Gençlik dünyası

Açılış sahnesi

Selim taslağı akşam sahnelerinin başladığı sayfadan açıp yüksek sesle okuyor. "Dış. İskele büfesi. Gün batımı. Hayatının en güzel yazını yaşadığını henüz bilmeyen Batu, on altı, tentenin altındaki ampulleri yakıyor."

Kimse bir şey demiyor. Selim okumayı sürdürüyor. Deniz turuncu, martılar alçaktan geçiyor. Batu tezgâha yaslanıp ufka bakıyor.

Burcu kalemini masaya bırakıyor. "Bu yazın en güzel yaz olduğunu kim biliyor?"

"Ben," diyor Selim. "Yazan biliyor."

"Batu ne biliyor peki?"

Selim sayfayı çeviriyor, sonra geri çeviriyor. Batu'nun o akşam ne bildiği sayfada yok. Yalnız güzel bir ışık var.

Nermin Hanım sorusunu daha küçük soruyor. "Ampuller yandığında Batu'nun aklında ne var? İlk düşündüğü şey."

Selim biraz düşünüyor. "Tüp. Gaz tüpü bitmek üzere, dayısı akşam getirecekti. Bir de telefon. Efe yazmıştır. Kamyonun ne zaman geleceğini soruyordur."

"Kamyon ne?"

"Efe'nin eşyasını taşıyacak kamyon. Yaz bitince şehre taşınıyorlar."

Emre başını kaldırıyor. "Bu, gün batımından daha iyi bir sahne başı."

Selim ilk cümlenin üstünü çiziyor. Altına yazıyor: tüp, telefon, kamyon. Sayfa birden kalabalıklaşıyor.

"Gün batımı kalabilir," diyor Nermin Hanım. "Ama Batu ona bakmaz. Onun için o ışık her akşam yanan bir lamba. Ampulleri yakarken sırtı denize dönük."

Gençlik dünyasını yazmak, gencin o gün cebinde, sırtında ve telefonunda taşıdığı şeyleri bulmakla başlar.

Bu derste ne olacak

Bir gencin yaşadığı dünyanın hangi parçalardan kurulduğunu soracağız. Okul yazın bile nasıl görünür? Aile, para ve arkadaş grubu bir sahneye nasıl girer? Telefonun içindeki hayatı sayfaya nasıl taşırız? Yazlıkçı ile yerli arasındaki farkı bir tezgâhla kuracağız. Seneye gelecek sınavın gölgesini bir yaz akşamına düşüreceğiz. Bir dayının "biz de gençtik" cümlesinin nerede haklı, nerede yanlış olduğuna bakacağız. En sonda Selim'in taslağındaki yetişkin bakışını bulup söküyoruz. Yerine Batu'nun o akşam gerçekten bildiği şeyleri koyacağız. Örnekler bir banliyö sitesinden, bir gece okulundan, bir sınav sınıfından, bir mesaj panosundan ve bir kargo kamyonetinden geliyor.

Sıfır noktası

Gençlik filmi yazmaya oturan yazar önce bir dekor kurar. Okul koridoru, kantin, bir doğum günü partisi, deniz kenarı. Sonra bu dekorun içine aşkı, kıskançlığı, ilk hatayı yerleştirir. Dekor çoğu zaman yazarın kendi gençliğinden gelir. Ya da başka filmlerden.

Oysa bir gencin dünyası birbirine bağlı düzenlerden oluşur. Okul bir düzen. Aile bir düzen. Arkadaş grubu, ekrandaki hayat, cepteki para, seneye gelecek sınav da birer düzen. Her birinin kendi kuralı, kendi yargıcı var.

Bir yetişkin bu düzenlerden birini bırakabilir. İşinden ayrılır, şehir değiştirir, bir arkadaşıyla konuşmayı keser. Genç bunların çoğunu yapamaz. Okulunu seçemez. Evini seçemez. Akşam eve dönmek zorundadır. Cebindeki para başkasının verdiğidir ya da az ve zor kazanılmıştır.

Bir kıyı kasabasında yaz bu düzenlere bir tane daha ekler. Yazın kasabanın iki nüfusu olur: kışı bilenler ve yalnız yazı bilenler. Biri çalışır, öbürü tatil yapar. Aynı yaştaki iki genç aynı iskelede bambaşka iki yaz yaşar.

