Dünya dosyası

Açılış sahnesi

Nermin Hanım tahtadaki listeye yeni bir satır ekliyor: dünya dosyası. Selim gülüyor. Bu bir hastane filmi, diyor. Ejderha yok, büyü yok, harita yok. Neyin dosyası bu?

Emre de ona hak veriyor gibi. Geliştirme dosyasına bir sayfa ekleyip geçecekti.

Nermin Hanım tartışmaya girmiyor. Selim'e tretmanın ilk sayfasını uzatıyor. Selim bir cümlede duruyor: geceyi odada yalnız bir yakın geçirebilir.

Bu yanlış, diyor Selim. Annem geçen yıl hastanede yattı. Geceleri ablamla ikimiz kalıyorduk. Kimse bir şey demedi.

Emre karşı çıkıyor. Dedesinin servisinde gece tek kişi kalıyordu. Hemşire bunu ilk akşam söylemişti. Filmin düğümü de bu kurala bağlı. Murat her akşam devirden sonra bu yüzden çıkıyor. Kardeşlerin yan yana oturduğu tek sahne de bu yüzden geceden önceki saatlere düşüyor.

İkisi de doğru söylüyor. Ama yapımcının okuru Selim'in hastanesini tanıyorsa, ilk sayfada bir şey tırmalar. Filmin kuralı okurun hatırladığı kuralla çarpışır. Okur yazara mı inanacak, kendi gecesine mi?

Nermin Hanım tahtaya küçük bir soru yazıyor: bu hastane hangi hastane? Sonra altını çiziyor. Dosyanın ilk işi bu soruya cevap vermek, diyor.

Gerçekçi bir filmin dünya dosyası, okurun bildiği dünyanın filmin dünyasından ayrıldığı yerleri yazar.

Bu derste ne olacak

Bu derste gerçekçi bir dramın dünya dosyasını kuracağız. Bu belgenin yalnız fantastik türlere ait olduğu inancını sınayacağız. Nöbet'in hastanesini kurallarıyla, Adana'sını kışıyla, ailesini geçmişiyle yazacağız. Kurumları, ekonomiyi ve kültürü birkaç satıra indireceğiz. Telefonun, monitörün ve serum pompasının büyünün yerini nasıl tuttuğuna bakacağız. Mekânları, ışık düzenini, hastane sözlüğünü ve devamlılık bilgilerini toplayacağız. Filmde hiç olmayacakların listesini de çıkaracağız. Araştırmada toplanıp filme girmeyen bilginin nerede durduğunu konuşacağız. Beş filmden birer dünya kuralı okuyacağız. Bunlardan biri fantastik bir film olacak; büyünün kuralıyla bir serum pompasının kuralını karşılaştıracağız. Dersin sonunda kendi gerçekçi senaryon için bir dünya dosyası kurabileceksin.

Sıfır noktası

Dünya dosyası denince akla genellikle kalın bir klasör gelir. İçinde haritalar, soy ağaçları, uydurma diller, büyünün kuralları vardır. Yazar o dünyayı sıfırdan kurmuştur. Klasör olmasa ekipte kimse yolunu bulamaz.

Oysa tanımda tür yok. Dünya dosyası, bir anlatının geçtiği dünyanın kurallarını, katmanlarını ve terimlerini tek yerde toplayan çalışma belgesidir. Gerçekçi bir dram yazan kişi yine de şöyle düşünür: benim dünyam zaten var. Hastane hastanedir, Adana Adana'dır. Kimseye anlatmam gerekmez.

Bu düşüncenin doğru bir yanı var. Gerçekçi dramın yazarı dünyayı uydurmaz. Ama seçer. Hangi hastane? Hangi kat? Gece odada kaç kişi kalabilir? Telefon odada mı konuşulur, koridorda mı? Her soruda gerçek dünya birden çok cevap verir. Selim'in hastanesi bir cevap verir, Emre'nin dedesininki başka bir cevap.

