Film veya diziden oyuna

Açılış sahnesi

Emre'nin telefonu masada duruyor, ekranında uzun bir e-posta açık. Gönderen bir oyun stüdyosu. Emre'nin filmini okumuşlar ve onu bir anlatı oyununa çevirmek istiyorlar. Ekte tek sayfalık bir öneri ve dinlenme tesisinin elle çizilmiş bir planı var.

Burcu öneriyi yüksek sesle okuyor. Oyuncu Ertuğrul'u yönetecek. Elinde fenerle sise çıkıp kaybolan yolcuyu arayacak. Her bölümde biraz daha uzağa yürüyecek. Son bölümde kilerin kapısı açılacak ve ışıkların sırrı çözülecek.

Selim plana eğiliyor. Kilerin üstüne kırmızı kalemle bir yıldız konmuş. Yanında küçük bir not var: «Büyük açıklama.»

«Işıkların ne olduğunu ben bile bilmiyorum,» diyor Emre. «Bilmemek için aylarca uğraştım.»

«Onlar biliyor ama,» diyor Burcu. «Yıldızı koymuşlar.»

Nermin Hanım planı kendine çeviriyor. Parmağını mutfağın üstüne koyuyor. Mutfak boş bir kare olarak çizilmiş, kapısı bile yok. Sorusu kilerle ilgili değil. Oyuncu bu gece kimin elleriyle kapıları açacak? O ellerin sahibi kilerde ne olduğunu biliyor mu?

Emre e-postaya bir cevap yazmaya başlıyor, sonra siliyor. Önce masadakilerin ne diyeceğini duymak istiyor.

Bir film oyuna geçerken ilk karar, oyuncunun kimin yerine geçeceği ve o kişinin ne bildiğidir.

Bu derste ne olacak

Atölye bu hafta MOLA YERİ'ni bir oyun stüdyosunun gözüyle okuyacak. Stüdyonun önerisi masada açık duracak; her kararı onunla karşılaştıracağız. Önce oyuncunun kimin yerine geçeceğini seçeceğiz. Filmin sorularını, oyuncunun elleriyle kovalayabileceği işlere çevireceğiz. Gece boyunca tekrar eden hareketi bulup bir döngü kuracağız. Kameranın hiç girmediği odaları dolduracağız. Hangi kararın oyuncuya bırakılacağını, sisin içinde kaybolmanın neye mal olacağını tartacağız. En sonda kaybolan yolcunun sorusunu oyuncunun merakından koruyacağız. Örnekler bir kafatası adasından, bir baraj kenarından, bir bilgisayarın içindeki yarış pistinden, New York'ta bir gece yürüyüşünden ve ışığın hiç bitmediği bir çölden gelecek.

Sıfır noktası

Sinema salonundaki insana bakmak düşer. Oyunun başındaki insana ise yapmak. Seyirci koltuğunda «sırada ne var?» diye merak eder. Oyuncu «ben ne yapacağım?» diye sorar. Filmden oyuna uyarlama bu iki soru arasında kurulur.

Oyundan filme giden uyarlama oyuncunun elinden direksiyonu alır. Bu yönde ise direksiyon verilir. Verilen şey küçük görünür, ama hikâyenin bütün dengesini değiştirir. Filmde Sevilay kapıyı açtığında seyirci onun arkasından bakar. Oyunda kapıyı oyuncu açar. Açmamayı da seçebilir. Yazar artık her sahnede tek bir ihtimali değil, birkaç ihtimali hesaplar.

Film bir koridora benzer. Kamera seyirciyi tek bir yoldan geçirir ve yalnız gösterdiği odaları kurar. Oyun ise bir binaya benzer. Oyuncu koridordan sapar, kapı kulplarını çevirir, merdivenin altına bakar. Filmin hiç uğramadığı yerler birden hikâyenin parçası olur.

Oyunun kendi araçları da var. Oynanış, oyuncunun kurallar içinde yaptığı eylemlerin bütünüdür. En sık yapılan eylem oyunun çekirdek mekaniğidir. Görev, oyuncuya verilen ve tamamlanabilen bir iştir. Yan görev ana yoldan ayrılan, isteğe bağlı bir iş. Odalardaki eşyalar da hikâye anlatabilir; buna çevresel anlatı adı verilir. Uyarlama bu araçların her biri için filmde bir karşılık arar.

