Gerilim alt türleri

Açılış sahnesi

Selim taslağın ilk on sayfasını masaya dağıtmış. Her sayfada başka bir korku var. Üçüncü sayfada sahil kesiminin imar paftası, kenarında bir otel çizimi. Altıncı sayfada bir avukat telefonla onaylı suret istiyor. Sekizinci sayfada Feyza arşiv defterinde kendi parafına bakıyor. Onuncu sayfada akşam, Feyza'nın apartman kapısı.

Burcu sayfaları sırayla okuyor. Bir sayfayı bitirince ötekini ters çevirip yığına koyuyor. "Dört ayrı film okudum," diyor. "Hepsi güzel. Hangisini izleyeceğim?"

"Hepsi aynı film," diyor Selim. "Hepsi pafta yüzünden."

Emre başını kaldırıyor. "Feyza tam olarak neyden korkuyor peki?"

Selim cevap verecek gibi oluyor, vazgeçiyor. Sayfaları yeniden sıraya dizip sonra bozuyor. Nermin Hanım tebeşirle tahtanın ortasına ufak bir daire çiziyor. İçine yalnız bir ad yazıyor: Feyza. Dairenin dışına üç halka daha ekliyor. En dıştakine belediye, ortadakine Cengiz Bey, en içtekine hiçbir şey yazmıyor.

"Paftadan mı korkuyor, Cengiz Bey'den mi, kendinden mi?" diye soruyor. "Her halka başka bir film."

Selim kalemi alıyor, en içteki boş halkanın önünde bekliyor. Sonra ona hiç dokunmadan ortadaki halkaya bir soru işareti koyuyor.

Gerilim taslağının alt türünü tehdidin nereden geldiği ve kahramanın şüphesinin ne kadar yakına uzandığı belirler.

Bu derste ne olacak

Gerilimin on bir kolu var ve hepsini bir rafa dizmek yerine iki soruyla ilerleyeceğiz. İlk soru tehlikenin nereden çıktığı. Bir kurumdan mı, bir ağdan mı, bir makineden mi, evdeki birinden mi, yoksa kahramanın kendi aklından mı? İkinci soru şüphenin ne kadar yakına geldiği. Kahraman yalnız yabancılardan mı kuşkulanıyor, yoksa artık kendi gözünden de mi? Ardından Selim'in arşiv taslağını sırayla politik, hukuki, psikolojik ve ev içi gerilime sokacağız. Her denemeden sonra taslağa neyin kaldığını soracağız. Beş film de kolları birer birer gösterecek: bir sorgu yargıcı, bir gazeteci, bir avukat, sıcak bir kasaba ve bir mutfak dolabı.

Sıfır noktası

Gerilimin çekirdeği yaklaşan bir tehlikedir. Kahraman onu tam göremez. Seyirci de çoğu zaman göremez. İkisi birlikte bekler, bakar, tahmin eder. Gerilim bu bekleyişin kendisidir. Tehlike geldiğinde gerilim biter; yerini korku, şiddet ya da rahatlama alır. Bu yüzden gerilim yazarı tehlikeyi göstermekten çok, onun gelişini yazar.

Gerilim kelimesini duyan herkesin aklına başka bir sahne gelir. Kimine göre karanlık bir otoparkta yürüyen bir adam. Kimine göre bir mahkeme salonu, bir bakanlık koridoru ya da gece bir evin yatak odası. Bu sahnelerin hepsi bekleyiş üretir. Ama her biri izleyiciye başka bir tehlike söz verir.

Alt türün işi bu sözü belirginleştirmektir. Politik bir gerilim seçen izleyici, bir kurumun içini görmek ister. Kimin kime bağlı olduğunu, hangi imzanın neyi örttüğünü merak eder. Hukuki bir gerilimde dava dosyasını, tanığı ve kararı bekler. Ev içi bir gerilimde ise en güvenli odanın sessizce güvensizleşmesini.