Fantastik bir dünyada okur hiçbir şey bilmez. Yazar ne yazarsa o geçerlidir. Gerçekçi bir dünyada okur çok şey bilir. Kendi hastanesini, kendi ailesini, kendi kışını getirir. Yazarın her seçimi bu bilgiyle tartılır.

Fantastik bir dünyada yanlış bir ayrıntı kimseyi rahatsız etmez, çünkü kimse doğrusunu bilmez. Gerçekçi bir dünyada tek bir yanlış ayrıntı okuru filmin dışına atar. Bir hemşirenin yersiz bir sözcüğü yeter. Bir formun eksik bir hanesi de yeter.

Bu yüzden gerçekçi bir dramın dosyası daha incedir ama daha keskindir. Uydurulmuş bir dünyayı baştan anlatmaz. Seçilmiş bir dünyanın sınırlarını çizer. Bir kuralın yanına şunu yazar: bu filmde böyle, okurun hastanesinde başka olabilir.

Emre'nin dünya dosyası geliştirme dosyasının arka sayfalarında duracak. Yapımcı onu ilk okumada açmayabilir. Ama dosya kabul edilirse ekipte herkes bu sayfalara döner. Sanat bölümü odanın kaç sandalyesi olduğunu oradan okur. Oyuncu Figen'in Murat'a nasıl seslendiğini oradan öğrenir. Devamlılığı tutan kişi ceketin hangi sahnede nerede olduğunu oradan bulur.

Emre dosyayı bu belgenin alışılmış başlıklarıyla kuruyor. Ama her başlıkta aynı soruyu soruyor: okurun bildiği dünya burada nereden ayrılıyor?

Mekanizma

Okurun getirdiği dünya

Tanıdık dünyada yazarın işi iki yönlü. Bilinen kuralı açıklamaz. Seyirci serumu, refakatçi sandalyesini, kantin tepsisini zaten tanır. Ama bilinenden ayrıldığı yerde kuralı açıkça kurar. Nöbet'te bu yer tek refakatçi kuralı. Figen bunu ilk akşam söylüyor. Murat da o zaman sabah geleceğini söylüyor.

Emre dosyaya bunu iki satırla yazıyor:

KURAL: Gece odada tek refakatçi kalır. Figen ilk akşam söyler.

NOT: Gerçek hastanelerde değişebilir. Bu filmin hastanesinde değişmez.

Gerçekten alınan kural

İkinci satır, Selim'in annesinin hastanesini de hesaba katıyor.

Ödünç kuralın kaynağı gerçektir, bağlayıcılığı filmdir. Emre bu kuralı dedesinin servisinden aldı. Bir yönetmelik maddesi aramıyor. Aradığı şey filmin içindeki tutarlılık. Kural bir kez kurulunca her gece aynı işler. Murat devirden sonra çıkar. Kadir sandalyede uyur. İki kardeş aynı odada ancak akşam saatlerinde buluşur.

Emre hastanenin öbür kurallarını da aynı biçimde yazıyor. Kabul formu refakatçinin adını, yakınlığını, alerjiyi, sigarayı, ilaçları, düşme saatini sorar. Bir de düştüğünde yanında kimin olduğunu. Akşam devrinde kapıda ilaç, uyku ve doktor sorulur. Sabah devrinde gece hemşiresi odaya tek bir cümle bırakır. Taburcu formunu bir yakın imzalar, yakınlığı yazılır.

Her kuralın yanında bir sahne duruyor. Formun "yanında kim vardı" satırı kabul gecesine, imza son geceye bağlı. Kuralı taşıyan bir sahne yoksa, kural dosyada kalmıyor.

Adı konmayan hastane

Selim bir şey daha soruyor. Adana'da gerçek bir hastane seçilse film daha inandırıcı olmaz mı?

