Sahne kartları

Açılış sahnesi

Selim atölyeye bir kutu boş kart ve dört renkli kalem getiriyor. Emre kırk dört adımı çoktan programının kart görünümüne aktarmış. Ama ekrana bir seferde ancak bir düzine kart sığıyor. Selim dizüstü bilgisayarın kapağını kapatıp kutuyu açıyor.

Bir saat boyunca kopyalıyorlar. Her adım bir karta geçiyor. Kartın üst kenarına kalınca bir renk çiziliyor. Mavi Kadir'in geceleri için. Gri Murat'ın arabası ve telefonu için. Sarı babanın evi için. Yeşil Figen'in masası için.

Sonra kartları uzun masaya sırayla diziyorlar. Nermin Hanım masanın çevresinde yavaşça yürüyor, hiçbir şey söylemiyor.

İlk fark eden Selim oluyor. Masanın ilk yarısında tek bir sarı kart yok. Ev, filmin ortasına kadar yalnız konuşmalarda yaşıyor. Kaloriferin havası, akıtan petek, düştüğü gün kimin yanında olduğu. Ama perdede ev görünmüyor.

Emre bunun bir eksik olup olmadığını bilmiyor. Senaryoyu yazarken bunu hiç düşünmemiş. Sayfalar arasında ev hep oradaydı, çünkü kardeşler ondan söz ediyordu.

Selim yeni bir sarı kart yazıp masanın başına koymayı öneriyor. Kadir'in eve uğradığı kısa bir sahne. Nermin Hanım kartı alıp masanın kenarına bırakıyor. Önce destenin ne söylediğini dinleyelim, diyor.

Kart destesi masaya yayılınca sayfada fark edilmeyen bir şey görünür: hangi hikâye çizgisinin nerede sustuğu.

Bu derste ne olacak

Bu derste adım dökümünü bir kart destesine çevireceğiz. Önce bir kartın yüzüne neyin sığdığına bakacağız. Numara, hikâye çizgisi, bakış açısı, amaç, engel, sonuç, duygusal değer ve süre tahmini. Hikâye çizgilerini renklerle işaretleyip desteyi masada okuyacağız. Bir rengin uzun süre görünmemesinin ne anlattığını tartışacağız. Kâğıt kartla ekrandaki kartın farkını konuşacağız. Nöbet'in dördüncü akşamından, kantininden, arka kapısından ve son gecesinden kartlar yazacağız. Sonra beş filmin yapısını kartlara çevirip her kutuda tek bir haneyi deneyeceğiz. Desteyi iki ayrı biçimde serip aynı filmin masada nasıl başka görünebildiğine bakacağız. Hangi çizginin nerede seyrekleştiğini, hangisinin hiç dönmediğini birlikte arayacağız. Dersin sonunda kendi desteni kurup masada okuyabileceksin.

Sıfır noktası

Sahne kartı, bir sahnenin başlığını ve kısa özetini taşıyan küçük bir karttır. Yazarlar onu uzun zamandır kullanıyor. Önce elle yazılmış, mantar panolara iğnelenmiş beyaz kartlar vardı. Bugün senaryo programlarının çoğunda bir kart görünümü de var. Biçim değişse de fikir aynı kaldı. Her sahne tek bir parça kâğıtta, ötekilerden ayrı durur.

Önceki derste aynı sahneleri bir adım dökümüne yazdık. Döküm ile deste aynı malzemeden yapılıyor ama başka işler görüyor. Döküm uzun bir belgedir. Yukarıdan aşağı okunur, her adımın haneleri geniştir. Satırlar bir sayfaya bağlıdır, yerinden oynamaz. Kart ise avuç içine sığar. Üstünde ancak birkaç kısa satır yer alır. Yazar bu yüzden her kelimeyi seçmek zorunda kalır.

Bu küçüklük kartın gücüdür. Kart tek başına durur ve elle taşınır. Bir sahneyi başka bir yere almak için hiçbir şeyi baştan yazmak gerekmez. Kartı kaldırıp başka iki kartın arasına koymak yeter. Yazar sırayı kâğıt üstünde değil, masada dener.

İkinci güç bakışta yatıyor. Döküm sayfa sayfa okunur. Deste ise bir kerede görülür. Bütün kartlar masaya yayılınca film tek bir yüzeye sığar. Göz bir uçtan ötekine birkaç saniyede gider.