Gerilimin on bir kolu adlarını çok farklı yerlerden alıyor. "Politik" ve "hukuki" bir alan söylüyor. "Teknolojik" bir araç. "Casusluk" bir meslek. "Ev içi" bir mekân. "Takip ve kaçış" bir hareket biçimi. "Psikolojik" ve "paranoyak" ise bir zihin durumu. Adların hiçbiri ötekiyle aynı soruyu cevaplamıyor. Tek bir film hem politik, hem teknolojik, hem de bir takip filmi olabilir. Bir taslak bu adları sıraladığında hâlâ hiçbir şey seçmemiştir.

Bu dağınıklığı toplayan şey tehdidin kendisi. Her gerilim bir tehdit kurar. Tehdidin bir çıkış yeri vardır. Kahraman da o tehdide karşı birilerine güvenir, birilerinden şüphelenir. Çıkış yeri ile şüphenin menzili sorulunca kolların çoğu kendiliğinden ayrışıyor. Ayrışmayanlar bir tat olarak kalıyor: bir sahneye, bir saate, bir nesneye sinmiş bir korku.

Casusluk, takip ve hayatta kalma burada yeni bir açıdan görünecek. Aksiyonda bunlar bedenin ve mekânın sınavıydı. Macerada yolun ve manzaranın. Gerilimde ise asıl soru, kahramanın kime inanabildiği. Aynı takip sahnesi, kovalayanın kim olduğu bilinmedikçe başka bir korku üretir.

Mekanizma

Tehdit nereden çıkıyor?

Nermin Hanım'ın tahtaya çizdiği halkalar Selim'e basit bir soru soruyor. Feyza'yı tehdit eden şey halkaların neresinde duruyor?

Politik gerilimde kaynak bir kurumdur. Teknolojik gerilimde bir sistem ya da makine. Komploda kimsenin tam göremediği bir ağ. Ev içi gerilimde aynı evi paylaşan biri. Erotik gerilimde kahramanın kendi arzusu. Hayatta kalmada doğa ya da kapalı bir ortam. Psikolojik gerilimde ise kahramanın kendi aklı.

Selim'in taslağında kaynak ilk bakışta belli. Değiştirilen pafta belediyenin arşivinde. Tehdit kurumdan geliyor. Ama Burcu bir sayfayı havaya kaldırıyor. "Pafta kimseyi tehdit etmiyor ki," diyor. "Bir kâğıt. Feyza'yı korkutan kâğıdı kimin değiştirdiği." Kaynak bir nesne olamaz. Nesne yalnız tehdidin izidir.

Şüphe ne kadar yakına geliyor?

İkinci soru şüphenin yarıçapı. Kahraman kimden kuşkulanıyor?

En dış halkada kahraman yabancılardan şüphelenir. Bir bakanlık, bir şirket, adını bilmediği biri. Bu politik gerilimin, casusluğun, komplonun halkasıdır. Ortadaki halkada şüphe bir tanıdığa, bir amire, bir ortağa gelir. En içteki halkada kahraman kendi gördüğünden kuşkulanır. Psikolojik ve paranoyak gerilim burada başlar.

Selim'in taslağında halka gün gün daralıyor. Feyza ilk gün belediyeden şüphe ediyor. Üçüncü gün Cengiz Bey'in gülümsemesinden. Beşinci gün defterdeki kendi parafından.

Hayatta kalma bu ölçüde ilginç bir yerde duruyor. Şüphe halkası neredeyse boştur. Kimse kimseye kötülük etmek istemez. Tehdit soğuk, su, karanlık ya da açlıktır. Emre ilk dakikada bunu deniyor. Feyza kapanış saatinde bodrumda kalsın, elektrik kesilsin. Burcu gülümsüyor. "O zaman Feyza paftayı unutur, el feneri arar," diyor. Hayatta kalma Selim'in sorusunu siliyor. Bodrumda kimin şüpheli olduğu artık önemli değil.

Politik gerilim: kurallara uygun bir tehdit

Politik gerilimde kurum çoğu zaman yasa dışı bir şey yapıyormuş gibi görünmez. Her imza yerindedir. Her toplantının tutanağı vardır.