Süre de değişiyor. Film bir geceyi bir buçuk saate sığdırır. Oyun aynı geceyi saatlerce oynatabilir. O saatlerin her biri bir şeyle dolmalı. Filmin malzemesi buna yetmez. Uyarlamacı ya yeni malzeme üretir ya da var olanı tekrar ettirir. Yeni malzeme kaynağı değiştirebilir. Tekrar ise hikâyeyi sulandırabilir. Uyarlamacı hangisini ne ölçüde kullandığını bilmek zorunda.

Asıl zorluk bir uyumsuzlukta yatıyor. Film bazı soruları bilerek açık bırakır. Oyuncu ise açık kalan her kapıyı zorlar. Merak bir oyunun yakıtıdır. MOLA YERİ'nin en değerli sorusu da tam bu yakıtla yanabilir. Stüdyonun planındaki kırmızı yıldız bunun ilk işareti. Stüdyo kötü niyetli değil. Oyuncuya bir ödül vermek istiyor. Ödül olarak da filmin sakladığı tek şeyi seçmiş.

Bu, iki zevk arasında bir seçim değil. Açıklamalı bir son da iyi bir oyun çıkarabilir. Ama o oyun Emre'nin filmini değil, başka bir filmi oynatır. Atölye bu hafta iki film arasındaki sınırı arıyor.

Mekanizma

Kimin yerine

Burcu stüdyonun seçimine itiraz ediyor. Ertuğrul'un fenerle sise yürümesi Emre'nin ilk taslağındaydı. Emre o sahneyi sonradan bozmuştu. Feneri Sevilay almış, Ertuğrul'un «Sen yapamazsın» sözü masaya düşmüştü. Stüdyo ilk taslağa geri dönmüş.

Nermin Hanım soruyu genişletiyor. Bu gece tesiste kaç çift el var ve oyuncu hangisini giyecek?

Atölye adayları tek tek deniyor. İlk elenen Nusret oluyor. Film boyunca bir şey saklıyormuş gibi bakıyor. Oyuncu Nusret olursa oyunun önünde iki yol kalıyor. Ya onun bildiğini oyuncuya söyler, ya da saklar. Söylerse ışıkların sırrı ilk saatte gider. Saklarsa oyun, oyuncunun kendi karakterinin aklına kilit vurmuş olur. Selim buna oyuncuya karşı bir hile diyor.

Fadime başka bir oyun verirdi. Mutfaktan çıkmayan, kâseleri sayan bir kadın. Selim bu fikri seviyor, ama sisle hiç karşılaşmayan bir koltuk olduğunu da görüyor. Hüsamettin telsizi ve kornasıyla gecenin saatini tutuyor. Eski eşlerin hikâyesine ise dışarıdan bakıyor.

Stüdyonun ikinci önerisi tesise yeni gelen bir yolcu. Adı, yüzü, geçmişi olmayan, oyuncunun kendini koyacağı bir karakter. Oyun dilinde buna boş avatar deniyor. Burcu bu fikri ciddiye alıyor; yeni yolcu hiçbir şey bilmez, sır da güvende kalır. Ama Selim bir kaybı gösteriyor. Yeni yolcunun Ertuğrul'la bir geçmişi yok. Filmin kalbi olan eski evlilik, oyuncu için bir yan hikâyeye iner.

Atölyenin denemesi Sevilay oluyor. Ertuğrul'la geçmiş onun geçmişi. Feneri alan da o. Işıklar hakkında bildiği, oyuncunun bildiği kadar: hiçbir şey. Koltuk ile oyuncu aynı karanlıkta duruyor.

Elle kovalanan soru

Filmin iki sorusu var. Sevilay ile Ertuğrul birbirine dönecek mi? Sisin içinde ne var? İkisi de seyircinin aklını kurcalar. Ama oyuncu bir soruyu düğmeye basarak kovalayamaz. Ona yapılacak bir iş gerekir.

Stüdyonun hedefi «Kaybolan yolcuyu bul» idi. Selim satırın sorununu hemen görüyor. Satır tamamlanabilir görünüyor, ama Emre'nin filminde tamamlanamaz. Oyuncu gece boyunca bir kutuyu işaretlemeye çalışır ve kutu hiç dolmaz.