Bu bakış en çok renkle çalışır. Her kartın kenarında, sahnenin ait olduğu hikâye çizgisinin rengi durur. Uzaktan bakınca kartların yazısı okunmaz. Ama renklerin dağılımı okunur. Hangi çizginin sık, hangisinin seyrek geldiği, hangisinin bir yerde kaybolduğu görünür.

Deste geliştirmenin birçok aşamasında işe yarar. Yazar senaryoya başlamadan önce sahneleri kartlarla dener. Hangi sahnenin önce geleceğini, hangisinin gereksiz olduğunu henüz tek sayfa yazmadan görür. Dizi yazar odalarında kartlar çoğu zaman bir duvarı kaplar. Odadaki herkes aynı duvara bakarak konuşur. Bitmiş bir senaryo da desteye dökülebilir. O zaman deste yazılmış filmi gösterir ve yeni bir sıra denemek için zemin olur.

Emre'nin yaptığı bu. Nöbet yazıldı, şimdi geliştirme dosyasına giriyor. Dosya kabul edilirse ilk toplantılarda sahnelerin sırası ve uzunluğu konuşulacak. Deste o konuşmanın masası olacak. Bir sahneyi kesmek isteyen, kartını masadan kaldırıp boşluğa bakabilecek.

Mekanizma

Kartın yüzü

Kart küçük olduğu için her satırın yeri önemlidir. Emre ilk kartları serbest yazmış. Birinde amaç üstte, ötekinde altta duruyor. Selim iki kartı birlikte tutunca karşılaştıramıyor. Göz her kartta aradığı satırı yeniden bulmak zorunda kalıyor.

Emre düzeni dördüncü akşamın kartıyla kuruyor. Numara ve renk en üstte, sahne başlığının yanında. Altında bakış açısı. Ortada amaç, engel ve sonuç. En altta duygusal değer ile süre tahmini.

YİRMİ SEKİZ · MAVİ · İÇ. DEVLET HASTANESİ, DAHİLİYE ODASI — AKŞAM

Bakış açısı: Kadir.

Amaç: Devirden önceki saati konuşmadan geçirmek.

Engel: Murat bu kez sandalyede oturuyor. Kadir'in çayına sormadan iki şeker atmış.

Sonuç: Alamaz. Susmanın yerine bir anı geliyor: "Hatırlıyorum ben."

Değer: eksi, sonra artı.

Süre: üç dakika kadar.

Numara kurşun kalemle yazılıyor, çünkü kart yer değiştirdikçe silinecek. Numara bu destedeki bugünkü sırayı gösteriyor, başka hiçbir şeyi değil. Nöbet bir spec senaryo, dosyada sahne numarası yok. Kartın numarası yalnız masadaki yeri adlandırıyor. Toplantıda biri "yirmi sekizinci kart" dediğinde herkes aynı karta bakabilsin diye var.

Bir kart, bir renk

Renk kartın kenarına çizilir ve hikâye çizgisini gösterir. Emre önce renkleri karakterlere vermek istiyor. Ama Kadir neredeyse her sahnede var. Deste baştan sona maviye boyanırdı.

Nöbet'in dört rengi dört soru taşıyor. Mavi: gece odada kim kalacak? Gri: Murat ne biliyor ve ne yapacak? Sarı: baba nereye dönecek? Yeşil: formu kim imzalayacak?

Kural basit: bir kart, bir renk. Emre'nin dökümünde son gecenin akşam devri, formu ve asansörü tek bir adımdı. Kartlara geçince adımın içinde iki renk çıkıyor. Form yeşil, "Sabah imzalarım" telefonu ve asansör gri. Emre adımı iki karta bölüyor. Tıraş sabahı ile içindeki geri dönüş de ayrılıyor: hastane odası mavi, banyo sarı. Deste kırk altı kart oluyor.

Tek bir istisna kalıyor: kantin. Sahne hem mavi sorunun hem gri sorunun cevabını taşıyor. Emre karta iki şerit çiziyor. Selim buna itiraz etmiyor. İki renkli kart bir kesişme sahnesidir. Destede seyrek olduğu için hemen göze çarpar.

Bakış açısı

Bu hane sahnenin kimin yanında durduğunu söyler. Nöbet'in kartlarının çoğunda "Kadir" yazıyor. Emre satırı yalnız istisnalar için okuyor. Gri kartlarda Murat yazıyor: arabada not, son gecenin telefonu. Bir mavi kartta Figen ile baba var, Kadir sandalyede uyuyor. Finalin kartında yine Figen.