Selim bu kolu deniyor. Sahil kesiminde bir otel projesi. Belediye meclisinde bir imar değişikliği. Değiştirilen pafta eski kıyı çizgisini başka bir yere çekiyor. Cengiz Bey Feyza'ya kızmıyor, onu tehdit de etmiyor. Yalnız bir yazı gönderiyor: bodrum kat pazartesi günü nem yüzünden kapanacak. Bütün dosyalar sayım için başka bir binaya taşınacak. Yazı usulüne uygun. Altında üç imza var. Feyza'nın eski paftayı aramak için yalnız birkaç günü kalıyor.

Atölye bu sahneyi seviyor. Tehdit sesini hiç yükseltmiyor. Emre bunun üstüne komployu deniyor. Otel bir zincirin halkası olsun. Tapuda biri, bankada biri, bir milletvekili. Burcu itiraz ediyor. Ağ büyüdükçe Feyza küçülüyor. Bir haritanın kenarındaki bir noktaya dönüşüyor. Komplo taslağa bir gölge olarak kalabilir. Ama Selim'in taslağı bir kadının bir kâğıtla mücadelesi. Ağı çizmek filmi Feyza'nın elinden alır.

Hukuki gerilim: bilmek ile ispatlamak

Altıncı sayfadaki avukat taslağa başka bir kol açıyor. Hukuki gerilimde tehdit bir davadan, bir tanıktan, bir delilden gelir. Sahnelerin hepsi aynı soruya bağlanır: bu gerçek bir masada kabul edilecek mi?

Feyza paftanın değiştiğini biliyor. Kâğıdın dokusu da mührün mürekkebi de dosyanın yaşına uymuyor. Ama bunu ispat edecek tek şey eski pafta. Selim bir de saat koyuyor. Vatandaşın avukatı Cuma günü onaylı suret istiyor. Sureti Feyza mühürleyecek. Yeni paftayı onaylarsa yanlışı kendi imzasıyla doğrulayacak. Onaylamazsa nedenini yazması gerekecek. Elinde ise yalnız bir his var. Kanıt eşiği taslağa bir masa, bir mühür ve bir gün kazandırıyor. Burcu bunu bütün denemelerin en güçlüsü sayıyor.

Teknolojik gerilim ve casusluk: kayıt kimin elinde?

Teknolojik gerilimde tehdit bir sistemden gelir. Kayıtlar, kameralar, ağlar kahramanın aleyhine çalışır. Selim bodrumdaki kameraya bakıyor. Kamera bir süredir düzgün çalışmıyor. Kayıt varsa bile hangi günleri kapsadığını kimse bilmiyor. Emre buradan bir bilgisayar sahnesi kurmak istiyor: silinmiş dosyalar, gece yarısı bir ekran. Selim reddediyor. Feyza bir teknisyen değil. Kamera taslakta bir boşluk olarak kalıyor, bir silah olarak değil.

Casusluk denemesi daha kısa. Feyza kurumun içinde gizlice belge kopyalamaya başlıyor. Telefonuyla paftanın fotoğrafını çekiyor. Aksiyonda casus bir görev için gelen yabancıydı. Gerilimde ise kendi kurumunu gözetleyen bir memur. Selim bunu seviyor ama ölçülü tutuyor. Feyza'nın çift hayatı tek bir sahnede kalıyor.

Psikolojik ve paranoyak gerilim: tanık kendinden şüphe ettiğinde

Sekizinci sayfa taslağın en sessiz sayfası. Feyza defteri açıyor, son satıra iniyor. Paftanın son çıkış satırında kendi parafı duruyor. Feyza o sabahı, o dosyayı, o satırı hatırlamıyor.

Burada şüphe halkası en içe iniyor. Feyza yıllardır tek bir satırı yanlış yazmadığını sanıyor. Titizliği onun kimliği. Şimdi o titizlik bir soru. Paraf gerçekten onun mu? Yorgun bir akşam mı attı, yoksa biri onun elini mi taklit etti? Selim bu sayfayı tahtaya asıyor. Atölyede ilk kez herkes aynı anda susuyor.