Nöbet'in hastanesinin adı yok. Sahne başlığında yalnız DEVLET HASTANESİ yazıyor. Nermin Hanım bunun bir eksik değil, bir koruma olduğunu söylüyor. Gerçek bir ad, gerçek bir kurumun gerçek kurallarını çağırır. O hastanede çalışan biri tek refakatçi kuralını okuyup "bizde öyle değil" der. Adsız hastanenin kuralları ise yalnız filme aittir. Dosyada şehir gerçek, kurum adsız.

Adana, kış, gece

Şehir Adana, mevsim kış. Selim bir ara yaz gecelerini önermişti, uzaktan bir düğün davulu gelecekti. Emre kışta kaldı. Ama dosyaya kışın nasıl bir kış olduğunu yazdı. Hastanenin içi ılık ve kuru. Soğuk yalnız arka kapıda ve babanın evinde. Arka kapıda Kadir'in nefesi buhar olur. Evde kalorifer gürler ama ısıtmaz.

Bu son satır bir hava durumu değil, bir sahne kaynağı. Evin soğuğu kantinde bir cümleye dönüşüyor. Kadir kaloriferin havasını aldığını, bir tas su çıktığını söylüyor. Coğrafya dosyada iklim olarak değil, evin bir kusuru olarak duruyor.

Mesafe için tek not var: İstanbul yolu, Murat'ın her akşam dönebileceğini hissettirecek kadar kısa.

Bir ailenin tarihi

Gerçekçi dramda tarih bir krallığın değil, bir ailenin geçmişidir. Emre'nin tarih bölümü birkaç satır. Üç ay önce baba hastalığını Murat'a kendisi söyledi. Kadir'e, babanın isteğiyle, yalnızca bir kontrol olduğu söylendi. O üç ayın bütün pazarlarını Kadir babasının evinde geçirdi. Düşüş bir salı oldu, baba mutfakta yalnızdı. Amca hiç görünmez. Bir ad, bir fotoğraf, bir defter ve bir kuzen olarak vardır.

Bir satır bilerek boş: kardeşlerin neden küs olduğu. Dosyada yalnız şu yazıyor: neden söylenmez. Bu cevabı aranan bir açık soru değil. Filmin bilinçli belirsizliği.

Kurumlar, ekonomi, kültür

Kurumlar satırında hastane yalnız değil. Kadir'in işi de bir kurum. Kazan dairesinde bakım ustası, sabah vardiyası için altıda işte olmalı. Ustabaşından bir hafta izin koparıyor, gerisi yıllık izninden düşülecek. Murat'ın şirketi ise bir haftadan fazla izin vermiyor. İki işyeri iki ayrı saat düzeni kuruyor. Kadir'inki gece ile sabah arasında sıkışıyor. Murat'ınki pazartesi sabahına bağlı.

Ekonomi satırı paranın ve zamanın kimde olduğunu yazıyor. Murat masrafları üstlenmeyi teklif ediyor. Merdivendeki tutamak için de "Parası benden" diyor. Kadir'in elindeki şey para değil, zaman. O da izinden çalınıyor. Baklava kutusu bu dünyanın küçük parası. Bir hatır isteği, ilk gece geri itiliyor.

Kültür satırında çay her yerde: termos, kantin bardağı, ocakta unutulan demlik. Hitaplar bir sistem kuruyor. Kadir doktora "Hocam", ustabaşına "abi" der, ağabeyine hiçbir şey demez. Figen Murat'a "Murat Bey" der. Kantinde ve Figen'in masasında Arapça konuşulur, alt yazı verilmez. Eve girerken eşikte ayakkabı çıkarılır.

Büyünün yerindeki aygıtlar

Alışılmış başlıklardan biri daha sırada: teknoloji ya da büyü. Selim yine gülüyor.

