Freytag ve dramatik piramit

Açılış sahnesi

Eskişehir'de bir tiyatronun prova salonu, sabahın erken saati. Sahnede dağınık sandalyeler, bir masa, yere düşmüş bir senaryo. Dramaturg Nesrin kara tahtaya tebeşirle bir üçgen çiziyor. Karşısında senarist Ozan, elinde soğumuş bir kahve.

Ozan, bu tiyatronun yıllar önce sahnelediği bir oyunu sinemaya uyarlıyor. Oyunun adı Değirmen. Kuraklık yılında bir değirmenci, Hasan, komşu köyün tarlalarına giden suyu gizlice kendi değirmenine çeviriyor. Değirmeni dönüyor, köyü zenginleşiyor. Ama suyun gitmediği köyde bir çocuk ölüyor ve her şey tersine dönüyor.

Nesrin tebeşiri üçgenin tepesine koyuyor. Oyunun doruğu burada, diyor. Tam ortada. Hasan'ın en zengin olduğu gece, çocuğun öldüğü gece.

Ozan başını kaşıyor. Yapımcı başka bir şey istiyor, diyor. Doruk sona yakın olsun, diyor. Seyirci ortada zirveyi görürse ikinci yarıda sıkılırmış.

Nesrin gülümsüyor. Üçgeni silmiyor. Yanına ikinci bir çizgi çiziyor. Bu çizgi ortada yükselmiyor, sonuna kadar tırmanıyor.

Belki ikisi aynı şeyi ölçmüyordur, diyor. Biri Hasan'ın talihini ölçüyor. Öbürü seyircinin nefesini.

Freytag'ın piramidi kahramanın talihini çizer; seyircinin gerilimi ise çoğu zaman tepeden sonra da yükselmeye devam eder.

Bu derste ne olacak

Bu derste Gustav Freytag'ın dramatik piramidini beş parçasıyla tek tek inceleyeceğiz: serim, yükselen aksiyon, doruk, düşen aksiyon ve çözüm. Freytag'ın bu parçaları birbirine bağlayan küçük anlarına da bakacağız: hikâyeyi harekete geçiren kıvılcım, düşüşü başlatan trajik an ve felaketten önceki son soluk.

Sonra trajedi yapısının piramitte nasıl çalıştığını, modern anlatılarda doruğun neden sona kaydığını ve piramidin gerilim eğrisinden nasıl ayrıldığını konuşacağız. Nesrin ile Ozan'ın Değirmen uyarlamasını ders boyunca taşıyacağız. Ardından on iki yapımda piramidin hangi biçimlere büründüğünü okuyacağız. Aralarında antik tragedya uyarlamaları da var, çağdaş aksiyon filmleri de.

Sıfır noktası

Gustav Freytag on dokuzuncu yüzyılda yaşamış bir Alman romancı ve oyun yazarıydı. Bin sekiz yüz altmış üçte dramanın tekniği üzerine bir kitap yayımladı. Kitapta antik Yunan tragedyalarını ve Shakespeare'in oyunlarını inceledi. Bu oyunların çoğunda aynı biçimi gördü ve onu bir piramit olarak çizdi.

Piramidin sol kenarı bir yükseliş. Kahraman bir amaca doğru ilerliyor, gücü artıyor, talihi yükseliyor. Tepe noktası dönüm. Kahramanın talihi burada doruğa ulaşıyor ve aynı anda yön değiştiriyor. Sağ kenar bir iniş. Kahraman yükselişte kurduğu her şeyi kaybetmeye başlıyor. Piramidin tabanında bir son var. Freytag bu sona, trajedi söz konusu olduğunda, felaket adını veriyordu.

Freytag bu biçimi Aristoteles'ten devraldığı bir fikre dayandırdı. Aristoteles, tragedyada talihin mutluluktan mutsuzluğa döndüğünü söylemişti. Freytag bu dönüşün bir anda değil, bir yükseliş ve bir iniş boyunca gerçekleştiğini gösterdi. Tepe, iki yarıyı birbirine bağlayan menteşe.

Bu piramit yüz elli yıldan uzun süredir dram derslerinde çiziliyor. Ama bir yanlış anlamayla birlikte dolaşıyor. Pek çok kişi piramidin tepesini seyircinin en heyecanlı anı sanıyor. Oysa Freytag'ın tepesi, kahramanın talihinin döndüğü an. Seyircinin nefesini tuttuğu an başka bir yerde olabilir.

Nesrin'in tahtaya çizdiği ikinci çizgi tam bu ayrımı gösteriyor. Hasan'ın talihi oyunun ortasında doruğa ulaşıyor. Ama seyircinin gerilimi Hasan'ın ne kaybedeceğini merak ettikçe yükselmeye devam ediyor. Ozan'ın yapımcısı haklı bir şey istiyor. Yalnız yanlış çizgiye bakıyor.