Paranoyak gerilim bunun bir adım ötesi. Kahraman artık her şeyde bir düzen görmeye başlar. Takip ve kaçış da burada gerilime özgü bir biçim alır. Selim'in bir sahnesinde Feyza kapanıştan sonra çıkıyor, arkasında adımlar duyuyor. Sokak lambası sönüyor. Kimse görünmüyor. İzleyici de Feyza kadar bilmiyor: biri mi peşinde, yoksa yorgun bir aklın sesi mi? Aksiyondaki takipte kovalayan belliydi. Burada kovalayanın var olup olmadığı belli değil.

Ev içi gerilim: tehdit kapıdan girdiğinde

Onuncu sayfa taslağın en tartışılan sayfası. Bir pazar öğleden sonra Feyza'nın kapısı çalıyor. Cengiz Bey elinde bir kutu tatlıyla eşikte duruyor. "Yolum düştü," diyor. Feyza ona adresini hiç vermedi.

Ev içi gerilimin klasik kaynağı evi paylaşan biridir. Bir eş, bir kiracı, bir bakıcı. Selim'in taslağında evde Feyza'dan başka kimse yok. Tehdit eve dışarıdan taşınıyor. Emre bunun gerçek bir ev içi gerilim olmadığını söylüyor. Selim karşı çıkıyor. Ev içi gerilimin özü kimin evde yaşadığı değil, evin güvenli olmaktan çıkması. Cengiz Bey içeri girmiyor bile. Ama Feyza o akşam kapı zincirini iki kez kontrol ediyor.

Erotik gerilim: arzu kapıyı açtığında

Erotik gerilim, tehdidin kaynağını kahramanın kendi arzusuna koyar. Bu kolun özü çıplaklık ya da sahne sayısı değildir. Zanaat açısından tek bir mekanizma işler.

Erotik denemeyi Selim yarım sayfada bitiriyor. Vatandaşın genç avukatı ile Feyza arasında bir yakınlık. Nermin Hanım yalnız şunu merak ediyor: "Avukat onu kandırıyor mu?" Selim hayır diyor. O zaman çekim bir süs. Tehlikeli çekim ancak arzu kahramanın yargısını bozduğunda çalışır. Avukat yalnız iyi bir insansa erotik gerilim yok. Deneme taslağa girmiyor.

Tahta

Selim kalemi bırakıp ceketini aldığında tahta hâlâ karışık. Politik gerilim ve psikolojik gerilim iki ayrı daire içinde. Hukuki gerilim aralarında bir ok olarak duruyor: Cuma günkü mühür. Komplonun ve erotik denemenin üstü çizili. Hayatta kalmanın yanında küçük bir el feneri çizili. Ev içi gerilimin önünde bir soru işareti. Selim hangi dairenin sonu yöneteceğini yazmıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Tehdidin kaynağını tek kelimeyle yaz. Kurum mu, ağ mı, makine mi, yakın mı, arzu mu, akıl mı? Tek kelime yazılamıyorsa taslak birkaç kol arasında dağılıyordur. Bazı filmler bu dağınıklıktan beslenir. Onlarda bile kaynaklardan biri öbürlerini taşır.

Nesneyi kaynakla karıştırma. Pafta, vasiyet, daktilo birer izdir. Tehdit onların arkasındaki kişiden ya da sistemden gelir. İz sahnede kalır, kaynak sahnelerin sırasını belirler.

Şüphe halkasını hikâye boyunca hareket ettir. Pek çok gerilim dış halkada başlar ve içeri kayar. Kurumdan şüphe eden kahraman sonunda amirinden, en sonda kendinden şüphe eder. Bu kayış bir yapı verir. Her daralma bir dönüm noktası olabilir.

Usul perdesini sahneye koy. Politik tehdit bir yazıyla, bir tutanakla, bir toplantı kararıyla gelir. Kötü adama bağırtma. Bir resmî yazı yaz ve altına imzaları koy. İzleyici yazının ne demek istediğini kahramanla aynı anda anlasın.

Kanıt eşiğini bir saate bağla. Hukuki gerilim bilmekle ispatlamak arasındaki boşlukta yaşar. Bu boşluğa bir tarih ver. Bir duruşma, bir onay, bir teslim günü. Saat yoksa bilgi yalnız bir sırdır.