Murat'ın telefonu her titrediğinde onu odadan çıkarır. Yaptığı şey Murat'a her sahneden bir kaçış kapısı açmak. Yapamadığı şey bir mesajın içeriğini seyirciye göstermek; son gecenin mesajı hiç okunmaz. Bedeli ise yarım kalan cümleler. Murat her çıkışta bir cümleyi bitirmeden bırakır.

Serum pompası öter, Kadir Figen'e seslenir. Uzaktaki alarm ise hiçbir gece babanın odası için çalmaz. Emre onu yazmasaydı, bir sonraki taslakta biri gerilim için o alarmı çaldırabilirdi. Selim bu satırda gülmeyi bırakıyor. Kurgu masasında tek bir alarm sesi bir sahneyi krize çevirebilir, bunu iyi biliyor.

Hemşire zili de bir aygıt ama baba onu kullanmaz. Alyansını yatağın demir korkuluğuna vurur. Dosyada zil "var ama kullanılmaz" diye yazılı. Bir aygıtın kullanılmaması da dünyanın bir kuralı.

Mekânlar ve ışık

Önemli mekânlar sahne başlıklarındaki adlarıyla yazılıyor. Böylece dosya ile senaryo aynı dili konuşuyor:

İÇ. DEVLET HASTANESİ, DAHİLİYE ODASI: yatağın iki yanında birer sandalye. Kapı hiç tam kapanmaz.

DIŞ. DEVLET HASTANESİ, ARKA KAPI: Kadir'in sığınağı. Kapı kapanınca koridorun sesi kesilir.

İÇ. MURAT'IN ARABASI (PARK HÂLİNDE): Murat'ın sığınağı. Kontak açılınca radyoda eski bir şarkı.

İÇ. BABANIN EVİ: kalorifer gürler, musluk damlar. Mutfak kapısının kasasında boy çizgileri.

Hastanenin rengi mavi ile beyaz arası, soğuk. Işık kendiliğinden değişmez, biri düğmeye basar. Gece koridor zemininde tek renk var, yeşil çıkış levhası. Evde sabah ışığı sarı perdelerden süzülür.

Sözlük ve araştırmanın artığı

Sözlük yalnız filmde söylenen ya da bir kâğıtta görünen kelimelerden oluşuyor: refakatçi, dahiliye, tahlil, değer, taburcu, yakınlık. Her birinin yanında kimin söylediği yazılı. "Değer" kelimesini Kadir tahlil sabahı doktora soruyor. "Yakınlık" bir form hanesi, Figen onu son gece yüksek sesle soruyor. Murat'ın kelimeleri ayrı bir sütunda: süreç, netleştirmek, dönüş yapmak.

Emre'nin defteri çok daha kalın. Geçen kış dedesinin servisinde ne gördüyse yazmış.

Emre'nin eski bir açılışında bir güvenlik görevlisi ziyaret saatinin bittiğini söylüyordu. Doğru bir ayrıntıydı, yine de silindi. Defterde hemşirelerin kısaltmaları, ilaç saatleri, servisin vardiya düzeni duruyor. Dosyada hepsi en sonda, "film dışı" başlığının altında. Bir oyuncu sorarsa cevap orada. Ama hiçbir sahne onları açıklamak için yazılmıyor.

Devamlılık ve asla listesi

Devamlılık bölümü nesnelerin yolculuğunu yazıyor. Murat'ın ceketinin iç cebinde önce ilaç kâğıdı, sonra Serkan'ın notu var. Son gece ceket boş sandalyede kalıyor. Terlikler terlik sabahı burunları kapıya dönük diziliyor. Baklava kutusunu ilk gece Figen geri itiyor, taburcu sabahı Kadir hemşirelerin odasına bırakıyor. Başucu lambası son gece yanan tek ışık. Form kabulde "Kimse", son sayfada "oğlu" diyor.

Selim baklava satırında takılıyor. Aradaki günlerde kutu nerede? Emre bilmiyor. Dosyaya bir satır ekliyor: odadaki dolabın üstünde, açılmamış. Dolabın kendisi taburcu sabahına kadar hiç açılmıyor.