Bu yüzden genç her gün aynı düzenlerin arasında gidip gelir. Sabah bir yerde çocuk, öğlen başka bir yerde çalışan, akşam bir grubun üyesi, gece bir ekranın içinde biri olur. Sahneyi zorlayan şey bu geçişlerdir. Bir düzende kazanılan şey öbüründe borca dönüşebilir. Büfede övgü alan çocuk, aynı saatte grubun planını kaçırır. Grupta güldüğü şaka eve döndüğünde annesinin yorgun yüzüne çarpar.

Selim'in taslağı adı verilmeyen küçük bir kıyı kasabasında, bir yaz boyunca geçiyor. Batu on altı yaşında. Babası öldükten sonra annesiyle yaşıyor. Annesi çalışıyor ve oğluna yük olmamaya uğraşıyor. Batu yazları dayısı Yiğit'in iskeledeki büfesinde çalışıyor. Seneye üniversite sınavına girecek. Efe'nin ailesi eylülde şehre göçüyor; Batu en yakın arkadaşını kaybetmek üzere. Şehirden gelen yazlıkçı Beren ise büfenin önünde her akşam biraz daha uzun duruyor.

Taslakta bunların hepsi var, ama birer bilgi olarak. Sahnelerde yalnız deniz, ışık ve iki gencin bakışması kalmış. Sınav bir repliğin içinde geçiyor, sonra unutuluyor. Para hiç konuşulmuyor.

Burcu bir şey daha fark ediyor. "Taslakta kimsenin telefonu yok."

"Bilerek çıkardım," diyor Selim. "Eskimesin diye."

Mekanizma

Bir günün vardiyaları

Atölye Batu'nun bir gününü saat saat yazıyor. Sabah evde. Annesi çoktan işe çıkmış. Ocakta ısıtılacak bir tencere, yanında kısa bir not. Öğlen büfede. Dayısı tezgâhın arkasında ona iş veriyor. Akşam iskelenin ucunda Efe ile oturuyor. Gece yatağında telefonu elinde.

Her vardiyanın kendi Batu'su var. Annesinin yanında az konuşan, sorun çıkarmayan bir oğul. Dayısının yanında söz dinleyen bir çırak. Efe'nin yanında gülen, şakalaşan bir arkadaş. Telefonda Beren'e yazarken her cümlesini üç kez silen biri.

Nermin Hanım ilginç sahnenin vardiyaların ortasında olduğunu söylüyor. Yani bir dünyadaki Batu öbür dünyaya sızdığında. Beren büfeye geldiğinde dayı oradaysa Batu kimdir? Çırak mı, arkadaş mı, aday âşık mı? Selim sahneyi bu soruyla yeniden kuruyor. Batu limonatayı uzatırken dayısının bakışını ensesinde hissediyor. Beren'in şakasına yarım gülüyor.

Tezgâhın iki yanı

Büfenin tezgâhı bir buçuk adımlık bir tahta. Bir yanında yazlıkçılar, öbür yanında Batu.

Taslaktaki bir akşam Batu tezgâhın üstünden atlıyor ve Beren'in grubuna karışıyor. Hepsi birlikte denize koşuyor. Atölye bu sahneyi siliyor. Batu kapanışa kadar büfeden çıkamaz. Dayısı oradadır, kasa oradadır. Çizgi bir yaz boyunca yerinde kalmalı.

Yerine başka bir sahne geliyor. Beren tezgâha dirseklerini koyuyor. Kışın burada ne yaptıklarını soruyor. Batu kışı anlatıyor. Kapalı yazlık siteleri, boş iskeleyi, fırtınada çekilen tekneleri. Beren bunları hiç görmemiş. Bir an için bilgi tezgâhın öbür yanına geçiyor. Yerli çocuk, yazlıkçının bilmediği bir mevsimi biliyor.

Statü burada iki yönlü akıyor. Beren'in parası, şehri ve geleceği var. Batu'nun da kasabanın kışı var. İkisi de ötekinin elindekini merak ediyor.