Sarsılan tanığa bir kanıt bırak. Kahraman kendinden şüphe ederken izleyiciye de bir dayanak ver. Bir çizik, bir tarih, bir mürekkep farkı. Dayanak yoksa izleyici kahramanı bırakır. Dayanak varsa onunla birlikte şüphe eder.

Takibi gerilime çevirmek için kovalayanı gizle. Aksiyonda kovalayan görünür. Gerilimde ise kovalayanın var olup olmadığı soru olabilir. Ama bu soruyu bir kez cevapla. Sonsuza dek açık kalan bir takip izleyiciyi yorar.

Ev içi tehdide bir imza ver. Evin içine giren tehdit bir şey kırmak zorunda değil. Bir hizalanmış havlu, yerinden oynamış bir fincan yeter. İmza tehdidin kim olduğunu söyler.

Tehdidin kaynağını geç açıkla, ama erken ima et. Seyirci kaynağı ilk sahnede bilirse alt tür sabitlenir. Hiç bilmezse gerilim bir sise döner. Kaynağı bir iz olarak erken göster, adını geç koy.

Erotik gerilimde arzuyu bir karara bağla. Arzu yalnız bir duygu olarak kalırsa erotik gerilim kurulmaz. Kahramanın arzu yüzünden verdiği tek bir yanlış kararı bul. O karar kolun omurgasıdır. Çıplaklık değil, yargının bulanması.

Usulü uydurma. Politik ve hukuki gerilimin inandırıcılığı prosedürün doğruluğuna yaslanır. Bir onaylı suretin nasıl verildiğini, bir tutanağın kime gittiğini bilmiyorsan sor ya da genel kal. Yanlış bir usul, bilen izleyicinin gerilimini ilk sahnede bitirir.

Komployu bir yüze indir. Ağ ne kadar büyükse kahraman o kadar küçülür. Ağın bir ucunu tanıdık bir yüze bağla. Feyza için o yüz Cengiz Bey olabilir. Ağın geri kalanı karanlıkta kalsın.

Sonu kolun sorusuna bağla. Politik gerilimde son bir kurumu ya kırar ya korur. Hukuki gerilimde bir karar verilir. Psikolojik gerilimde kahramanın aklı ya doğrulanır ya yenilir. Selim'in son sayfası boş. Ona yazacağı sahne, hangi halkanın cevap bekleyeceğini de seçecek.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Gerilim kollarının adları bir alanı, bir aracı, bir mekânı ya da bir zihin durumunu söyler; aynı film birkaç kola girer.
• Tehdidin kaynağı alt türü ilk ayıran sorudur: kurum, ağ, makine, yakın, arzu, doğa ya da akıl.
• Şüphe halkası kahramanın kuşkusunun ne kadar yakına geldiğidir; daraldıkça alt tür içeri kayar.
• Usul perdesi politik tehdidin kurallara uygun işlemlerin arkasında yürümesidir.
• Kanıt eşiği hukuki gerilimde bilmek ile ispatlamak arasındaki çizgidir.
• Sarsılan tanık kahramanın kendi gördüğünden şüphe etmesidir.
• Eşik içi tehdit evin güvenli olmaktan çıkmasıdır.
• Tehlikeli çekim arzunun kahramanın yargısını bozmasıdır; çıplaklık bu kolun ölçüsü değildir.
• Arşiv taslağı politik ve psikolojik gerilim arasında duruyor; Cuma günkü mühür ikisini bağlıyor, hangisinin sonu yöneteceği açık.

Sonraki derse köprü

Tahtada iki daire işaretli, ama halkaların ortasında hâlâ yalnız bir ad duruyor. Feyza bu tehdide karşı neyle duruyor? Paftanın değiştiğini söylediğinde ona kim inanacak? Titizliği onu koruyor mu, yoksa onu bodrumda yalnız mı bırakıyor? Paftanın yerini bilen biri var mı? Sonraki ders gerilim başkarakterini ele alıyor. Elinde az bilgi olan bir kahramanın seçenekleri daraldıkça nasıl karar verdiğini soruyor. Kimse ona inanmadığında kahramanın neye tutunduğunu da soruyor.