Burcu hedefi filmin gerçekten yaptığı işten kuruyor. Gece boyunca her biri bir sayının hesabını tutuyor. Fadime kâseleri sayıyor, Hüsamettin yolcu listesini okuyor. Gerilim bir sayının eksilmesiyle geliyor. Yeni hedef şu: «Sabaha kadar sayı bir daha eksilmesin.» Oyuncu bu hedef için çalışabilir. Bir yolcuyu sise çıkmaktan alıkoyar, kornanın aralığını kaçırmaz, ipi bırakmaz. Hedef tutulur ya da tutulmaz. Kaybolan yolcunun sırrına ise hiç dokunmaz.

Romantik çizgi de bir hedef istiyor. Ama «Ertuğrul'la barış» bir görev satırı olamaz. Barışma puan toplanan bir işe dönünce sahnelerin sıcaklığı gider. Emre o çizgiyi hedef listesine yazmıyor. Onu kararların içine saklıyor.

Gecenin fiili

Selim filmin sahnelerini fiillere ayırıyor. Beklemek, atışmak, bakmak, saymak, aramak. Hangisi gece boyunca en sık geri geliyor?

MOLA YERİ'nde bu fiil saymak. Nusret otobüsten inenleri sayıyor. Fadime kâseleri, Hüsamettin yoklamayı. Sevilay da kornanın aralarını sayıyor. Oyunun çekirdek mekaniği buradan çıkıyor.

Burcu döngüyü tahtaya yazıyor. Yoklama okunur. Bir isme cevap gelmezse oyuncu aramaya çıkar. Korna aralıklarla çalar. Oyuncu ya bir yolcuyla döner, ya eli boş. Sonra yoklama yeniden okunur. Her turda gece biraz daha ilerler.

Döngünün bir tehlikesi var. Aynı hareket on kez tekrarlanınca anlamı aşınır. Emre çareyi kendi filminde buluyor. Orada sayma önce komik, sonra ürpertici. Oyunda da ilk yoklamalar şakayla bitebilir. Bir yolcu elini geç kaldırır, Hüsamettin baştan başlar. Sonra bir yoklamada bir isme kimse cevap vermez. Hareket aynı kalıyor, anlamı değişiyor.

Kameranın girmediği yerler

Stüdyonun planı geniş. Üst katta odalar, otobüsün bagajı, tesisin arkasında bir ambar, Nusret'in odası. Emre'nin filminde bunların çoğu hiç görünmüyor.

Keşif oyuncunun en büyük zevklerinden biri. Ama boş bir oda oyuncuya hiçbir şey söylemez. Fazla dolu bir oda ise fazla şey söyler. Atölye bagajla başlıyor. Kaybolan yolcunun bavulu orada. İçine ne konacak?

Selim bir kimlik kartı öneriyor. Burcu karşı çıkıyor. Kart yolcunun kim olduğunu söyler, oyuncu hemen nereye gittiğini sormaya başlar. Emre daha küçük şeyler seçiyor. Yarısı çözülmüş bir bulmaca dergisi. Bir çift kalın yün çorap. Bavulda atkı yok. O atkı filmde karın içinde, yarı gömülü bulunuyor. Eşyalar bir insanı anlatıyor, ama başına geleni anlatmıyor.

Fadime'nin mutfağı da bir ekran dışı oda. Filmde oradan çorba çıkar, kâseler sayılır. Oyunda mutfak bir yan göreve dönüşebilir. Fadime oyuncuya soyulacak patatesleri gösterir. Ertuğrul da mutfağa girerse iki eski eş aynı kovanın başında kalır. Yan görev hem bir iş oluyor, hem filmin sevilen bir anının oynanır hâli.

Oyuncuya bırakılan

Oyuncu bazı kararları kendisi vermek isteyecek. Hangileri ona bırakılacak?

Emre'nin taslağında iki büyük karar var. Feneri kim alacak? Sabah otobüse mi binilecek, tesiste mi kalınacak? Atölye ilkini oyuncuya bırakıyor. Sevilay feneri alabilir ya da Ertuğrul'a uzatabilir. Ertuğrul'un «Sen yapamazsın» sözü ise oyuncunun kararı değil. O söz, Sevilay feneri aldığında Ertuğrul'un ağzından çıkıyor.

