Fikir eleme ve fikir havuzu

Açılış sahnesi

Bir liman düşün. Açıkta demirlemiş yedi gemi var.

Rıhtım bir tane.

Liman sorumlusu bir karar verecek ve o kararın adı "hangi gemi daha iyi" değil. Sorduğu sorular başka: hangisinin yükü şu an gerekli? Hangisi boşaltmaya hazır? Hangi geminin evrakı tamam, hangisi hava düzelene kadar bekleyebilir?

Seçilmeyen gemiler batmıyor. Demirde duruyorlar.

Rıhtım bir tane olduğu için seçim zorunlu. Ama seçilmemek batmak değil.

Elindeki fikirler de böyle. Modül boyunca topladın, geliştirdin, birleştirdin, test ettin. Şimdi birkaç tanesi elinde ve hepsi ayakta duruyor.

Ama hepsini aynı anda yazamazsın. Ve yazmaya çalışan yazar, hiçbirini bitiremiyor.

Bu derste bir fikir havuzu kuracağız: her fikir için bir kart, kartlar için bir sıralama düzeni, sıralanmayanlar için bir bekleme alanı. Ve en zor beceriyle bitireceğiz — bir fikri bırakabilmek.

Benzetmenin kırıldığı iki yeri baştan söyleyeyim. Limanda gemi beklerken aynı kalır; fikir beklerken değişir — daha doğrusu sen değişirsin ve iki yıl sonra açtığın fikir artık başka bir fikirdir. İkincisi: limanda sıra genellikle geliş sırasına göre kurulur; fikirde ise en eski fikir en son yazılabilir ve bu hiçbir haksızlık değildir.

Bu derste ne olacak

Önce fikir kartını kuracağız — bir fikri karşılaştırılabilir hâle getiren dokuz alan. Sonra o alanların her birini tek tek açacağız: konsept özeti, duygusal bağ, araştırma ihtiyacı, üretim ölçeği, mecra, gelişim potansiyeli, güncellik ve benzer projeler. Ardından önceliklendirme matrisini kuracağız; kartları sıralamanın nesnel bir yolu var. En sonda iki karara geleceğiz: beklemeye almak ve bırakmak. Dokuz filmden örneklerle gideceğiz — ve bu kez filmler bir anlatım tekniğini değil, kartın alanlarını gösterecek. Çünkü bu ders yazma değil, yazmadan önceki karar üzerine. Ve modülün kapanışı olduğu için, buradan çıkarken elinde bir liste değil bir sıra olmalı.

Sıfır noktası

Yeni yazarların en sık düştüğü tuzak, çok fikirli olmak.

Kulağa iyi geliyor ve bir noktaya kadar öyle. Ama bir eşikten sonra fikir sayısı bir zenginlik olmaktan çıkıp bir kaçış aracına dönüşüyor. Elindeki metin zorlaştığında yeni bir fikre atlıyorsun ve yeni fikir her zaman daha parlak görünüyor. Çünkü henüz hiçbir kusuru görünmedi.

Bu yüzden fikir havuzu bir biriktirme sistemi değil, bir karar sistemidir. İşi fikir saklamak değil; hangisinin sırası olduğunu söylemek ve kalanları kafandan çıkarmak.

Ayrımı şöyle görebilirsin. Biriktirme sistemi soruya "hangi fikirlerim var" diye cevap verir. Karar sistemi ise başka bir soruya cevap verir: bugün hangisine oturuyorum? Birinci soru rahatlatıcıdır ve hiçbir şey değiştirmez; ikincisi rahatsızdır ve tek üretken olanıdır.

Kafadan çıkarmak kısmı önemli. Yazılmamış fikirler zihinde yer kaplıyor ve o yer, üzerinde çalıştığın metinden çalınıyor. Bir fikri kâğıda geçirmenin en büyük faydası onu hatırlamak değil, unutabilmek.

Bir de sıralamanın neden zorunlu olduğunu netleştirelim. İki fikri aynı anda yazmak teorik olarak mümkün; pratikte olan şey şu — biri zorlaştığında diğerine kaçıyorsun, ikisi de zorlaşıyor ve altı ay sonra elinde iki yarım metin kalıyor. Yarım metin bir metnin yarısı değil; hiçbir şeydir.

Bir uyarı daha: havuz kurmak da bir erteleme biçimi olabilir. Kart doldurmak yazmaya benziyor ve yazmak kadar yormuyor. Bu yüzden havuza ayrılan süre sınırlı olmalı — bir oturum, en fazla iki.