Bu kartların hepsinde seyirci Kadir'in bilmediği bir şey öğreniyor. Notta "günler" kelimesi, babanın ağrılı gecesi, yazılıp silinen mesaj. Bakış açısı satırı, seyircinin Kadir'den nerede ayrıldığını tek tek işaretliyor.

Amaç, engel, sonuç

Bu üç hane kartın motorudur. Amaç sahnenin içindeki küçük isteği yazar, filmin büyük isteğini değil. Engel o isteğin önündeki şeydir. Bir insan, bir kural ya da karakterin kendi çekingenliği olabilir. Hazırlık haftasının balkon kartında Emre engel hanesini boş bırakmış. İki kardeş, iki bardak çay, kimse konuşmuyor. Nermin Hanım hanenin dolabileceğini söylüyor: ikisinin de söze başlayacak bir cümlesi yok. Engel içeride ama yine de yazılabiliyor. Sonuç hanesi, karakterin amacına ulaşıp ulaşmadığını yazar. Emre dört kısa biçim kullanıyor: alır, alamaz, alır ama, alamaz üstelik.

OTUZ BİR · MAVİ VE GRİ · İÇ. DEVLET HASTANESİ, KANTİN — GÜNDÜZ

Bakış açısı: Kadir.

Amaç: Murat'ın listesini kaloriferle bölüp konuşmayı kendi zemininde tutmak.

Engel: Murat'ın iş dili. Masada duran araba anahtarı.

Sonuç: Alır ama. "Sen bilmezsin zaten" der ve karşılığında istemediği itirafı alır.

Değer: artı, sonra eksi.

Süre: beş dakika kadar.

Sonuç hanesi dökümdeki dönüşten farklı bir şeyi ölçer. Dönüş sahnenin değerinin değiştiğini söyler. Sonuç ise karakterin kazanıp kaybettiğini. Kadir bu tartışmayı kazanıyor ve tam bu yüzden kaybediyor. Bu tür sonuçlar destede seyrektir. Emre masada yalnız sonuç hanelerine bakınca filmin ilk yarısında hep "alamaz" yazdığını görüyor. Kadir istediğini alamadığı her gece biraz daha susuyor. Kantinden sonra ilk kez "alır" yazan kartlar geliyor: takılan perdeler, pencere önüne çekilen yatak.

Duygusal değer

Kartın alt köşesinde iki küçük işaret var. Biri sahnenin başı, öteki sonu için.

Tek bir işaret az şey söyler. Gücü sıradan gelir. Emre yalnız işaretleri okuyor. Filmin ilk yarısı neredeyse hep eksiyle başlayıp eksiyle bitiyor. Dördüncü akşam ilk artıyı getiriyor. Birkaç kart sonra kantin onu geri alıyor. Hazırlık haftasında küçük artılar birikiyor: takılan perdeler, balkondaki iki bardak.

Son gecenin ekran kartında Emre bir soru işareti bırakıyor. Murat'ın mesajının içeriği hiç yazılmıyor. Değerini yazar da bilmiyor. Nermin Hanım işareti siliyor, yerine yine soru işareti koyuyor. Bilerek açık bırakılmış tek kart bu olmalı, diyor.

Süre tahmini

Kartın son satırı sahnenin perdede yaklaşık ne kadar tutacağını yazar.

Kabaca bir sayfa bir dakikaya karşılık gelir. Ama bu yalnız bir başlangıç. Arka kapının kartı sayfada üç satır tutuyor. Kadir'in nefesi buhar oluyor, telefonu çıkarıp geri koyuyor. Perdede bir dakikaya yakın sürecek. Emre karta öyle yazıyor.

Son gecenin kartları ise toplandığında on dakikayı geçiyor. Fark bir şey söylüyor. Film zamanını son geceye harcıyor, arka kapıya ise yalnız bir nefes ayırıyor. Her rengin kartları ayrıca toplanınca o çizginin filmdeki payı da görünüyor.

Masada okumak

Deste iki biçimde serilebilir. Birinde kartlar tek sıra halinde, filmin sırasıyla yan yana durur. Ötekinde her renk kendi satırına iner, sıra yine soldan sağa akar.

İkinci yayılım açılıştaki boşluğu açıkça gösteriyor.

