Geri bildirim türleri

Açılış sahnesi

On ikinci haftanın çarşamba akşamı. Burcu atölyeye ciltlenmemiş, mandallı bir tomar getiriyor. Yarın sabah bu dosya yapımcıya gidecek. Pazartesi son okumayı bitirdi, salı ve çarşamba yazı odasındaydı. Dosyaya artık dokunmuyor.

Emre tomarı kaldırıp tartıyor gibi yapıyor. «Bunu biz okuduk, Ayça okudu, Nermin Hanım okudu. Yapımcı da bir okur işte. Neden bu kadar gerginsin?»

Selim başını sallıyor. «Değil. Biz bir sahneyi beğenmezsek Burcu bize kahve ısmarlar, sahne yerinde kalır. Yapımcı beğenmezse sahne gider. Ya da film gider.»

Burcu cevap vermiyor. Çantasından boş bir kâğıt çıkarıyor, ortasına dosyanın adını yazıyor. Çevresine okurlarını diziyor. Ayça. Emre ile Selim. Nermin Hanım. Yapımcının adının yerine yalnız bir soru işareti koyuyor. Sonra kalemi duruyor. Kâğıdın alt yarısı boş kalmış.

Nermin Hanım kalemi alıp boş yarının üstüne bir çizgi çekiyor. «Burayı da doldur. Dosya kabul edilirse buraya kimler gelecek? Her birinin elinde ne olacak? Hangisinin sözü senin sayfanı değiştirmeye yeter?»

Her not bir okurdan gelir ve okurun yeri, notun ne gördüğünü ve ne kadar ağır bastığını belirler; yazar notu okumadan önce okuru tanır.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun teslim sabahını izleyeceğiz. Önce taslağı şimdiye kadar okumuş insanları tek tek tanıyacağız. Bir arkadaşın, bir yazı grubunun ve bir danışmanın sayfada neyi görüp neyi kaçırdığını konuşacağız. Sonra kâğıdın boş yarısına geçeceğiz. Senaryo editörü, yönetmen, oyuncu, kanal ve izleyici testi henüz yok. Ama her biri sayfaya başka bir güçle dokunur. Notların içeriğine bu derste girmeyeceğiz; yalnız kimden geldiklerine bakacağız. Her okurun notunu ne kadar ağır tartmak gerektiğini de konuşacağız. Filmler bir Çin mahallesinden, uzayda kaybolmuş bir gemiden, bir adadan, bir Kansas kasabasından ve bir banka binasından geliyor.

Sıfır noktası

Yeni yazan biri için geri bildirim tek bir şeydir. Biri metni okur ve ne düşündüğünü söyler. Söylenen beğeniyse rahatlanır, eleştiriyse savunulur. Okurun kim olduğu çoğu zaman sorulmaz.

Oysa aynı cümle farklı ağızlarda başka ağırlık taşır. «Bu sahne uzun» diyen bir arkadaş bir izlenim paylaşır. Aynı cümleyi bir yapımcı kurarsa bir bütçe kararının habercisi olabilir. Bir oyuncu kurarsa belki kendi repliğini düşünüyordur. Cümle aynı, sahne aynı. Değişen, cümlenin arkasındaki sandalye.

Bir senaryonun okurları kabaca iki gruba ayrılır. Birinci grup yazarın kendi seçtiği okurlardır. Arkadaşlar, yazı grubu, bir danışman. Bunların notu bir öneridir. Yazar alır, tartar, isterse bırakır. İkinci grup projeye sonradan gelen okurlardır. Yapımcı, yönetmen, oyuncular, yayın kanalı. Bunlar senaryoyu iş için okur. Notları bir pazarlığın parçasıdır. Bazen bir şarttır.

İki grubun bir farkı daha var. Birinci gruptaki okur sayfayı bir hikâye olarak okur. İkinci gruptaki okur aynı sayfada kendi işini de arar. Yapımcı maliyeti, oyuncu karakterini, kanal izleyicisini görür. Bu bir kusur değil. Film bu bakışların hepsinden geçerek perdeye çıkar.

Bir de zaman var. Her okur taslağın başka bir anında gelir. Yazı grubu sahneleri yazılırken görür. Arkadaş taslağı bir bütün olarak okur. Seyirci ise ancak film çekildikten sonra gelir. Erken gelen not sayfayı değiştirir. Geç gelen not çoğu zaman yalnız kurguyu değiştirebilir.