Cebindeki hesap

Beren'in grubu bir akşam tekneyle koya gidecek. Beren planı tezgâhın önünde anlatıyor ve Batu'yu da çağırıyor.

Batu "İşim var," diyor. Gerçek neden sayfada yazılmıyor. Seyirci onu başka bir sahneden biliyor. Batu'nun eve bıraktığı parayı annesi her seferinde geri çeviriyor. Batu önlüğünün cebindeki bozuklukları akşamları ayrı bir kavanoza koyuyor. Kavanozun üstünde bir şey yazmıyor.

Selim'in ilk taslağında Batu'nun annesi bir sahnede "Para her şey değil oğlum" diyor. Burcu bu cümleyi işaretliyor. Bu evde para dert olmasa bu cümleye kimse ihtiyaç duymazdı. Annesi bunun yerine Batu'ya yalnız yemek yiyip yemediğini soruyor. Kavanoz rafta, ikisinin de görebileceği bir yerde duruyor. Anne ile oğul birbirini koruyor. Bunu hiçbiri ağzına almıyor.

Cepteki ikinci oda

Selim telefonları geri koymayı kabul ediyor. Soru şu: telefon sayfada nasıl yaşayacak?

Yiğit'in tezgâhın arkasındaki kurallarından biri şu: telefon çalışırken çekmecede durur. Çekmece akşam boyunca titriyor. Batu dondurma uzatıyor, tüpü kontrol ediyor, bir yandan da çekmeceye bakıyor. İskeledeki çocukların mesaj grubu o saatte bir plan yapıyor. Plan Batu olmadan kuruluyor.

Büfe kapanınca Batu çekmeceyi açıyor. Ekranda uzun bir yazışma birikmiş. Yukarı kaydırıyor. Gülme işaretleri, bir fotoğraf, bir buluşma yeri. Herkes oraya gitmiş, oradan dönmüş. Batu tek bir şey yazıyor, sonra siliyor. Telefonu cebine koyuyor.

Atölye bunun için ekran görüntüsü tarif etmiyor. Uygulamanın adını yazmıyor, arayüzü anlatmıyor. Yalnız ne geldiğini, ne zaman geldiğini ve Batu'nun ne yaptığını yazıyor. Bu hem okunur hem de kolay eskimez.

Seneye gelecek sınav

Büfenin tezgâhının altında kalın bir kitap duruyor. Sırtına kum yapışmış, ama sayfaları hâlâ düz. Pek açılmamış. Dayısı arada bir "Aç şu kitabı" diyor.

Yeni taslakta sınav kimsenin ağzından adıyla çıkmıyor. Yine de her sahnede bir yerde duruyor. Batu Beren'in daveti geldiğinde kitaba bakıyor. Beren hangi şehirde okumak istediğini anlatıyor, birkaç şehir sayıyor. Bir menüden seçer gibi. Batu kendi tercihini hiç yüksek sesle söylemiyor.

Efe'nin taşınmasının da bir gelecek nedeni var. Ailesi şehirde onun için daha iyi bir okul arıyor. Efe gitmek istemiyor, ama bunu itiraf etmiyor. Gölge bu kez ona düşüyor ve arkadaşlığa uzanıyor.

Dağılan grup

İskelenin ucunda bir bank var. Grup yıllardır orada buluşuyor. Selim'in taslağında Efe'nin gidişi son sahnede bir vedayla geliyor. Atölye dağılmayı yaz boyunca yayıyor.

Efe ağustos başında artık daha az geliyor. Telefonunda şehirdeki yeni okulun çocuklarıyla yazışıyor. Grup bunu fark ediyor ve şaka yapıyor. Bir akşam bank yarı boş. Batu oturduğunda tahtanın öbür ucu boş kalıyor. Grup dağılırken kimse bir şey söylemiyor. Yalnız bankta yer açılıyor.

Kelimelerin kapısı

Beren'in arkadaşları büfenin önünde kendi aralarında konuşuyor. Kurslardan, şehirdeki mekânlardan, Batu'nun bilmediği yarım İngilizce kelimelerden söz ediyorlar. Batu gülümsüyor ve başını sallıyor.

