Geri dönüş, rüya ve hayal

Açılış sahnesi

Emre düzeltilmiş dosyaya yarım sayfa eklemiş. Gece yazmış, sabah çıktısını almış. Sahne, Kadir'in babanın evine ilk girişi. Ev soğuk, takvim düşüş gününde kalmış. Kadir masanın altında bir cam kırığı görüyor, eğilip alıyor.

Ardından iki satırlık yeni bir parça geliyor.

İÇ. BABANIN EVİ, MUTFAK — GÜNDÜZ (GERİ DÖNÜŞ)

Yaşlı bir el masanın kenarına uzanır. Bardak kayar.

İÇ. BABANIN EVİ, MUTFAK — GÜNDÜZ

Kadir avucundaki cama bakar.

Selim mavi kalemi parçanın kenarında gezdiriyor. Bir saniyelik görüntü, diyor, çekmesi kolay. Sonra kalemi durduruyor. Bu kimin anısı?

Kadir'in, diyor Emre. Selim dosyanın başına dönüp kabul formunu buluyor. Düşme anında yanında kim vardı? Kadir'in cevabı tek kelime: Kimse. O salı Kadir kazan dairesindeydi, telefonu çantadaydı.

Nermin Hanım parçayı okuyup kâğıdı masaya bırakıyor. Başlıktaki parantez okura iki şey söylüyor, diyor. Bu oldu ve biri bunu hatırlıyor. Kadir bu anı görmedi. Belki yalnız gözünün önüne getiriyor. Öyleyse sayfa neden geri dönüş diyor?

Emre ikinci bir sorunu kendisi buluyor. İki başlık harfi harfine aynı. Okur hangi bardağın o gün, hangi camın bugün elde olduğunu nereden bilecek?

Başlıktaki etiket okura sahnenin ne zaman geçtiğini ve ne kadar gerçek olduğunu söyler. Kimsenin görmediği bir olayı geri dönüş diye yazmak, okura olmayan bir tanık verir.

Bu derste ne olacak

Bu derste geçmişin, rüyanın ve hayalin sayfadaki biçimine bakacağız. Bir geri dönüşe nasıl girildiğini, nasıl çıkıldığını, şimdiye dönüşün nasıl işaretlendiğini göreceğiz. Bir saniyelik anı görüntüsünü, iç içe geçen zamanları, rüyayı, halüsinasyonu ve başka bir gerçekliği ele alacağız. Bir karakterin çocukluğunu başka bir oyuncu oynadığında sayfanın neyi yazması gerektiğini konuşacağız. Okurdan bir şey saklamanın sınırını tartacağız. Sonra gereksiz etiketleri ayıklayacağız. Bir rehin dükkânı, bir Londra sokağı, bir dizi rüya, bir tren istasyonu ve bir köprü eşlik edecek. Ders boyunca Emre'nin mutfak parçası her etiketin önünden geçecek. Sonunda onun hakkında bir karar verilecek.

Sıfır noktası

Perde zamanı kendi araçlarıyla bildirir. Bir yüz gençleşir, ışık değişir, bir ses başka bir odadan gelir. Seyirci çoğu zaman bir saniyede anlar. Sayfanın bu araçlardan hiçbiri yok. Okurun elinde yalnız kelimeler var: başlık, aksiyon satırı, birkaç büyük harf.

Bu yüzden sayfadaki işaretlerin işi ağırdır. Perdenin bir bakışta verdiğini sayfa bir kelimeyle vermek zorunda. O kelime yanlışsa okurun düzeltecek başka bir kaynağı yoktur.

Okur da tek kişi değil. Yapımcının okuyucusu hikâyeyi izler ve nerede olduğunu bilmek ister. Yönetmen yardımcısı yapım dökümünü çıkarır. Bir geri dönüş onun için yeni bir dekor, belki yeni bir oyuncu, yeni bir kostüm demek. Oyuncu sahnenin gerçek mi, rüya mı olduğunu bilerek oynar. Kurgucu geçişin biçimini kuracak ve yazarın niyetini sayfadan okuyacak.