Dizi Yazarlığı bu kavrama bir ad verir: renk boşluğu. Orada tanımı şöyledir: yayılmış destede bir hikâye çizgisinin rengi uzun bir aralık boyunca görünmemesi; ya o çizginin unutulduğunu ya da yazarın onu bilerek susturduğunu gösterir.

Nöbet'te iki boşluk var. Sarı ilk yarıda yok. Gri ise kantinden son geceye kadar susuyor. Emre ikisini ayrı ayrı tartıyor. Gri boşluğun nedeni açık: Murat o haftayı evde, sarı kartların içinde geçiriyor. Çizgisi susuyor, çünkü kendisi başka bir çizgiye girmiş.

Sarı boşluk için Nermin Hanım küçük bir çözüm öneriyor. Evin sözle anıldığı mavi kartların köşesine küçük bir sarı nokta konacak. Kaloriferin havası, akıtan petek, mutfakta düşüş. Noktalar masaya düşünce ev ilk yarıda da duyuluyor. Selim'in fazladan kartı kesilen kartların zarfına giriyor.

Kâğıt ve ekran

Kâğıt kartla ekrandaki kartın işleri ayrışıyor. Kâğıt kartta bütün deste aynı anda görünür. Birkaç kişi masanın üstüne birlikte eğilir. Kart senaryoya bağlı değildir, istediğin kadar denersin, dosya yerinde kalır. Ama kâğıt kart düşer, kaybolur, yedeği olmaz. Masada verilen karar ayrıca dosyaya işlenmelidir.

Ekrandaki kart çoğu zaman sayfaya bağlıdır. Kartı sürüklemek sahneyi de taşır. Renge göre süzmek, aramak, yedek almak kolaydır. Ama ekran destenin yalnız bir parçasını gösterir. Emre bir yol seçiyor: denemeler kâğıtta, kararlar programda. Selim masayı toplamadan önce fotoğrafını çekip tarihle kaydediyor.

Filmlerden okuma

Haynes'in iki rengi bir ritmi, Cianfrance'ın blokları geri dönen bir soruyu gösteriyor. Jarmusch'un silah sesi tek bir anın üç kartını aynı sütuna diziyor. Lumet'in kardeşleri numarayla zamanı birbirinden ayırıyor. Linklater ise renksiz bir destenin nasıl okunacağını soruyor.

Beş deste masada beş ayrı desen çıkarıyor. Kimi renklerin düzenli gidip gelişinden okunuyor, kimi uzun bir sessizlikten. Nöbet'in deseni bunların arasında bir yerde duruyor. Dört renk sık sık dönüyor, ama iki çizgi birer kez uzun süre susuyor. Emre iki sessizliği de koruyor. Masada artık ikisinin de nedeni yazılı.

Usta katmanı

Rengi karaktere değil, soruya ver. Karakter neredeyse her sahnedeyse rengi ona vermek desteyi tek renge boyar. Soru ise sahneden sahneye değişir.

Renkleri birbirinden uzak seç. Atölyenin lambası altında Selim'in mavisiyle yeşili karışıyor. Emre yeşili koyulaştırıyor. Uzaktan bakınca iki renk ayırt edilemiyorsa yayılım hiçbir şey söylemez.

İki renkli kartı say. Bir destede iki şeritli kart çoğalıyorsa çizgiler birbirinden ayrılmamış demektir. Bu kartlar kesişme sahneleridir, seyrek kalmalıdır.

Sözle anılan çizgiyi noktayla işaretle. Bir çizgi perdede görünmeden konuşmada yaşıyorsa kartın köşesine küçük bir nokta koy. Renk boşluğu ile susmuş çizgi böylece ayrılır.

Kartın arka yüzünü kullan. Ön yüz düzenin hanelerini taşısın. Arkaya o sahneden aklında kalan bir replik, silinen bir fikir ya da bir soru yazılabilir. Masada yalnız ön yüz okunur.

Süre tahminini en son yaz. Önce amaç, engel ve sonuç. Süre onlardan çıkar. Önce dakikayı yazan, sahneyi o dakikaya sığdırmaya çalışır.

Değer işaretlerini ayrıca oku. Yalnız işaretleri soldan sağa kâğıda geçir. Uzun bir eksi dizisi seyircinin nefes alamadığı yeri gösterir. Arka arkaya artılar ise gerilimin gevşediği yeri.