Bu yüzden piramidi öğrenmek, onu körü körüne uygulamak anlamına gelmiyor. Piramit bir hikâyenin iskeletini gösteriyor. Hangi kemiğin nerede durduğunu görmeyi sağlıyor. Ama iskeletin üstüne hangi etin, hangi kasın konacağına yazar karar veriyor. Ozan'ın işi, Nesrin'in üçgenini korurken yapımcının istediği nefesi de ikinci yarıya taşımak.

Mekanizma

Piramidin sol kenarı

Değirmen'in serimi kuraklıkla açılıyor. Dere incelmiş, değirmen haftalardır durmuş. Hasan borçlu. Karısı Zehra ondan bir çıkış yolu bekliyor. Komşu köyün muhtarı Rüstem, suyun paylaşımı konusunda eski bir anlaşmayı hatırlatıyor. Serim, Hasan'ın gece yarısı derenin başına gidip küçük bir taş seti yerinden oynatmasıyla bitiyor. Freytag bu ilk kıvılcıma harekete geçirici an adını veriyordu.

Yükselen aksiyon, Hasan'ın yükselişi. Su değirmene akıyor. Taşlar dönüyor, un çuvalları doluyor. Köylüler Hasan'a borç yerine teşekkür ediyor. Rüstem şüpheleniyor ama kanıtı yok. Hasan her adımda biraz daha güçleniyor ve her adımda yalanı biraz daha büyüyor.

Tepe ve dönüm

Doruk, bir düğün gecesi. Hasan kızını evlendiriyor ve bütün köyü doyuruyor. Talihi en yüksek noktasında. Aynı gece komşu köyden bir haber geliyor. Suyu kesilen tarlada çalışan bir çocuk, sıcaktan ve susuzluktan ölmüş.

Çocuğun ölümü Değirmen'in trajik anı. Freytag bu anı piramidin tepesinin hemen yanına yerleştiriyordu. Hasan hâlâ en zengin adam, ama artık bir çocuğun ölümünden sorumlu. Talih dönmeye başladı. Seyirci bunu biliyor. Hasan henüz bilmiyor.

Piramidin sağ kenarı

Düşen aksiyon, Hasan'ın gerçekle yüzleşmeden önceki inişi. Rüstem suyun izini sürüyor. Zehra kocasının gece yarısı nereye gittiğini soruyor. Hasan taş seti eski yerine koymaya çalışıyor ama dere artık başka bir yoldan akıyor. Her yeni yalan onu biraz daha yalnızlaştırıyor. Köyün sevgisi yavaş yavaş öfkeye dönüyor.

Freytag düşen aksiyonun sonuna kısa bir soluk koyardı. Değirmen'de bu soluk bir yağmur. Kuraklık bitiyor, dere yeniden doluyor. Seyirci bir an Hasan'ın kurtulabileceğini düşünüyor. Ama yağmur ölen çocuğu geri getirmiyor.

Değirmen'in felaketi, köylülerin değirmeni yakması. Hasan alevlerin içinde kalan un çuvallarını kurtarmaya çalışıyor. Rüstem onu dışarı çekiyor. Hasan yaşıyor, ama her şeyini kaybetmiş. Sabah, yanmış değirmenin önünde, ölen çocuğun babasının karşısında diz çöküyor.

Değirmen'in çözümü kısa ve sessiz. Hasan ile Zehra köyden ayrılıyor. Dere, iki köyün tarlalarından eşit akıyor. Son sahnede Rüstem, yanmış değirmenin taşını yeni bir sete koyuyor.

Trajedi yapısı

Trajedi yapısında düşüşün sebebi dışarıda değil, kahramanın kendisinde. Hasan'ı kimse suçlu yapmadı. Taşı kendisi oynattı. Seyirci onun düşüşünü izlerken bir yandan acıyor, bir yandan da korkuyor: aynı kuraklıkta kendisi ne yapardı?

Modern anlatılarda doruk ve gerilim eğrisi

Ozan'ın yapımcısı yatık bir piramit istiyor. Çağdaş sinemanın çoğu böyle çalışıyor. Yükseliş filmin dörtte üçünü kaplıyor, doruk sona yakın geliyor, iniş birkaç dakika sürüyor. Seyirci sinemadan en yüksek anın hemen ardından çıkıyor.

Nesrin'in iki çizgisi burada işe yarıyor. Hasan'ın talih eğrisi ortada tepe yapıyor. Ama seyircinin gerilimi sonuna kadar yükseliyor, çünkü seyirci yakalanıp yakalanmayacağını, bedelin ne olacağını bilmiyor. Ozan, piramidi bozmadan yapımcıyı ikna edebilir. Talihin doruğu ortada kalır. Gerilimin doruğu değirmenin yandığı geceye taşınır.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Önce iki çizgi çiz. Kâğıdın üstüne kahramanın talihini, altına seyircinin gerilimini çiz. İki çizginin nerede ayrıldığını gör.

Serimi bir kıvılcımla bitir. Serim yalnız bilgi vermesin. Son sahnesinde kahramanın elini taşın üstüne koyduğu bir hareket olsun.

