatler kurumun kendi takviminden gelir.

Kapılar beşte kilitleniyor. Bodrumun anahtarı güvenliğe teslim ediliyor. Feyza yarın sabah geldiğinde raflar onu bıraktığı gibi bekleyecek mi, bilmiyor. Selim daha büyük bir saat de ekliyor. Atölyenin denemesinde ayıklama ve imha komisyonu cuma günü toplanıyor. Listede sahil kesiminin eski paftaları "fazla nüsha" diye duruyor. Eski pafta hâlâ binadaysa cuma günü yok olabilir.

Bu saati kimse kurmadı gibi görünüyor. Komisyon her yıl toplanıyor. Liste her yıl hazırlanıyor. Feyza'nın korkusu da buradan geliyor. Saati kuran biri varsa bile, onu kurum adına kurmuş.

Zor karar: görünür olmak

Gerilim başkarakteri bir yerde saklanmayı bırakmak zorunda kalır. İlerlemenin tek yolu kendini göstermekten geçer.

Feyza'nın önündeki her yol onu görünür yapıyor. Resmi bir tutanak yazabilir. Ama tutanak Cengiz Bey'in masasından geçecek. Yeni nüshanın fotoğrafını çekebilir. Ama bodrumda fotoğraf çekmek yasak. Fotoğrafı gösterdiği an kuralı çiğnediğini de göstermiş olur. Dosyayı binadan çıkarabilir. Ama arşivden belge çıkmaz. Bu Feyza'nın yıllardır geçmediği çizgi.

Emre son yolu istiyor. "Çıkarsın, götürsün." Selim karşı çıkıyor. Feyza dosyayı çıkarırsa kendi yazdığı bütün tutanakları yalanlamış olur. Çizgisini geçen titiz memur, artık titiz değil. Karar, kahramanın kim olduğunu sorguluyor. İzleyicinin onun yerine düşünmeye başladığı yer de tam burası.

Daralan seçenekler

İyi bir gerilim başkarakteri her sahnede biraz daha az seçenekle kalır. Her hamlenin arkasında bir kapı kapanır.

Atölye kapıları tahtaya sırayla yazıyor. Feyza Cengiz Bey'e gidiyor; ondan cevap gelmiyor. Kamera kayıtlarını istiyor; bodrumdaki kamera aylardır aralıklı kaydediyor ve istediği gecenin kaydı yok. Arızayı bildiren tutanak da Feyza'nın, o üç tutanaktan biri. Arşiv defterine bakıyor; son imza kendi imzası. Rasim Bey'i arıyor; talep formundaki numara cevap vermiyor. Sevim'e güveniyor; Sevim Cengiz Bey'e soruyor.

Her kapı kapandıkça kalan yollar pahalılaşıyor. Önce sorulabilecek bir soru vardı. Şimdi yalnız bir kural çiğnenebilir. Bu daralma bir karar zinciri gibi işliyor. Her karar bir öncekinin sonucunu düzeltmeye çalışıyor ve kalan alanı küçültüyor. Selim taslakta Feyza'yı akşam beşe on kala, bodrumda, elinde bir dosyayla bırakıyor. Sonu açık. Ne yapacağını Selim de henüz yazmadı.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Pencereyi sahne başında ölç. Her sahnenin kartına başkarakterin o an neyi bildiğini, neyi bilmediğini yaz. Bilmediği sütun bilinenden uzun olmalı. Sütunlar eşitlenmeye başladığında gerilim de ölmeye başlar.

Haritayı bir kez ters çevir. En güvenilen kişinin en tehlikeli çıkması izleyiciyi sarsar. Ama ters çevirme bir kez çalışır. İkinci kez çevrilirse izleyici kimseye bakmayı bırakır.

Haritada bir kişiyi hep bilinmezde tut. Rasim Bey'in neden geldiğini sona kadar bilmemek, haritayı canlı tutar. Her sahne onu bir sütuna yaklaştırsın, ama hiçbirine koymasın.

Erdemi önce bir kazanç olarak göster. Titizliğin Feyza'ya bir şey kazandırdığı küçük bir an kur. Değişimi fark ettiren de bu dikkat olsun. Ancak o zaman aynı erdem ona karşı döndüğünde acıtır.

Sarmalın her halkasına yeni bir kanıt koy. Kahraman aynı şeyi aynı sözle tekrar ederse izleyici de sıkılır. Her ısrarda elinde biraz daha fazla şey olsun. Ve her seferinde ona biraz daha az inanılsın. Kanıt artarken inanç azalıyorsa sarmal çalışıyordur.

İnanmayanı akıllı yaz. Cengiz Bey'in şüphesi mantıklı olmalı. Kahramana inanmayan herkes aptalsa izleyici kahramanla değil yazarla tartışır. İzleyici bir an Cengiz Bey'e hak vermeli.

Son bağlantıyı adıyla kur. İzolasyonu bir ruh hâli olarak bırakma. Bir kişiye, bir telefona, bir kapıya bağla. Bağlantı koptuğunda izleyici neyin koptuğunu görsün.