Kartın işe yaraması için tek bir kural var: bütün fikirler aynı kartı doldurmalı. Farklı biçimlerde yazılmış fikirler karşılaştırılamıyor ve karşılaştırılamayan fikirler sıralanamıyor.

Mekanizma

Fikir kartının dokuz alanı

Bir: kısa konsept özeti. Fikri iki ya da üç cümlede anlat. Geçen derslerde tek cümle testini kullandık; burada biraz daha yer var ama az. Uzun yazılan kart, sıralamada kendi lehine bir avantaj yaratıyor ve bu avantaj sahte.

Üç: araştırma ihtiyacı. Bu fikri yazmak için ne kadar araştırma gerekiyor? Bir hafta mı, altı ay mı? Bu alan çoğu yazar tarafından hafife alınıyor ve sonra takvimi tek başına belirliyor.

Beş: mecra uygunluğu. Geçen derste altı soruyla ölçtük; karta tek kelimeyle geçiyor.

Altı: gelişim potansiyeli. Bu fikir daha ne kadar açılabilir? Bazı fikirler ilk hâlinde tükeniyor; bazıları her dokunuşta yeni bir katman veriyor. İkincisi çok daha değerli ve bunu ancak geliştirme denemeleri yaptıktan sonra bilebilirsin.

Sekiz: benzer projeler. Geçen dersteki karşılaştırma eserleri, karta kısaltılmış hâliyle giriyor: en yakın üç eser ve senin ayrıştırıcı özelliğin tek cümlede.

Dokuz: bir cümlelik durum. Bu fikir şu an nerede? Ham, geliştirilmiş, test edilmiş, yazılmaya hazır. Bu alan bir sonraki adımı da söylüyor.

Önceliklendirme matrisi

Yüksek bağ, yüksek hazırlık — sıradaki proje bu. Tartışma yok.

Yüksek bağ, düşük hazırlık — en tehlikeli bölge. Yazar buradaki fikre âşık ve hemen başlamak istiyor; oysa araştırma ya da yapı eksik. Doğru karar: hazırlığı tamamla, sonra başla. Yanlış karar: sevgiye güvenip başlamak.

Düşük bağ, yüksek hazırlık — cazip görünüyor çünkü kolay. Ama düşük bağla başlanan proje bitmiyor. Bu bölgedeki fikirler ya bağ bulunana kadar bekler ya da başka birine devredilir.

Düşük bağ, düşük hazırlık — beklemeye alınır ya da bırakılır.

Matrisin faydası şu: kararı zevkten çıkarıp iki ölçülebilir eksene taşıyor. Ve neredeyse her yazar, matrisi doldurduğunda en çok konuştuğu fikrin yanlış bölgede olduğunu görüyor.

İki karar: beklemek ve bırakmak

Bekletme sebepleri genellikle üç tanedir. Araştırma kapasitesi yok. Üretim ölçeği şu an ulaşılamaz. Ya da yazar henüz o fikri taşıyacak beceride değil — ve bu üçüncüsü, kabul edilmesi en zor ve en dürüst olanı.

Bırakma ölçütleri şunlar. Geçen dersteki altı test baskın biçimde hayır veriyorsa. Üç ayrı uçtan denendi ve hiçbiri açılmadıysa. Ve en önemlisi: fikri düşündüğünde artık hiçbir şey hissetmiyorsan.

Son ölçütü küçümseme. Duygusal bağ, kartın en öznel alanı ve en güvenilir göstergesi. Bir fikri iki yıl taşıyacak olan şey, onun ne kadar akıllıca olduğu değil; ona ne kadar bağlı olduğun.

Ve bir uyarı: bırakmak silmek değildir. Bırakılan fikir havuzda kalır, yalnız listeden çıkar. Çünkü iki yıl sonra sen değişmiş olacaksın ve bugün taşıyamadığın fikri o zaman taşıyabileceksin.

Filmlerden okuma

Dikkat edilecek incelik şu: kısıt fikre sonradan uygulanmamış, fikrin içine yerleştirilmiş. Aynı hikâyeyi geniş bir bütçeyle kurup sonra kısmak başka bir şey; kısıtı baştan anlatının parçası yapmak başka. Kartın bu alanını erken doldurmanın faydası tam olarak bu.

Dokuz filmin ortak dersi şu: bu alanların hiçbiri metnin kalitesini ölçmüyor. Ölçtükleri şey, o metnin şu an yazılabilir olup olmadığı. Karta bakıp "bu fikir daha iyi" demiyorsun; "bu fikrin sırası" diyorsun. İkisi arasındaki fark, havuzun bütün işini yapan fark.