İkinci karar oyunun sonu. Sabah yol açılıyor. Sevilay otobüsün basamağında duruyor. Binecek mi, kalacak mı? Filmin sürümü bu dallardan biri. Oyun ona bir ödül ya da başarı rozeti eklemiyor. Oyuncu Emre'nin seçtiği sona varırsa, oraya kendi kararıyla varmış olur.

Siste kaybolmak

Oyunda oyuncu başarısız olabilmeli. Yoksa sisin hiçbir tehdidi kalmaz. Ama her başarısızlık oyunu baştan başlatırsa gece paramparça olur.

Emre'nin filmi burada da bir cevap taşıyor. Ertuğrul bir kez sise çıkıyor ve yönünü kaybediyor. Onu geri getiren Hüsamettin'in kornası oluyor.

Oyunda sisin içinde yön kaybolur. Tesisin ışıkları görünmez. Oyuncu kornayı dinleyerek yürür. Geç kalırsa gece ilerler, sobanın odunu azalır, bir yolcu daha pencereye gider. Kayıp oyunu durdurmuyor, hikâyeyi başka bir yöne itiyor. Oyun dilinde buna başarısızlıkla ilerleme deniyor. Korna aynı zamanda filmin en sıcak anlarından birinin tohumu. Sevilay döndüğünde kaç korna saydığını Ertuğrul'a söyleyebilir.

Selim bir şeye özellikle dikkat çekiyor. Ekranın köşesinde yön gösteren bir ok olmamalı. Ok oyuncuya yolu gösterir, ama sisi siler.

Açılmayan soru

En zor iş kilerin üstündeki yıldız. Oyuncu tesiste her kapıyı deneyecek. Kilit gördüğü yerde bir anahtar arayacak.

Oyuncu ışıklara doğru da yürüyebilir. Atölye bu yürüyüşü yasaklamıyor. Sis her adımda biraz daha koyulaşıyor, ışıklar hep aynı uzaklıkta kalıyor. Bir noktada korna duyuluyor ve oyuncu geri dönmeyi seçiyor ya da kayboluyor. Işığa varılan bir an oyunda yok.

Atölye kileri plandan silmiyor. Kilerin kilitli kapısı filmde de var. Ama anahtar Nusret'in kemerinde kalıyor ve hiçbir koşulda oyuncunun eline geçmiyor. Oyuncu Nusret'e sorarsa Nusret pencereye dönüyor. Bu susuş bir hata ekranı değil, bir sahne.

Burcu bir kural daha ekliyor. Gizli son da olmayacak. Oyunu üçüncü kez bitiren oyuncuya da ışıkların ne olduğu gösterilmeyecek. Oyuncunun özgürlüğü tesisin her köşesine yayılabilir. Ama kaynağın bir sorusu var ki onun üstünde oyuncunun hakkı yok. Emre e-postaya yazdığı cevabı bu cümleyle açıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Bilen karaktere koltuk verme. Koltuğa oturan karakter bir sır biliyorsa oyun iki kötü seçenekle kalır. Sırrı oyuncuya söyler ya da oyuncunun kendi karakterinden saklar. Nusret bu yüzden oynanmıyor. Sırrı taşıyan karakteri oyuncunun yerine değil, karşısına koy.

Hedef satırını sınayarak yaz. Her görev satırının yanına bir soru not et: oyuncu bu satırı tamamlayabilir mi? Cevap hayırsa satır bir hedef değil, bir tuzaktır. «Yolcuyu bul» bir tuzak. «Sayı eksilmesin» bir hedef.

Fiili sıklığına değil, yüküne göre seç. Filmde en çok görünen hareket her zaman kaynak fiili değildir. Beklemek MOLA YERİ'nde çok yer kaplar, ama oynanınca sıkar. Saymak ise hem tekrar eder hem de filmin gerilimini taşır. Seçtiğin fiil filmdeki duyguyu oyuncunun ellerine geçirmeli.

Döngünün hareketini değil, sonucunu değiştir. Oyuncu aynı hareketi yüzlerce kez yapacak. Hareketi her seferinde yenilemek zorunda değilsin. İlk yoklama bir şakayla bitebilir, son yoklama bir boşlukla.

Odayı eşyayla doldur, açıklamayla değil. Eşya bir insanı anlatır, bir olayı açıklamaz. Bavuldaki yarım bulmaca yolcuyu bir insan yapar. Bir mektup ise onun nereye gittiğini söylemeye başlar.