Batu'nun da bir dili var. Balıkçıların teknelere verdiği adlar, toptancıyla pazarlık, dayısının kasabaya özgü küfürsüz sitemleri. Beren bunları anlamıyor. Kapı iki yöne açılıyor, ama yalnız bir yönde utanç var. Burcu bir not düşüyor: bu kelimelerin nasıl konuşulacağı ayrı bir iş. Şimdilik yalnız kimin kapıda kaldığını yazıyorlar.

Biz de gençtik

Yiğit dayı da bu kasabada büyüdü. O da bu büfede çalıştı. Batu'yu telefonla görünce "Biz bu yaşta kıyıdan ayrılmazdık" diyor.

Atölye dayıyı haksız yazmıyor. Cümlesinin yarısı doğru. O da bu iskelede oturdu, o da birini bekledi. Ama onun yazında plan iskelede, herkesin önünde kurulurdu. Gelmeyen biri planı kaçırmazdı, plan onu beklerdi. Yiğit kendi gençliğinden doğru bir şey biliyor ve onu yanlış bir yere taşıyor. Kuşak farkı burada iki haklı tarafın çarpışmasıyla kuruluyor.

Dikiz aynasındaki yazar

Selim akşam sahnesinin ilk cümlesine dönüyor. "Hayatının en güzel yazını yaşadığını henüz bilmeyen Batu." Bu cümleyi kuran bir yetişkin. Geriye bakıyor ve yazın sonunu biliyor.

Taslakta bunun bir örneği daha var. İskelede Efe ile Batu konuşuyor. Batu denize bakıp "Bu telefonlar bizi birbirimizden kopardı" diyor. Burcu gülüyor. "Bunu kim söylüyor? Batu mu, sen mi?"

Atölye sahneyi baştan kuruyor. İki çocuk bankta omuz omuza oturuyor, ikisinin de elinde telefon. Birbirlerine aynı denizin fotoğrafını gönderiyorlar. Altına saçma yazılar ekliyorlar. Gülüyorlar. Sonra Efe yazıyor: "Kamyon perşembe geliyor." Batu ekrana bakıyor, Efe'ye bakmıyor. Telefon burada aralarına girmiyor. Söylenemeyen şeyi taşıyor.

Gün batımı yerinde kalıyor. Ama artık onu yalnız seyirci görüyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Gencin gününü bir vardiya çizelgesi gibi yaz. Hangi saatte hangi düzenin içinde? Kime hesap veriyor? Sahneleri bu çizelgeden seçtiğinde, geçiş anları kendiliğinden belirir. Dramatik sahne genellikle iki vardiyanın üst üste bindiği yerdedir.

Her sahnenin yargıcını belirle. Gencin her düzeninde onu tartan biri var: dayı, Beren, grup, anne, sınav. Sahneye o an kim bakıyor? Batu aynı dondurmayı dayısının gözü önünde başka, Beren'in gözü önünde başka uzatır. Yargıç değişince aynı hareket başka bir anlama gelir.

Statüyü eşyaya bağla. Tezgâh, önlük, bir sitenin bariyeri, bir teknenin iskelesi. Seyirci statüyü bir konuşmadan önce bir nesneden okur. Batu'nun önlüğü Beren'in güneş gözlüğünden daha çok şey söyler.

Statüyü bir kez ters çevir. Alt basamaktaki gencin de üsttekinin bilmediği bir şeyi olsun. Kışı bilen yerli, mekânın sahibi olduğu bir an yaşar. Bu an olmazsa çizgi bir haksızlık tablosuna döner. Olursa iki insan arasında bir alışverişe dönüşür.

Parayı rakamsız yaz. Gencin ekonomisi davranışta görünür. Bir davete hayır, geri çevrilen bir para, ayrı bir kavanoz. Rakamı söyleyen sahne çoğu zaman bir yetişkinin sahnesidir.

Telefonu sahnenin içinde ikinci bir sahne olarak kur. Ekranı tarif etme, olayı yaz: ne geldi, ne zaman geldi, karakter ne yaptı. Uygulama adı, tuş, simge kullanma. Bunlar birkaç yılda eskir. Gelen bir mesaj ve cevaplanmayan bir mesaj ise eskimez.