Yükselen aksiyonda her adıma bir kazanç, bir kayıp koy. Kahraman bir şey kazanırken bir şey de kaybetsin. Yükseliş tek yönlü olursa seyirci düşüşe inanmaz.

Doruğu bir çifte an olarak kur. Talihin tepe noktası ile düşüşün ilk işareti aynı sahnede ya da art arda gelsin.

Trajik anı kahramanın seçimine bağla. Düşüşü başlatan olay, kahramanın daha önce yaptığı bir şeyin sonucu olsun. Dışarıdan gelen bir kaza trajedi değil, talihsizliktir.

Düşen aksiyonu uzun bir yokuş gibi yaz. Kahraman tek bir darbeyle düşmesin. Her sahnede bir tutamak kaybetsin.

Düşen aksiyonun sonuna bir nefes koy. Yıkımın eşiğinde parlayan tek bir umut, düşüşü daha acı kılar.

Felaketi baştan hazırla. Son sahnedeki yıkım, ilk perdede kurulmuş bir nesne, bir yer ya da bir sözle bağlansın.

Çözümü kısa tut. Felaketten sonra seyirci nefes almak ister, ama uzun bir vedayı istemez.

Trajedide düşüşün sebebini kahramana ver. Seyirci düşüşü izlerken kahramanın yerinde olsa ne yapacağını sormalı.

Yatık piramidi bilinçli seç. Doruğu sona taşıyorsan, ikinci yarıyı yeni engellerle doldurmak zorunda olduğunu bil.

Ortada kalan doruğu gerilimle taşı. Talihin doruğu ortada kalıyorsa, ikinci yarıda seyircinin sorusunu değiştir. Ne olacak sorusu yerine, bedeli ne olacak sorusu gelsin.

Sonu başa koymayı dene. Felaketi açılışta gösterirsen, gerilim ne olacaktan nasıl olacağa kayar. Bu, trajediye özellikle uyar.

Tek tepe yerine bir dizi tepe kur. Aksiyon filmlerinde doruk bir kez değil, birkaç kez gelir. Her tepe bir öncekinden biraz daha yüksek olsun.

Çözümün uzunluğunu dünyanın büyüklüğüne göre ayarla. Büyük bir dünya kurduysan, seyirci o dünyanın yeni dengesini görmek ister.

Felaketi iki kez göstermekten korkma. Önce bir hayal, sonra gerçek. Seyirci bildiğini yeniden izlerken başka bir acı duyar.

Çözümü bir boşlukla bitirmeyi dene. Her trajedi bir kavuşmayla bitmez. Bazen kahramanın elinde kalan tek şey bir yokluktur.

Piramidi bir teşhis aracı olarak kullan. Taslak sarkıyorsa, sorunun hangi kenarda olduğuna bak. Çoğu zaman düşen aksiyon aceleyle yazılmıştır.

Trajik kahramanı sevdir. Seyirci düşen birini umursamazsa, düşüş bir ceza gibi okunur. Önce onu sevdir, sonra düşür.

Piramidi Aristoteles'le birlikte oku. Talihin dönüşü ve tanıma, piramidin iki kenarını birbirine bağlayan eski araçlardır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Freytag piramidi bir trajedi gözleminden doğdu.
• Piramit serim, yükselen aksiyon, doruk, düşen aksiyon ve çözümden oluşur.
• Serim dünyayı kurar ve bir kıvılcımla kapanır.
• Yükselen aksiyon kahramanın talihini yükseltir.
• Doruk, talihin döndüğü menteşedir.
• Trajik an düşüşü geri dönülmez kılar.
• Düşen aksiyon uzun bir yokuş gibi yazılmalıdır.
• Felaketten önceki kısa umut düşüşü derinleştirir.
• Trajedide çözüm bir felaketle gelir.
• Trajedide düşüşün sebebi kahramanın kendisidir.
• Modern sinema doruğu sona kaydırır.
• Yatık piramit uzun bir yükseliş ve kısa bir iniş ister.
• Talih eğrisi ile gerilim eğrisi aynı değildir.
• Felaketi başa koymak gerilimi nasıl sorusuna taşır.
• Piramit bir kural değil, bir teşhis aracıdır.
• Çözüm bir kavuşma da olabilir, bir boşluk da.

Sonraki derse köprü

Freytag'ın piramidi bir çatışmanın yükselip inişini çiziyor. Kahraman bir şey istiyor, bir engelle karşılaşıyor ve bu karşılaşma bir doruğa tırmanıyor. Ama bazı anlatı gelenekleri çatışmayı hikâyenin motoru yapmıyor. Dört bölümden oluşan bir Doğu Asya yapısı, bir girişle başlıyor, onu geliştiriyor, sonra beklenmedik bir dönüşle bakış açısını değiştiriyor ve en sonunda parçaları birbirine bağlıyor. Sonraki ders bu yapıyı, kishōtenketsu'yu inceliyor. Orada doruk yerine bir dönüş, felaket yerine bir bağlantı var.