Desteyi bir başkasına yaydır. Yazar kartları kendi bildiği sırayla dizer. Selim gibi biri renklere bakar ve kaç hikâye gördüğünü söyler. Yazarın gördüğü sayıyla ötekinin gördüğü aynı değilse bir çizgi zayıftır.

Kesilen kartı atma, ayrı bir zarfa koy. Zarfın üstüne neden kesildiğini yaz. Selim'in fazladan sarı kartı böyle bir zarfta duruyor.

Masayı toplamadan önce fotoğrafla. Kâğıt destenin yedeği yoktur. Tarihli bir fotoğraf o günkü sırayı korur.

Geri dönüşün kartına zaman notu ekle. Film düz bir sırayla ilerliyorsa bu hane çoğu kartta boş kalır. Ama tek bir istisna bile notu hak eder. Yoksa masada geri dönüş, olduğu yerde yaşanan bir sabah gibi okunur.

Bir rengi yalnız başına yay. Bir çizginin kartlarını desteden ayırıp sırayla diz. Kendi başına bir hikâye anlatıyor mu? Başı, ortası ve sonu var mı? Yeşil kartlar Nöbet'te bunu yapıyor: geri itilen baklavadan "Yakınlığı?" sorusuna uzanan küçük bir hikâye.

Kartı yüksek sesle oku. Bir kartı okumak on saniyeden uzun sürüyorsa kart fazla dolu. Masada kartlar bir bakışta okunmalı.

Desteyi dosyayla ara ara eşle. Masada verilen karar programa işlenmediyse iki sıra birbirinden ayrılır. Hangi sıranın geçerli olduğu her toplantıdan önce belli olmalı.

Kartı bir cümleyle doldurmaya zorla. Bir haneye iki cümle sığmıyorsa sahne iki iş yapmaya çalışıyor olabilir. Son gecenin form adımı bu yüzden ikiye bölündü.

Renk boşluğunu kartla değil dakikayla ölç. Üç kartlık bir boşluk kısa görünür. Ama o üç karttan biri kantinse boşluk on dakikaya yaklaşır. Yayılımın yanına süre tahminlerini koymadan boşluğun boyunu bilemezsin.

İki renkli kartta iki değer yaz. Kantin Kadir için artıdan eksiye iniyor. Murat için ise üç aydır taşıdığı yükün indiği an. Emre iki şeridin altına iki ayrı işaret koyuyor. Masada okununca sahnenin iki kardeşi ters yönlere götürdüğü görünüyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Sahne kartı küçüktür, elle taşınır ve bütün deste tek bakışta görülür.
• Kart düzeni her haneyi her kartta aynı yerde tutar.
• Haneler: numara, renk, bakış açısı, amaç, engel, sonuç, değer işareti ve süre tahmini.
• Kartın numarası destedeki bugünkü yeri adlandırır; kurşun kalemle yazılır.
• Sözle anılan ama perdede görünmeyen çizgi, kartın köşesine konan küçük bir noktayla işaretlenir.
• Renk kodu karaktere değil, hikâye çizgisinin sorusuna verilir.
• Bir kart, bir renk; iki renkli kart seyrek bir kesişme sahnesidir.
• Değer işaretleri sırayla okununca filmin duygusal ritmi görünür.
• Süre tahmini sayfadan çıkar ama sessiz sahnede sayfayı aşar.
• Deste yayılımı renk boşluklarını gösterir; her boşluğun bir gerekçesi yazılmalıdır.
• Sonuç hanesi karakterin amacına ulaşıp ulaşmadığını dört kısa biçimle yazar.
• Kâğıt kart denemeye, ekrandaki kart kararı işlemeye elverişlidir; masa toplanmadan fotoğraflanır.

Sonraki derse köprü

Masadaki kartların çoğunda bakış açısı satırında aynı ad duruyor: Kadir. Her kart onun o sahnede ne istediğini yazıyor. Kantinde konuşmayı kaloriferde tutmak, arka kapıda kimseyi aramamak. Ama kırk altı kartın hiçbiri, Kadir'in bütün film boyunca neye ihtiyaç duyduğunu söylemiyor. Gri kartlardaki Murat'ı ise deste neredeyse hiç tanıtmıyor. Kırgın mı, korkak mı, yalnızca uzak mı? Bir oyuncu yalnız bu desteyle Murat'ı oynayabilir mi? Sonraki ders karakter dosyasını konuşuyor: sahnedeki istekle filmin bütünündeki ihtiyacı birbirinden ayıran belgeyi.