Sonra Nermin Hanım bir liste daha istiyor.

Murat babanın evinde ceketini çıkarmaz. Kadir ağabeyine hiç seslenmez. Figen ağlamaz. Murat "özür" demez. Kimse affettiğini söylemez. Babanın adı geçmez. Film babanın kafasının içine girmez. Amca görünmez.

Bir sonraki taslakta Murat sıcak bir mutfakta ceketini çıkarırsa, liste bunu yakalar. Gerçekçi bir dramda en sağlam kurallar çoğu zaman bir yokluğu korur.

Filmlerden okuma

Ray Eddy'nin buzu ile Fletcher'ın kalemi aynı işi görüyor. İkisi de bir sınır çiziyor ve film o sınırı bir kez bile bozmuyor. Fark kuralın nereden geldiğinde. Fletcher'ın kuralını seyirciye film öğretiyor. Ray'in buzunu seyirci zaten tanıyor, film yalnız ona bir bedel yüklüyor.

Claymoore'un adı, Hawking'in tablosu ve Melvin'in kaldırımı da bu iki ucun arasında bir yerde duruyor. Her birinde gerçek dünyadan bir parça alınmış, filmin kuralına çevrilmiş. Emre'nin dosyası da bu çeviriyi kayda geçiriyor. Dedesinin servisi tek refakatçi kuralına, Adana'nın kışı ısıtmayan bir kalorifere, bir form hanesi tek kelimelik bir cevaba dönüşüyor. Çevirinin her adımı dosyada yazılı durduğu sürece, ikinci taslağı yazan kişi aynı dünyayı bulur.

Usta katmanı

Dosyayı okurun hastanesine karşı yaz. Her kural için kendine sor: okur bunu kendi hayatında başka türlü gördü mü? Gördüyse kural filmin içinde bir kez açıkça kurulmalı.

Ödünç kuralın kaynağını dosyada tut, sahnede değil. "Dedemin servisinde böyleydi" notu dosyada kalır. Sahne kaynağı taşımaz, yalnız kuralı taşır.

Kurumun adını koymadan önce bedelini düşün. Gerçek ad inandırıcılık verir ama gerçek kuralları da çağırır. Kötü bir gece hemşiresi yazdığında, gerçek bir hastanenin gerçek hemşirelerini de yazmış olursun.

Aygıtın yapamadığını önce yaz. Yaptığı şey herkesçe bilinir. Gerilim yapamadığı yerden doğar: okunmayan bir mesaj, hiç çalmayan bir alarm.

Telefonu bir kez sabitle. Gerçekçi dramda kuralları en çok bozan aygıt telefondur. Kim kimi arayabiliyor, kimin numarası kayıtlı? Nöbet'te Kadir'in rehberinde ağabeyi yalnız "Murat" diye kayıtlı. Bir satır ama son gecenin ekranı ona dayanıyor.

Işık düzenini bir kural cümlesiyle yaz. "Işık kendiliğinden değişmez, biri düğmeye basar." Bu cümle on sahnelik tariften daha çok iş görür.

Sözlüğe yalnız filmde söylenen kelimeyi al. Araştırmada öğrendiğin her terim sözlüğe girerse, oyuncu onları repliğe sokmak ister.

Araştırma artığını atma, ayır. Bir oyuncu hemşire masasında hangi kâğıtların durduğunu sorduğunda cevap hazır olsun. Ama o raf, sahne yazarken kapalı dursun.

Asla listesini her yeni sahneden sonra oku. Liste kısa olduğu için tarama birkaç dakika sürer. Atlanan tarama, bir sonraki okumada bir oyuncunun "ama Murat burada ceketini çıkarıyor" demesiyle geri döner.