Notun bir de dili var. Arkadaş «burada sıkıldım» der. Yazı grubu «bu sahnenin görevi belirsiz» der. Yapımcı «bu sahneyi çıkaralım» der. Üçü aynı sahneyi gösterebilir. Ama biri bir his, biri bir teşhis, biri bir karar dilinde konuşur. Yazar her birini kendi dilinde dinlerse notlar birbirini doğrulamaya başlar.

Burcu'nun önündeki kâğıt bu yüzden önemli. Hangi notun ne zaman, kimden ve hangi güçle geleceğini bilen yazar notlara hazırlıklı oturur. Bilmeyen yazar her notu aynı sesle duyar. Ya hepsine boyun eğer ya hepsine direnir.

Mekanizma

Kâğıdın üst yarısı

Burcu'nun kâğıdında her adın yanına üç şey giriyor. Hangi sürümü okudu? Ne zaman okudu? Notu bir öneri mi, bir şart mı? Ayça'nın yanına «birinci tur, sıra» yazıyor. Emre ile Selim'in yanına «her sürüm, parça parça». Nermin Hanım'ın yanına «her sürüm, baştan sona». Soru işaretinin yanı boş.

Selim bir şeye dikkat çekiyor. Haritada bütün okurların ortak bir yanı var. Hepsi Burcu'yu tanıyor. Yarın sabahki okur ise yalnız sayfayı tanıyacak.

Romanı bilmeyen arkadaş

Ayça'nın değeri tam burada. Romanı hiç duymamıştı. Senaryo yazmayı bilmiyor. Gece mutfakta yazılan kâğıdı bir alışveriş listesi sandı. Bir yazar bunu asla sanmazdı, çünkü o kâğıdın ne olduğunu bilirdi. Ayça'nın yanlış okuması bir veri. Seyircinin de nerede yanılacağını gösteriyor.

Arkadaş okuyucunun bir sınırı da var. Burcu'yu kırmak istemez. Beğenmediği yeri yumuşatarak söyleyebilir. Bir de bir çözüm öneremez. «İnat mı?» diye sordu, ama o inadın hangi sahnede görüneceğini Burcu buldu.

Haritanın kenarında bir ad daha duruyor. Burcu'nun teyzesi Dilber Hanım taslağı sesli dinledi. Ama romanı gençliğinde okumuştu. Boşlukları kendi hatırasıyla doldurdu. Burcu onun notlarını onuncu haftada ayrı bir zarfa koymuştu. Aynı aileden iki okur, iki ayrı göz.

Atölye masası

Emre ile Selim Burcu'nun taslağını sahne sahne gördü. Bir yazar gibi okudular. Bu yüzden sorunu adlandırabildiler. Gençlik hattının tebeşirden sonra açılması Selim'in önerisiydi. Burcu onu uyguladı.

Yazı grubunun tehlikesi aynı yerden doğuyor. Her yazar sayfada kendi filmini de görür. Emre'nin önerdiği son, Ceren'in adı tebeşirle yazdığı sahne, bir Emre sonuydu. Burcu onu kesilenler dosyasına koydu. Grubun notu bir çözüm olarak gelir. Yazar o çözümün altındaki rahatsızlığı arar.

Bir de alışkanlık var. Grup taslağı her hafta gördükçe ona alışır. Değişikliği görür, bütünü göremez. Ayça bu yüzden gerekliydi.

Masanın başındaki kadın

Nermin Hanım atölyenin hocası. Ama Burcu'nun dosyasında payı yok. Film çekilse de çekilmese de onun için bir şey değişmez. Bu ona bir serbestlik veriyor. Ayça'nın notlarını bir teşhise çevirmeyi o önerdi. Okurun izlenimiyle yazarın niyetini ayırmayı da.

Danışmanın da bir sınırı var. Yalnız sayfaya karşı sorumlu. Bütçeyi, takvimi, oyuncuyu bilmez. Burcu onun sorularını sevebilir de bırakabilir de. Danışmanın notu, yazarı sonraki okurlara hazırlar.