Bu okurların her biri aynı üç soruyu sorar. Ne zaman? Kimin gözünden? Ne kadar gerçek? Başlıktaki katman etiketi bunlardan birini, bazen ikisini cevaplar. Geri kalanını aksiyon satırı taşır: bir yaş, bir ses, bir yüz.

Sorun iki yönden gelir. Bir yanda eksik işaret var. Okur hangi zamanda olduğunu bilmeden bir sahneyi okur, sonra geri dönüp yeniden okur. Öbür yanda fazla işaret var. Aynı bilgi üç ayrı satırla söylenir. Okur her etiketi yeni bir bilgi sanır ve sayfa kalabalıklaşır. Eksik işaret okuru kaybeder, fazla işaret onu yorar. Doğru ölçü, okurun hiçbir sahneyi iki kez okumak zorunda kalmadığı yerdedir.

Emre'nin dosyasında şimdilik yalnız bir geri dönüş duruyor: banyodaki tıraş anısı. Bir de filmin tek öznel anı var: babanın Kadir'i başka adla çağırdığı gece. Birincisi başlıkta etiket taşıyor. İkincisi taşımıyor, çünkü oda aynı kalıyor; değişen, Kadir'in kulağına gelen ad.

Mutfak parçası bu ikisinin arasına düşüyor. Bir geri dönüş gibi yazılmış, ama kimsenin anısı değil. Bir hayale benziyor, ama etiketi bunu söylemiyor. Üstelik geçmişteki mutfak ile bugünkü mutfak aynı oda. Başlık okura dönüşü haber vermiyor.

Nermin Hanım bu yüzden bütün etiketleri masaya döküyor. GERİ DÖNÜŞ, RÜYA, HAYAL, ŞİMDİ. Her biri neyi söyler, ne zaman susmalıdır? Mutfak parçası bu soruların hepsine bir sınav olacak.

Mekanizma

Girişte ne yazılır

Tıraş anısının başlığı yerinde. Ana mekân, alt mekân, vakit ve parantez içinde GERİ DÖNÜŞ (FLASHBACK). Bazı yazarlar etiketi başlığın önüne, ayrı bir satıra koyar. Bazıları başlığın sonuna ekler. Hangisini seçersen seç, dosya boyunca aynısını kullan.

Etiket yalnız geçmişte olduğumuzu söyler. Ne kadar geçmiş olduğunu söylemez. Bunu aksiyon satırı veriyor: aynadaki baba kırklarında, kapıdaki çocuk yedi yaşında. Bazı yazarlar başlığa bir süre ekler, OTUZ YIL ÖNCE gibi. Bu ek okura yardım eder, seyirciye ise hiçbir şey söylemez. Nöbet'te ekranda yazı yok. Seyirci zamanı yüzlerden okuyacak. Emre bu yüzden süreyi başlığa değil, yaşlara yazıyor.

Yaşlar yapım için de bilgi. Yedi yaşındaki Kadir için ayrı bir çocuk oyuncu aranacak. KÜÇÜK KADİR etiketi bu yaş devrini sayfaya taşıyor. Kırklarındaki babayı aynı oyuncu makyajla mı oynayacak, başka biri mi? Sayfa buna karar vermez. Yaşı bir kez açıkça yazar, gerisini oyuncu seçimi çözer.

Çıkışta ne yazılır

Bu satır ancak geçmiş birkaç sahne sürüyorsa iş görür. Okur dizinin ortasında yer değiştiğinde hâlâ geçmişte olduğunu bilmeli. Satır, dizinin nerede kapandığını gösterir. Tıraş anısı ise tek sahne. ZİNCİRLEME aynadaki genç yüzü yastıktaki yaşlı yüze bağlıyor. Ardından gelen hastane başlığı şimdiyi zaten söylüyor. Emre'nin dosyasında bu satıra yer yok.