Kurumun saatini önceden göster. Kapanış saati ilk sahnede, bir duvar saatinde ya da bir anonsla görünsün. Bilgi o anda önemsiz görünür. Sonra geri döner.

Zor kararı kahramanın kendi kuralına yasla. En zor karar dışarıdan gelen bir tehlike değil, kahramanın yıllardır uyduğu bir kuraldır. Feyza'nın "arşivden belge çıkmaz" kuralı, bütün tehditlerden ağır gelir.

Kapanan her kapıya bir iz bırak. Kapı kapandığında bir nesne geride kalsın: arızalı kameranın tutanağı, cevapsız bir numara. Bu izler finalde yeniden işe yarayabilir.

Daralmayı kahramanın elinden de yaptır. Kapıların bir kısmını kahraman kendisi kapatsın. Feyza'nın arıza tutanağı kendi kamerasını kapatıyor. İzleyici bunu görünce kahramanın hikâyedeki payını da hisseder.

Kahramana bir an kendinden şüphe ettir. İzleyici bir sahne boyunca kahramanın yanılıyor olabileceğini düşünmeli. Pencere kahramanın kendi aklına doğru da daralabilir. Bu şüphe kısa sürsün ama gerçek olsun.

Sıradanlığı mesleğin ayrıntısıyla kur. Gerilim başkarakteri sıradan biriyse işi onun dilidir. Feyza paftayı "nüsha", "kayıt", "çıkış" diye okur. İzleyici bu kelimeleri bilmese de onun bildiğini anlar. Sıradan bir kahraman, kendi işinin içinde hiç sıradan değildir.

Kahramanın bilmediğini izleyiciye de unutturma. Dar pencere bir kez kurulup bırakılmaz. Her bulguda kahramanın hâlâ neyi bilmediğini bir cümleyle, bir bakışla hatırlat. Feyza bir rafı açtığında aklında hep aynı soru dönsün: ne zaman?

Haritadaki her kaymayı bir eyleme bağla. Feyza Cengiz Bey'e güvenmeyi bıraktığında bunu bir düşünceyle değil bir davranışla göster. Dosyayı onun masasına bırakmak yerine kendi çekmecesine kilitlesin. İzleyici kaymayı eylemden okur.

Yalnızlığı bir sesle ölç. Bodrumda yukarıdan gelen ayak sesleri, kapanan bir kapı, kesilen bir telefon tonu izolasyonu duyulur kılar. Ses uzaklaştıkça kahraman yalnızlaşır.

Kararın iki yanını da pahalı yaz. Feyza dosyayı çıkarırsa kuralını çiğner. Çıkarmazsa cuma günü pafta yok olabilir. İki yol da bir şey kaybettirmeli. Bedava kalan yol, kararı karar olmaktan çıkarır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Gerilim başkarakteri bilmedikleriyle tanımlanır.
• Dar pencere, kahramanın tehdidin yalnız bir parçasını görmesidir.
• Güven haritası sahne sahne yeniden çizilir.
• En etkili zayıflık, kahramanın erdeminden doğar.
• İnanılmama bir süreçtir; her ısrar kahramanı biraz daha yalnızlaştırır.
• İnanmayan karakterler kendi bilgileriyle mantıklı davranır.
• İzolasyon son bağlantının koptuğu anda tamamlanır.
• Kurumun olağan takvimi de bir saattir.
• Zor karar çoğu zaman kahramanın kendi kuralını sınar.
• Kahraman ilerledikçe seçenekleri azalır, kalan yollar pahalılaşır.
• Sıradan bir kahraman, kendi işinin içinde ustadır.
• Bilmekle gösterebilmek arasındaki mesafe gerilimin alanıdır.
• Görünür olma kararı kahramanı ve çevresindekileri birlikte açığa çıkarır.
• Kahramanın bir an kendinden şüphe etmesi onu daha inandırıcı yapar.
• Kapanan kapıların bir kısmını kahraman kendisi kapatır.
• İnandırmayı bırakan kahraman bazen zaman kazanmaya geçer.

Sonraki derse köprü

Feyza akşam beşe on kala bodrumda, elinde bir dosyayla duruyor. Paftayı kimin değiştirdiğini hâlâ bilmiyor. Peki izleyici bilmeli mi? Selim Cengiz Bey'in gece bodruma indiği bir sahneyi izleyiciye gösterirse ne değişir? İzleyici Feyza'dan fazlasını bildiğinde korku nereye kayar? Ya Cengiz Bey Feyza'nın neyi bildiğini biliyorsa? Belki de izleyicinin bildiği ile Feyza'nın bildiği arasındaki fark, ondaki korkuyu bizim korkumuza çevirir. Bu dengeyi kuran şey bilgi kontrolüdür. İzleyiciden saklanan bir sırrın hangi noktada hile sayılacağı da o dengeye bağlı.