Soru işareti

Yapımcı bu taslağı hiç görmedi. Taslak çıkarmanın ilk haftasında «İlk sahneleri bir görsem?» diye sormuştu. Burcu göndermemişti. Ama yapımcının notlarını Burcu tanıyor. Yakın bir dönemde geçsin dedi. Çakıyı işçiler bulsun dedi. Raşit'e ne olduğunu bulalım dedi. Atölye bu notların bir kısmını tarttı, birini reddetti.

Bu geçmiş haritaya bir şey ekliyor. Yapımcının notları sahnelere değil, seyirciye bakıyor. Seyirci bir cevap mı alacak, bir merak mı? Burcu yarından sonra gelecek notları henüz bilmiyor. Ama hangi kapıdan geleceklerini kestirebiliyor.

Perşembe sabahı, saat sekizde, Burcu mutfak masasında. Dosyayı e-postaya ekliyor. Altına üç cümle yazıyor: sürümün adı, sayfaların tarihi, bir teşekkür. Gönderiyor. Sonra haritayı yeniden önüne çekiyor.

Kâğıdın alt yarısı

Bu rol özellikle İngiliz televizyonunda yerleşik. Bir dizide birçok not sahibi olur. Editör bu sesleri tek bir mektupta birleştirir. Burcu'nun dosyası kabul edilirse yapımcı ona böyle birini verebilir. Belki vermez. Burcu satırı boş bırakıyor, ama yanına bir not düşüyor. Böyle biri gelirse ilk konuşulacak şey ad kuralı olacak. Yapımcının eski notlarından biri tam o kurala dokunmuştu. Editör o notu da, Burcu'nun gerekçesini de aynı masaya koyabilir. Yazarın tek başına savunduğu bir kural, iki tarafı da bilen bir aracıyla daha rahat konuşulur.

Altına üç satır daha ekliyor. Yönetmen sayfayı çekim için okur. Her sahnenin nasıl görüleceğini sorar. Oyuncu sayfayı kendi karakterinden okur. Bir repliği ağzında tartar, bir davranışı bedeninde sınar. Bir kanal ya da platform sayfayı izleyicisinin gözünden okur. Süreyi, içerik sınırlarını, hangi saatte yayınlanacağını düşünür.

En alta bir satır kalıyor.

Satırdan kâğıdın kenarına doğru bir ok uzanıyor. Bu okur sayfayı hiç görmeyecek. Notu gelirse kurgu masasına gelecek. Ayça'nın notu sayfayı değiştirebildi. Bir seyirci kartı ise ancak çekilmiş olanı yeniden dizebilir.

Burcu yine de bu satıra bir şey ekliyor. Niyet sayfasında bir başarı ölçütü yazmıştı: romanı bilmeyen biri ağabeyin adını sorsun. Bir gün bir test salonunda bu soru bir karta yazılırsa, o kart bir şikâyet değil, bir onay olacak. Aynı cümle, okurun yerine göre başka bir şey söyleyecek.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Notu okumadan önce okuru yaz. Gelen her notun başına, kimden geldiğini ve hangi sürümü okuduğunu yaz. Aynı cümle farklı okurda başka bir şey söyler.

Haritanın iki yarısını ayır. Üst yarı senin seçtiğin okurlar, alt yarı projenin seçtikleri. Üst yarıdan gelen notu tartarsın. Alt yarıdan gelen notla pazarlık edersin.

Arkadaş okuyucuya çözüm sorma. Ondan istediğin bir izlenimdir. «Nerede sıkıldın?» sorusu ona uyar. «Bu sahneyi nasıl düzeltirdin?» uymaz.

Arkadaş okuyucuyu harcama. Bir okur taslağı ilk kez yalnız bir kez okur. İkinci okumada artık hatırlar. Taze gözü taslağın en hazır olduğu ana sakla.

Yazı grubunun çözümünü bir belirti say. Emre'nin tebeşirli sonu bir soruyu gösteriyordu: final yeterince görünür bir an kuruyor mu? Soru tartışılmaya değerdi, çözüm ise Emre'nindi.

Yazı grubunu bütünle tanıştır. Grup taslağı parça parça gördükçe bütünü kaybeder. Zaman zaman ona da baştan sona bir okuma ver.

Danışmana bir soru götür. Danışman en çok, yazar neyi bilmek istediğini bildiğinde işe yarar. Genel bir «nasıl olmuş» onun zamanını boşa harcar.