Mutfak parçası tam bu ibareyi istiyor. Geçmişteki mutfak ile bugünkü mutfak aynı oda, aynı gün ışığı. Okur dönüşü ancak avuçtaki camdan çıkarabilir. Selim başlığı yeniden yazıyor:

İÇ. BABANIN EVİ, MUTFAK — GÜNDÜZ (ŞİMDİ)

Kadir camı avucunda çevirir.

Hastaneye dönen tıraş anısında bu ek gereksiz. Orada yer değişiyor, başlık zaten başka. Ölçü basit: etiket, başlığın tek başına söyleyemediğini söylemeli.

Bir saniyelik görüntü

Emre'nin parçası aslında bir sahne değil, bir görüntü. Tam başlık onu sahne gibi gösteriyor. Döküm de onu yeni bir sahne olarak sayacak. Kısa biçimi şöyle:

Kadir camı avucuna alır.

ANLIK GERİ DÖNÜŞ — MUTFAK

Yaşlı bir el masanın kenarına uzanır. Bardak kayar.

SAHNEYE DÖNÜŞ

Kadir camı çevirir.

SAHNEYE DÖNÜŞ (BACK TO SCENE) parçayı kapatır ve okuru yarıda kalan sahneye geri getirir. Aynı geçmiş film boyunca birkaç kez geliyorsa her seferinde aynı ibareyle yazılır. Uzun geri dönüşte de kural aynı: tekrar eden geçmiş, kelimesi kelimesine aynı başlıkla açılır. Okur onu tanır. Yönetmen yardımcısı da bütün parçaları aynı çekim gününe toplar.

Kimin anısı

Babanın düşüşü böyle bir an. Baba mutfakta yalnızdı. Onun anısına girmek de filmin kuralını bozar, çünkü Nöbet hiçbir sahnede babanın kafasının içine girmiyor. Kadir ise yalnız sonucunu gördü: takvimi, camı, boş mutfağı. Geri dönüş etiketi bir hatırlayan ister. Hatırlayan yoksa sayfada iki yol kalır. Ya an hiç gösterilmez, ya da birinin hayali olarak yazılır: İÇ. BABANIN EVİ, MUTFAK — GÜNDÜZ (KADİR'İN HAYALİ). Bu etiket dürüst. Okur gördüğünün olanın kendisi değil, Kadir'in kafasında kurulan bir görüntü olduğunu bilir.

Hayal ile halüsinasyon sayfada ayrı yazılır. Hayali karakter bilerek kurar. Ayrı bir yerde geçer ve etiket alır. Halüsinasyonu ise karakter gerçek sanır ve çoğu zaman gerçek odada yaşar. O zaman başlık değişmez. Aksiyon satırı neyin orada olduğunu, neyin yalnız karakter için var olduğunu ayırır. Yanlış ad gecesi bu ikinci yoldan yazıldı. Oda gerçek, değişen yalnız Kadir'in duyduğu.

Katmanın içinde katman

Emre'nin eski dosyasında yaşlı bir Kadir'in dış sesi vardı, silindi. O taslakta hastane geceleri yıllar sonra hatırlanan bir geçmişti. Tıraş anısı ise o geçmişin içinde ikinci bir geçmiş olurdu. Selim o taslağın başlıklarını kurmayı deniyor. Hastane GERİ DÖNÜŞ, banyo da GERİ DÖNÜŞ. İki parantez aynı kelimeyi taşıyor, ama iki ayrı zamanı gösteriyor. Okur hangisinde olduğunu kaybeder. İç içe katmanda her etiket kendi zamanını adlandırmalı: (GERİ DÖNÜŞ — ÇOCUKLUK) gibi. Çıkışta sıra korunur. Önce içteki kapanır, sonra dıştaki.

Okurdan saklamak

Emre'nin silinen bir taslağında baba rüyasında kardeşini görüyordu. Amca kapıda, elinde iki çay bardağı. Sahne gerçek gibi yazılmıştı, uyanış sonda geliyordu. Seyirci şaşırabilir. Peki okur? Nermin Hanım bir sınır çiziyor. Başlık düz kalabilir, çünkü oda gerçek oda. Ama aksiyon satırı, açıklamanın sonra yalanlayacağı bir şeyi olmuş gibi söylememeli. Uyanış da aynı sahnenin içinde, yeni başlıktan önce gelmeli.