Okulu yazın da göster. Okul yaz tatilinde de ortadan kalkmaz. Tezgâhın altındaki kitap, bir arkadaşın karne sonrası taşınması, bir öğretmenin karşılaşıldığı pazar yeri. Okul gencin hayatında mevsim tanımaz.

Gelecek baskısını gencin takviminden kur. Annenin ya da dayının "Ders çalış" uyarısı baskıyı söyler, göstermez. Gencin kendi takvimi daha sert konuşur. Perşembe günü gelecek bir kamyon, bir sınav tarihi, bir kayıt son günü.

Ailenin ekonomisini karşılıklı sessizlikte ara. Ebeveyn gencin bilmediğini sanır, genç de bildiğini saklar. Annenin geri çevirdiği para ile Batu'nun kavanozu aynı sırrın iki yüzü. Bu sessizlik açığa çıktığında sahne patlar. Açığa çıkmadığında bütün bir yazı taşır.

Kuşak farkında iki tarafa da haklı bir cümle ver. Yiğit'in "biz de gençtik"i yarı doğru. Batu'nun sessizliği de yarı haksız. Böyle kurulduğunda seyirci taraf tutmakta zorlanır ve sahne uzun yaşar.

Grubu bir mekâna bağla, dağılmayı mekânın boşalmasıyla göster. Bankta açılan yer bir veda konuşmasından daha çok acıtır. Mekân seyirciye neyin eksildiğini sözsüz söyler.

Kendi gençliğini şüpheli say. Senin gençliğin bir dünyaydı, bugünkü gençlerin dünyası başka. Bugünün gençlerini dinle, yazışmalarının ritmini izin alarak oku, nasıl beklediklerine bak. Kendi anını ancak bunlarla karşılaştırdıktan sonra kullan. Değişen ayrıntıyı at, değişmeyen duyguyu tut. Beklemek, dışarıda kalmak, utanmak her kuşakta var. Biçimleri ise her kuşakta başka.

Geç bilgiyi yapıda tut. Seyirci yazın son yaz olduğunu bilebilir. Karakter bilmez. Bu fark doğru kurulursa ironiye dönüşür. Yanlış kurulursa yazar karakterin ağzına girer. Sınaması kolay. Repliği karakterin bir yıl sonraki hâli söyleyebiliyor mu? Söyleyebiliyorsa bugün söylememeli.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Gençlik dünyası, gencin bırakamadığı düzenlerin toplamıdır.
• Rol vardiyası gencin bir günde başka başka kişilere dönüşmesidir; sahne geçişte doğar.
• Tezgâh çizgisi statü ve parayı somut bir sınıra bağlar; çizgi bir an ters dönebilmeli.
• Cep hesabı sahnede ret ve sessizlikle görünür; rakam söylenmez.
• İkinci oda telefonun içinde süren sahnedir; arayüzü değil, olayı yaz.
• Gelecek gölgesi anılmasa da her kararın ölçüsüdür.
• Dil kapısı kimin hangi masaya oturabileceğini söyler.
• Kuşak farkı iki haklı tarafın çarpışmasıyla güçlenir.
• Dikiz aynası bakışı yazarın geç bilgisidir; seyirciye kalır, karaktere geçmez.
• Telefonu çıkarmak filmi eskimekten korumaz; arayüzü anlatmamak korur.
• Grubun dağılması boşalan bir yerle yazılır; veda sona kalmaz.
• Kendi gençliğin sınanması gereken bir tanıktır; bugünün gençleriyle karşılaştırılmadan kullanılmaz.

Sonraki derse köprü

Batu tezgâhın arkasında dayısına "tamam" diyor. Bir saat sonra iskelede Efe'ye aynı kelimeyi başka bir tonla söylüyor. Gece grubun yazışmasında hiç yazmıyor, yalnız bir gülme işareti bırakıyor. Beren'e yazdığı cümleyi silip yeniden kuruyor. Aynı çocuk dört ayrı sesle mi konuşuyor? Kırgınlığını hangi şakanın arkasına saklıyor? Bu sesleri bu yazın argosunu taklit etmeden nasıl yazacağız? Gelecek yaz okunduğunda da bugünkü gibi canlı kalacak bir ergen sesi nereden gelir?