Kültürü hitaplarla kur. Kim kime nasıl sesleniyor? Bir hitap tablosu bir topluluğun hiyerarşisini birkaç satırda kurar. Kadir'in ağabeyine hiç seslenmemesi bir boşluk değil, bir tablo satırı.

Ekonomiyi yalnız parayla ölçme. Kadir'in zamanı izinle sınırlı. Murat'ın parası var, haftası sınırlı. İki kardeşin bütçesi farklı birimlerle tutuluyor ve çatışma birimler arasındaki farktan doğuyor.

Coğrafyayı bir kusur üzerinden yaz. "Adana, kış" bir bilgi. "Evin kaloriferi ısıtmıyor" bir sahne kaynağı. Dosyaya ikincisini yaz.

Tarih bölümünde söylenmeyeni ayrıca işaretle. "Küslüğün nedeni söylenmez" satırı, ileride birinin o boşluğu bir açıklama sahnesiyle doldurmasını önler.

Kural ile kaynak çelişirse filmden yana dur. Emre'nin dedesinin servisinde başka kurallar da vardı. Filmin ihtiyaç duymadığı kural, ne kadar gerçek olursa olsun dosyanın kurallar bölümüne girmez.

Mekân satırına sesi de yaz. Arka kapının satırında, kapı kapanınca kesilen koridor sesi var. Sesi yazılan mekân, sahne yazılmadan önce duyulur.

Dosyanın başına hangi taslağa ait olduğunu yaz. Nöbet'in dünya dosyası iki Nisan taslağına bağlı. Taslak değişip dosya değişmezse, ekip eskimiş bir dünyaya bakar.

Kurallar bölümünü kurumu içeriden bilen birine okut. Ona "doğru mu" diye sorma, "nerede ayrılıyor" diye sor. Ayrılık bilinçliyse dosyaya bir not, bilinçsizse senaryoya bir düzeltme gerekir.

Geliştirme dosyasına kısa hâlini koy. Kurallar, mekânlar, ışık, asla listesi; birkaç sayfa. Uzun hâl yazarda kalır, dosya kabul edilirse ekiple paylaşılır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Dünya dosyası türe bağlı değildir; gerçekçi bir dramın da kuralları, mekânları ve sözlüğü vardır.
• Tanıdık dünyada okur kendi deneyimini getirir; dosya filmin bu deneyimden ayrıldığı yeri yazar.
• Ödünç kuralın kaynağı gerçektir, bağlayıcılığı filmdir.
• Adsız kurum, filmin kurallarını gerçek kurumunkilerden ayırır.
• Coğrafya ve tarih, bir sahne kaynağına dönüştükleri ölçüde dosyaya girer.
• Gündelik aygıt ne yaptığı, ne yapamadığı ve neye mal olduğuyla yazılır.
• Sözlük yalnız filmde söylenen kelimeleri ve onları kimin söylediğini tutar.
• Araştırma artığı ayrı bir rafta durur, sahneye taşınmaz.
• Asla listesi filmde hiç olmayacak şeyleri tutar ve her yeni sahneden sonra okunur.
• Bir kural, kaynağı ne kadar gerçek olursa olsun, onu taşıyan bir sahne yoksa dosyaya girmez.
• Fantastik dünyada dosya kuralı kurar; gerçekçi dünyada bilinen dünyanın filmde nerede durduğunu yazar.

Sonraki derse köprü

Emre'nin dünya dosyası tek bir filme ait. Kuralları bir kış haftasını ve iki kardeşi taşımak için yazıldı. Atölyede bir kez denenen dizi fikrini düşün: Figen'in masası sabit kalır, önünden gece gece başka aileler geçer. O zaman Kadir ile Murat bir bölümde gelip gider. Geriye Figen'in masası ve tek refakatçi kuralı kalır. Sonraki ders dizi dosyasını (series bible) konuşuyor. Her hafta yeni bir hikâye üreten dizi motoru bu dünyanın hangi kuralından çıkar?