Yapımcının eski notlarını sakla. Bir yapımcının notları bir eğilim taşır. Bu eğilimi bilen yazar yeni notu daha hızlı okur.

Yapımcı notunda korkuyu ara. Notun cümlesi bir sahne ister. Altında çoğu zaman bir kaygı vardır: seyirci kaybolur, film uzun kalır, bütçe taşar. Kaygıya cevap vermek bazen notun istediğinden daha küçük bir değişiklikle olur.

Notun sürümünü sor. Bir okur eski bir sürüm üstünden konuşuyor olabilir. Çözülmüş bir sorun yeniden masaya gelir ve yazar boşuna savunmaya geçer.

Okurları birbirinden ayrı tut. Ayça Emre'nin notlarını okumuş olsaydı onun gözüyle bakardı. Her okurun izlenimi ancak tek başına geldiğinde bir veridir.

Haritayı zamanla da çiz. Güç sırası kimin notunun ağır bastığını gösterir. Zaman sırası hangi notun hâlâ sayfayı değiştirebileceğini gösterir. İkisi aynı sıra değildir.

Değişmeyecek kuralı yazılı tut. Burcu'nun ad kuralı yeni okurlarla yeniden tartışılacak. Kuralın gerekçesi kesilenler dosyasındaki eski bir not kadar kolay bulunmalı.

Yönetmen notunu çekim sorusu olarak dinle. Yönetmen bir sahneyi «gereksiz» bulduğunda çoğu zaman onu nasıl çekeceğini göremiyordur. Önce bunu sor.

Oyuncu notunu karakter içinden dinle. Oyuncu bir repliğe takılıyorsa ya replik onun karakterine yabancıdır ya da ağızda takılıyordur. İkisi ayrı çözümler ister.

Kanalın sınırını erken öğren. Süre, saat, içerik sınırı sayfa yazılırken bilinirse sahneye girer. Sonradan gelirse sahneyi keser.

Test kartını bir senaryo notu sanma. Seyirci çekilmiş filmi görür. Notu ancak kurgu masasında uygulanabilir. Sayfada çözülebilecek her şey o güne kalmadan çözülmelidir.

Notların kesiştiği yeri işaretle. Bir arkadaşın his dilindeki notuyla bir yapımcının karar dilindeki notu aynı sahneyi gösteriyorsa orada gerçek bir sorun vardır. Dil farkı onu gizlemesin.

Göndermeyi bir okuma gibi kapat. Dosya gittiği an yazar için bir dönem biter. Burcu dosyayı gönderdikten sonra metne değil, haritaya döndü.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Her not bir okurdan gelir; okurun yeri notun ağırlığını belirler.
• Okur haritası okurları, okudukları sürümü ve notlarının gücünü tek sayfada toplar.
• Arkadaş okuyucu bir izlenim verir; yazı grubu zanaatın diliyle konuşur.
• Senaryo danışmanı sorunu gösterir, yazmaz ve karar vermez.
• Yapımcı notu bir pazarlık açar; altındaki kaygıya cevap aranır.
• Senaryo editörü birçok notu tek sese çevirir.
• Yönetmen, oyuncu ve kanal aynı sayfada kendi işlerini arar.
• İzleyici testi çekilmiş filme gelir ve çoğu zaman yalnız kurguyu değiştirebilir.
• Aynı sorun farklı okurlarda his, teşhis ya da karar diliyle gelir.
• Erken gelen not sayfayı, geç gelen not kurguyu değiştirir.
• Burcu'nun denemesi: dosya perşembe sabahı e-postayla yapımcıya gitti, harita yarısı boş kaldı.

Sonraki derse köprü

Burcu'nun haritasında bir sorun daha var. Okurların çoğu taslağı ona bir soru sormadan okudu. Ayça ne gördüyse onu yazdı. Burcu ise belli şeyleri bilmek istiyordu. Seyirci nerede sıkılıyor, Nüzhet'in neden kalmak istediği açık mı? «Beğendin mi?» diye sormakla «Nerede kafan karıştı?» diye sormak arasında bir fark var. Biri bir hüküm ister, öbürü bir yer. Sıradaki ders doğru soruları sormak: okura neyi, nasıl ve hangi sırayla sormalı?