Ne yapacaksın
Bugün bitmiş bir film fikrini alıp ondan bir dizi denemesi kuracaksın. Filme dokunmayacaksın. Film olduğu gibi kalacak, dizi onun yanında ayrı bir dosya olarak duracak. Önce filmin logline'ını tek cümleye indireceksin. Sonra o dünyada her hafta yeniden bir bölüm üretecek dizi motorunu arayacaksın. Motoru bulunca bir pilot fikri yazacaksın. Ardından sekiz bölümü, her biri iki üç cümlelik birer paragraf olarak yazıyla dökeceksin. Tablo, ok ya da madde yetmeyecek. Bölümler cümle olarak okunabilmeli. Sonra bütün sezonu taşıyan soruyu tek cümleyle yazacaksın. En sonda ikinci bir sezonun gerçekten var olup olmadığını sınayacaksın. Elinde dört kâğıt kalacak. Logline ve motor kâğıdı, pilot paragrafı, sekiz bölümlük sezon dökümü ve bir yenilenme notu. Yanında bir de "filmde dokunulmayanlar" listesi duracak. Dizi o listeye bir kez bile dokunursa deneme filmi bozmuş demektir.
Neden bu alıştırma
Bir filmi diziye çevirmek, onu uzatmak değildir. Film bir değişimi anlatır ve o değişim bittiğinde film de biter. Dizi ise her hafta yeniden başlayabilen bir düzen ister. Bu yüzden filmin en güçlü yanı, dizinin en büyük engeli olabilir. Sıkı kapanmış bir son, sekiz bölümlük bir yolu daha ilk sayfada kapatır.
Alıştırma iki ayrı soruyu birbirinden ayırmayı öğretir. Birincisi, dünyanın kendisi hikâye üretiyor mu? Bir hastane, bir karakol, bir okul her gün yeni insanlar getirir. Kapanan bir dükkân getirmez. İkincisi, karakterin içinde açık kalan bir soru var mı? Film bir soruyu cevapladıysa, dizi başka bir soru bulmak zorundadır. Aynı soruyu yeniden sormak filmi geri alır.
Sekiz bölümü yazıyla dökmenin de bir gerekçesi var. Tabloda her kutu dolu görünür. Bir bölümü cümleyle anlatmaya çalışınca boş olanı hemen fark edersin. "Bölüm beş, ilişki derinleşir" bir cümle değildir. Kimin neyi yaptığını söylemeyen bir bölüm, henüz yazılmamış bir bölümdür.
Son olarak yenilenme sınaması, motorun gerçek bir motor mu yoksa tek kullanımlık bir fikir mi olduğunu gösterir. İkinci sezonu tek cümleyle kuramıyorsan, sen aslında uzun bir film yazıyorsun. Bu da bir karardır, ama bilerek verilmelidir.
Hazırlık
Kendi film fikirlerinden birini seç. Bitmiş bir kısa film senaryosu en iyisidir. Uzun bir film fikri de olur, ama sonu yazılmış olmalı. Sonu belirsiz bir fikir bu alıştırmada kolayca diziye kayar ve sınama boşa çıkar.
Dört boş kâğıt hazırla. Başlıklarına "logline ve motor", "pilot", "sezon" ve "yenilenme" yaz. Beşinci kâğıdın başına "filmde dokunulmayanlar" yaz. Bu kâğıdı ilk adımdan önce doldur. Filmin finalini, ana karakterin vardığı yeri ve senin bilerek açıklamadığın her şeyi alt alta yaz.
Elinin altında kırmızı bir kalem dursun. Sezonu yazarken o listedeki bir maddeye dokunan her cümlenin altını kırmızıyla çizeceksin. Çalışmayı iki oturuşa böl. Motoru ve pilotu bir gün, sezonu ve yenilenmeyi başka bir gün yaz.
Adımlar
Çözümlü örnek
Nermin Hanım tahtaya iki ad yazıyor: Nöbet ve Kepenk. "Nöbet'ten bir dizi zaten denedik," diyor. "Hastane her gece yeni bir aile getiriyordu. Motor hazırdı." Sonra Kepenk'in altını çiziyor. "Bu dükkân kapandı. Dünya hikâye getirmiyor artık."
Emre logline'ı yazıyor: "Dükkânının son akşamında eski çırağını tıraş eden yaşlı bir berber, eli titrediğinde işini kime bırakacağını seçer." Seçim filmin finalinde yapılıyor. İsmail Usta kayışı uzatıyor, Tarık alıyor. Emre dokunulmayanlar listesine üç madde yazıyor. Ayrılığın nedeni açıklanmaz. İsmail Usta bir daha usturayı tutmaz. Kayışın uzatıldığı an ikinci kez sahnelenmez.