Yönetmen yardımcısının da bilmesi gerekiyor. Rüyadaki amca dökümde ayrı bir rol, ayrı bir oyuncu. Okur aldatılırsa yapım da aldatılmış olur.

Başka bir gerçeklik de aynı dikkati ister. Hikâye aynı anı birkaç ayrı yoldan anlatıyorsa her yol aynı başlıkla başlar ve kendi adını taşır. Okur hangi yolda olduğunu her yeni sahnede bilmeli.

Etiketlerin fazlası

Mutfak parçasının defterdeki ilk hâlinde de bir yığın vardı. Başlıkta GERİ DÖNÜŞ, altında "siyah beyaz", "bulanık", "yavaş". Selim bunları siliyor. Rengi ve hızı görüntü yönetmeni ve kurgucu seçecek. Sayfa yalnız okurun bilmesi gerekeni söyler.

Sonunda Emre parçayı tümden siliyor. Hayal etiketiyle bile düşüş görünür olacaktı. Oysa Nöbet'te düşüş gösterilmiyor, yalnız izi kalıyor. Kadir camı avucunda tutuyor ve doğruluyor. Formdaki tek kelimelik cevap yerinde duruyor: Kimse. Arkasındaki boşluğu seyirci dolduracak.

Filmlerden okuma

Lumet ile Enrico iki uç gösteriyor. Rehinci'de okur ne zaman geçmişte olduğunu hep biliyor. Sarsıntı geçmişin ağırlığından geliyor. Baykuş Deresi'nde okur katmanı sonda öğreniyor. Sarsıntı açıklamanın kendisinden geliyor. Hiçbiri okura yanlış bir şey söylemiyor.

Cronenberg ile Kieślowski etiketin yetmediği yeri gösteriyor. Spider'da başlık geçmiş diyor, ama anının sahibi şüpheli. Bunu ancak sahnenin içindeki yetişkin söylüyor. Kör Talih'te başlık aynı, dünya farklı. Bunu ancak yolun adı söylüyor. Kurosawa ise bütün katmanı tek bir sözleşmeye bağlıyor ve etiketi bir kez kullanıyor.

Nöbet için çıkan sonuç sade. Tek geri dönüş, tek etiket. Bir de hiç gösterilmeyen bir düşüş.

Usta katmanı

Etiketin yerini seç ve değiştirme. GERİ DÖNÜŞ bir başlıkta başta, öbüründe sonda durursa okur her seferinde onu arar. Yazılımın şablonu hangisini öneriyorsa onu al ve dosya boyunca koru.

Süreyi yaşla ver. Başlığa yazılan OTUZ YIL ÖNCE yalnız okura konuşur. Aksiyon satırındaki bir yaş hem okura hem oyuncu seçimine konuşur.

Tanıksız anı göstermeden önce sahibini ara. Biri görmüş mü, biri anlatıyor mu, biri hayal mi ediyor? Cevap yoksa an gösterilmez, izi gösterilir.

Hayal etiketine sahibin adını yaz. HAYAL tek başına kimin kafası olduğunu söylemez. KADİR'İN HAYALİ gibi bir etiket okuru doğru yüze bağlar.

Halüsinasyonu başlığa taşıma. Karakter gerçek sanıyorsa sayfa da onu gerçek odada tutar. Ayrımı aksiyon satırı yapar: neyi herkes görür, neyi yalnız o.

Anlık parçayı tam sahne gibi yazma. Bir iki görüntülük parça tam başlık alırsa dökümde ayrı bir sahne olur. Kısa ibare ve sahneye dönüş satırı onu yerinde tutar.

Tekrar eden geçmişi aynı başlıkla aç. İkinci gelişte başlık değişirse okur başka bir geçmiş sanır. Başlığı ancak geçmiş gerçekten değiştiyse değiştir.