Filmin sürümünü ödüllendirme. Filmin seçtiği dal bir rozetle ya da bir müzikle işaretlenirse oyuncu «asıl sonu» bulmuş gibi hisseder. Öteki dallar o zaman birer hataya döner. Dallara eşit özen ver.

Dönüş işaretini dünyanın içinden seç. Ekranın köşesindeki ok her oyunda aynıdır. Bir korna yalnız bu tesiste çalar. Dünyanın kendi sesi oyuncuyu hem yönlendirir hem de hikâyenin içinde tutar.

Başarısızlığa bir fiyat koy. Kaybolmanın bedeli yoksa sis bir dekora döner. Bedel her seferinde oyunu baştan başlatmaksa gece parçalanır. Arada bir yol ara: zaman ilerler, odun azalır, bir yolcu pencereye yaklaşır.

Sınırı erken öğret. Oyuncu bir kapının asla açılmayacağını erken anlamalı. Yoksa saatlerini anahtar aramaya harcar. Nusret'in her soruda pencereye dönmesi bu sınırı öğretir. Sınır bir kez öğrenilince merak başka odalara akar.

Filmi görmemiş oyuncuyu düşün. Oyunu açan herkes MOLA YERİ'ni izlemiş olmayacak. Sevilay ile Ertuğrul'un geçmişi ona oyunun içinden ulaşmalı. Evlilikten kalma bir söz, ortak bir alışkanlık, mutfakta eski bir iş bölümü yeter.

Oyuncunun sorduğu soruyu duy. Oyuncu bir yanıt beklediği yerde bir susuşla karşılaşırsa bunun bir hata olmadığını bilmeli. Susuşun da bir karakteri olsun. Nusret pencereye döner, Fadime kâseyi kenara çeker. Oyun soruyu duyduğunu gösterir, ama cevabı vermez.

Filmin sevilen anını oynanabilir yap. Seyircinin hatırladığı anlar oyunda yalnız ara sahne olarak kalırsa oyuncu onları izler, yaşamaz. Mutfaktaki patates kovası bir yan görevin sonu olabilir. Oyuncu o ana kendi elleriyle varır.

Süreyi tekrarla değil, yeni bir odayla aç. Film bir geceyi bir buçuk saatte anlatır. Oyun aynı geceyi saatlerce oynatabilir. Süre yalnız tekrarla dolarsa gece uzar ama derinleşmez. Yeni bir oda, yeni bir yolcu, mutfakta yeni bir iş geceyi büyütür.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Filmden oyuna uyarlama, seyirciye verilen bakışı oyuncuya verilen eyleme çevirir.
• Film bir koridordur, oyun bir bina; filmin girmediği yerler oyunda hikâyeye katılır.
• Oyuncu koltuğu oyuncunun kimin yerine geçtiğini ve neyi bildiğini belirler.
• Etkileşimli hedef filmin sorusunu oyuncunun tamamlayabileceği bir işe çevirir.
• Kaynak fiili, filmde anlam taşıyan tekrarlı hareketten oyunun döngüsünü kurar.
• Ekran dışı oda, filmin göstermediği mekânı soruları cevaplamadan doldurur.
• Devredilen kararda filmin sürümü dallardan yalnız biridir.
• Yeni ve boş bir karakter sırrı korur, ama kaynağın kalbinden uzaklaşabilir.
• Dönüş işareti başarısızlığı oyunun sonundan hikâyenin bir anına çevirir.
• Korunan bilinmez, oyuncu özgürlüğünün dokunamadığı sorudur; sınırı erken öğretilirse merak başka odalara akar.
• Oyunun uzun süresi tekrarla değil, kaynağın sonucunu değiştirmeyen yeni malzemeyle dolar.

Sonraki derse köprü

Siste yolunu kaybeden oyuncu bir oka değil, bir kornanın sesine güveniyordu. Yine de karın beyazı, tesisin duvarları ve fenerin dairesi ekranda görünüyordu. Kulak gözün yanında çalışıyordu, onun yerine değil. Bir radyo yapımcısı KAR OKULU'nun sesli dramasını istiyor. Orada görüntünün tek bir karesi yok. Tek bir odadaki on dört çocuğu dinleyici birbirinden nasıl ayıracak? Bir anlatıcıya ihtiyaç var mı, yoksa her şeyi ses mi taşıyacak?