Selim'in ilk motor önerisi çarşı. Her bölüm başka bir esnafın kapanış akşamı. Emre üçüncü bölümde tıkanıyor. Kapanış her hafta aynı sonla bitiyor. Bir de Gece Masası'nın kalıbına çok benziyor. İkinci aday İsmail Usta'nın emekliliği, evde geçen günleri. Emre ikinci satırda duruyor. İsmail Usta filmde işini zaten bıraktı. Dizi ona her hafta yeni bir bırakış bulmak zorunda kalır. Üçüncü aday filmin bittiği yerden başlıyor: kayış artık Tarık'ın elinde. Devri yapan değil, devralan izlenir.
Emre bunu "başka bir yol" diye işaretliyor. Aynı fikrin uzun metraj denemesi filmin akşamını genişletiyordu. Dizi ise filmin bittiği akşamın ertesi sabahından yürüyor. Motor şöyle: Tarık'ın camlı salonunda her bölüm bir müşteri koltuğa oturur. Tarık o müşteride ustasından aldığı bir şeyi kullanır ya da kullanmaz. Kalfası Erdal da hepsini izler.
Pilot fikri, deneme olarak: kepengin indiği akşamın ertesi sabahı. Tarık kayışı aynanın yanına asıyor, sağdan. Çarşının kapandığını bilmeyen eski bir müşteri salona geliyor ve ustura istiyor. Tarık tıraşı yapıyor, bir sonraki müşteriyi Erdal'a bırakıyor. Son görüntüde gece, Tarık kaldırımdan camın içine bakıyor. Erdal tek başına kayışta ustura biliyor.
Sekiz bölüm, yazıyla. Birinci bölüm pilottur. İkinci bölümde çarşının saatçisi salondan bir köşe ister. Tarık verir, saatin tik takı salona yerleşir. Üçüncü bölümde Erdal ilk ustura tıraşında bir müşteriyi hafifçe keser. Tarık usturayı onun elinden alır. Filmde yapmadığı şeyi yapar ve bunu ancak akşam fark eder. Dördüncü bölümde başka bir salon Erdal'a iş teklif eder. Tarık bunu duyar ve kimseye söylemez. Beşinci bölümde İsmail Usta salonun önünden geçer. Camdan bakar, içeri girmez. Tarık onu aynadan görür, makasını bırakmaz.
Altıncı bölüm kar gecesi, şişe bölüm. Elektrik kesilir, ikisi mum ışığında salonda kalır. Erdal sorar: "Sen ustanı neden bıraktın?" Tarık cevap vermez: "Saçın uzamış. Otur." Yasak tartışılıyor ama çiğnenmiyor. Soru dizide sorulabilir, cevap verilmez. Yedinci bölümde Erdal gitmeye karar verir ve bunu Tarık'a söyler. Tarık teklifi bildiğini söylemez. Sekizinci bölümde Erdal'ın son günüdür. Tarık koltuğa oturup ondan ustura tıraşı ister. Erdal'ın eli titremez. Tıraşı bitirince "Sıhhatler olsun," der. Tarık kayışı yerinde bırakır.
Sezon sorusu: "Tarık, ustasının yaşadığını yaşarken çırağını gönderebilecek mi?" Emre iki soruyu alt alta yazıyor. Film "kime bırakır" diye soruyordu. Dizi "bırakıp gidene ne yapar" diye soruyor. Sekizinci bölüm cevaplıyor: evet, ama kayışı vermeden. Selim kayışın verilmesini istiyor. Nermin Hanım kırmızı kalemi kaldırıyor. "O an filmindi."
Yenilenme notu: yenilenen bina açılıyor ve İsmail Usta'nın dükkânının yeri kiraya veriliyor. Tarık başvursun mu? İkinci sezona yeni bir kalfa gerekmiyor. Yeni bir yer gerekiyor. Emre kırmızı çizgileri sayıyor: iki. İkisi de bir taslak satırında, İsmail Usta'nın içeri girdiği bir sahnede. Satırı siliyor, sayı sıfıra iniyor.
Kendini değerlendir
Sezonu bitirdiğinde kâğıtlara şu sorularla bak.
Logline'ındaki seçim filmin finalinde mi yapılıyordu? Yapılıyorsa dizi o seçimi bir kez daha yaptırıyor mu? Yaptırıyorsa dizi filmin bir tekrarıdır.