İç içe katmanda zamanı adlandır. İki parantez aynı kelimeyi taşıyorsa ikisine de bir zaman ekle. Okur hangi geçmişte olduğunu kelimeden okumalı, hesaplamamalı.

Uyanışı sahnenin içinde ver. Geç açılan katmanın açıklaması yeni başlıktan önce gelmeli. Okur bir sonraki sahneye yanlış bir inançla geçmemeli.

Rüyadaki rolleri dökümden saklama. Rüyada görünen her yüz bir oyuncu, bir kostüm demek. Seyirciden saklanan sır yapım ekibinden saklanmaz.

Bütün film bir katmandaysa etiketi bir kez kur. Her başlığa aynı etiketi yazmak sayfayı kalabalıklaştırır. Katman yalnız değiştiğinde işaretlenir.

Görüntü notunu etiketle karıştırma. Siyah beyaz, bulanık, yavaş gibi notlar görüntü yönetmeninin ve kurgucunun kararıdır. Okur geçmişte olduğunu başlıktan öğrenir.

Dönüşte bir eylem ver. Şimdiye dönen ilk aksiyon satırında karakter bir şey yapsın. Kadir'in camı avucunda çevirmesi gibi küçük bir hareket okuru şimdiye bağlar.

Şimdiye dönüş ibaresini bir kez kullan. ŞİMDİ yalnız dönüşten sonraki ilk başlıkta durur. Sonraki başlıklarda okur zaten şimdidedir; ibare tekrar ederse okur yeni bir katman sanır.

Hangi katmanda olduğunu sayfa, nasıl geçileceğini kurgu söyler. Etiket bir gerçeklik bilgisidir, bir geçiş emri değildir. Zincirleme mi, sert kesme mi, ses mi olacağı ayrı bir karardır.

Geç açılan katmanı ilk okurla sına. Sayfayı hiçbir şey anlatmadan birine okut. Uyanışa geldiğinde geriye dönüp hangi satıra güvendiğini sor. O satır bir hüküm taşıyorsa düzelt.

Etiketleri ayrı bir listede say. Bütün GERİ DÖNÜŞ, RÜYA, HAYAL ve ŞİMDİ etiketlerini bir kâğıda dök. Her birinin yanına başlığın onsuz neyi söyleyemediğini yaz. Yanı boş kalan etiket fazladır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Katman etiketi okura zamanı ve gerçeklik düzeyini söyler.
• Süreyi çoğu zaman başlık değil, aksiyondaki yaş taşır.
• Geri dönüş sonu ibaresi birkaç sahnelik dizileri kapatır.
• Şimdiye dönüş ibaresi, geçmiş ile şimdi aynı yerdeyken gerekir.
• Anlık geri dönüş kısa bir ibareyle açılır, sahneye dönüşle kapanır.
• Tanıksız an geri dönüş olarak yazılamaz.
• Hayal etiket alır; halüsinasyonu aksiyon satırı ayırır.
• İç içe katmanda her etiket kendi zamanını adlandırır.
• Geç açılan katman açıklamayı bekletir, ama yalan söylemez.
• Başka bir gerçeklikte her yol kendi adını taşır.
• Yaş ve oyuncu değişimi aksiyon satırında ve etikette görünür.
• Tekrar eden geçmiş aynı başlıkla açılır.
• Etiket yığını aynı bilgiyi birkaç kez söyler; fazlası silinir.

Sonraki derse köprü

Emre mutfak parçasını sildikten sonra finale geçiyor. Evde son karanlık. Murat'ın radyosundaki eski şarkının nakaratı tek çalgıyla ilk kez sonuna kadar çalıyor. Sayfada şarkının adı yok. Selim soruyor: bu gerçek bir şarkı mı olacak, yoksa film için mi yazılacak? Adı yazılırsa yapımcı haklarını almak zorunda kalır mı? Yazılmazsa okur ne duymalı? Sonraki ders, Şarkı, şiir ve alıntı, senaryoya giren hazır sözün ve müziğin sayfadaki yükünü konuşuyor.