Motor adaylarından en az birini attın mı? Hiçbirini atmadıysan sınamayı yapmamış olabilirsin. Her adayı sekizinci bölüme kadar yürüttün mü?
Pilotun son görüntüsü motoru gösteriyor mu? Filmi görmemiş biri, ikinci bölümde ne izleyeceğini bu görüntüden çıkarabilir mi?
Sekiz paragrafın her birinde bir karakter bir şey yapıyor mu? "Gerilim artar", "ilişki derinleşir" gibi cümleler kaldıysa o bölüm henüz yazılmamıştır.
Orta sezonda yön değişiyor mu? Dördüncü ya da beşinci bölüm, ilk bölümlerin kurduğu düzeni sarsmalı.
Sezon sorusu filmin sorusundan farklı mı? İki soruyu alt alta yazınca aynı fiil iki kez çıkıyorsa yeniden yaz.
Kırmızı çizgi sayın sıfıra indi mi? İnmediyse hangi maddeyi değiştirmekten kaçındın?
Yenilenme cümlesi yeni bir soru açıyor mu, yoksa ilk sezonu bir kez daha mı anlatıyor?
Son olarak filmi ve diziyi ayrı ayrı düşün. Diziyi hiç bilmeyen biri filmi izlese, film eksik görünür mü? Görünmüyorsa iki eser ayrı ayakta duruyor demektir. Görünüyorsa dizi filmin bir parçasını üstlenmiştir. O parçayı bul ve filme geri bırak.
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışFilmi uzatmak.
Filmin olaylarını sekize bölmek dizi değildir. Seyirci finali zaten biliyorsa sekiz bölüm aynı sonu bekler.
Yaygın yanlışFilmin cevapladığı soruyu yeniden sormak.
Film bir seçimle bittiyse dizi o seçimi geri almaz. Yeni bir soru bulur.
Yaygın yanlışFilmin bilerek sakladığı şeyi dizide açıklamak.
Sekiz bölüm uzun bir süre gibi görünür ve sır bir bölüm konusu gibi durur. Açıklanınca film geriye dönük olarak değişir.
Yaygın yanlışMotoru bir mekânla karıştırmak.
Bir dükkân, bir otel, bir okul tek başına motor değildir. Motor o yere her hafta neyin geldiğini ve karakterin onunla ne yaptığını söyler.
Yaygın yanlışHer bölümü aynı biçimde bitirmek.
Kalıp sabit kalabilir, ama son görüntü her hafta aynıysa seyirci üçüncü bölümde sonu tahmin eder.
Yaygın yanlışOrta sezonu boş bırakmak.
İlk üç bölüm ve final yazılır, arası "gelişmeler" diye geçilir. Yön değiştiren bölüm sezonun omurgasıdır.
Yaygın yanlışSezon sorusunu soyut kurmak.
"Değişebilecek mi?" bir sezon sorusu değildir. Kimin, neyi, kime karşı yapacağını söylemelidir.
Yaygın yanlışFilmin finalini dizide yeniden sahnelemek.
Aynı jest ikinci kez gelince ilkinin ağırlığı azalır. Benzer bir an gerekirse başka bir nesneyle kurulur.
Yaygın yanlışİkinci sezonu ilk sezonun kopyası olarak yazmak.
Yalnız oyuncular değişiyorsa ikinci sezon yoktur, uzatma vardır.
Yaygın yanlışFilmin ana karakterini dizide edilgen bırakmak.
Film onu bir seçimle kapattı diye dizide yalnız izleyen biri olur. Sabit karakter her bölümde bir şey yapmalıdır.
Yaygın yanlışSekiz bölümü önceden sayıya göre bölmek.
Önce olayları yaz, sonra say. Sayıya uydurulan bir sezonda iki bölüm aynı işi görür.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Elinde artık bir film ve onun yanında duran bir dizi denemesi var. İkisi de kurmaca. Sıradaki birimde aynı fikri gerçeğe taşıyacaksın. Kepenk'in berberi uydurmaydı. Ama gerçek bir çarşıda gerçekten kapanan bir dükkân, gerçek bir usta ve gerçek bir çırak olabilir. Kurmaca bir sahneyi belgesel bir soruya nasıl çevirirsin? Kimi bulur, ne sorar, neyi araştırırsın? Kameranın önündeki insan bir karakter değilse yazarın hangi hakkı kalır? Bir röportaj planı, kurmacanın sahne planından neyiyle ayrılır?