Usta katmanı

Birincisi, ve bu dersin taşıyıcı kuralı: fikir havuzu bir biriktirme değil bir karar sistemidir. Havuzun işi fikirleri saklamak değil, hangisinin sırası olduğunu söylemek ve kalanları kafandan çıkarmak. Kâğıda geçen fikir unutulabilir hâle gelir ve o unutma, üzerinde çalıştığın metne yer açar.

İkincisi: bütün kartlar aynı uzunlukta olsun. Uzun yazılan kart sıralamada sahte bir avantaj kazanıyor; çünkü daha çok yer kaplayan fikir daha gelişmiş görünüyor. Sınırı sabitle — iki üç cümle, tek sayfa.

Üçüncüsü, deneyimli yazarların bildiği: en tehlikeli bölge yüksek bağ, düşük hazırlıktır. Sevdiğin ama hazır olmayan fikre başlamak, altı ay sonra elinde yarım bir metin ve tükenmiş bir sevgi bırakıyor. Doğru karar hazırlığı tamamlamak; ve bu, sabır değil hesap meselesi.

Dördüncüsü: araştırma ihtiyacını abartılı tahmin et. Neredeyse her yazar bu alanı düşük tahmin ediyor ve takvim oradan kayıyor. Tahminini iki ile çarp; bu basit çarpım, düşük tahminin takvimde açtığı boşluğu kapatır.

Beşincisi: güncellik alanı sıralamayı belirler, değeri değil. Güncel bir fikir daha iyi değildir; yalnız bekleyemez. Bu ayrımı yapmayan yazar, ya güncel fikri bekletip kaybediyor ya da zamansız fikri gereksiz yere acele ettiriyor.

Altıncısı, ve bekletme hakkında: koşulsuz bekleme yoktur. "Şimdilik dursun" diye kaldırılan fikir bir daha açılmıyor. Karta yaz: hangi koşul gerçekleşirse bu fikri açacağım? Koşul bir tarih, bir beceri ya da bir kaynak olabilir — ama yazılı olmalı.

Yedincisi: duygusal bağı ölçmenin bir yolu var. Fikri altı ay konuşmadan bırak ve sonra kartı aç. Hâlâ bir şey hissediyorsan bağ gerçek; hiçbir şey hissetmiyorsan o bağ heyecandı ve heyecan bir projeyi taşımıyor.

Sekizincisi, ve kimsenin söylemediği: havuzun kalabalığı bir sorun işaretidir. Otuz fikirli bir havuz, karar verememenin kayıt altına alınmış hâli. Sağlıklı havuzda üç ile beş aktif fikir, geri kalanı beklemede ya da bırakılmış olur. Aktif liste uzuyorsa eleme yapılmamış demektir.

Dokuzuncusu, ve havuzun bakımı hakkında: her proje bittiğinde havuzu baştan sırala. Bir metni bitirmiş yazar artık başka bir yazar; hazırlık ekseni değişmiştir, bağ ekseni de değişmiştir. Bitmiş projeden sonra eski sıralamaya devam etmek, bir yıl önceki kendinin kararına uymak demek.

Onuncusu: bırakma kararını yazılı ver. Kafada bırakılan fikir bırakılmış olmuyor; geceleri geri geliyor. Karta tarih at ve gerekçesini tek cümleyle yaz. O cümle, iki yıl sonra fikri yeniden değerlendirirken elindeki tek nesnel bilgi olacak.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

1. Fikir havuzu bir biriktirme değil bir karar sistemidir; işi saklamak değil, sırayı söylemek ve kalanları kafandan çıkarmak.
2. Bir fikri kâğıda geçirmenin en büyük faydası hatırlamak değil, unutabilmektir.
3. Kartlar aynı alanları ve aynı uzunluğu taşımalı; karşılaştırılamayan fikirler sıralanamaz.
4. Duygusal bağ öznel olduğu için değil, tam da öznel olduğu için en güvenilir göstergelerden biridir.
5. Matris kararı zevkten çıkarıp iki ölçülebilir eksene taşır: hazırlık ve bağ.
6. En tehlikeli bölge yüksek bağ, düşük hazırlıktır; sevgi araştırma yapmıyor.
7. Güncellik değeri değil sırayı belirler — güncel fikir bekleyemez, zamansız fikir bekleyebilir.
8. Koşulsuz beklemeye alınan fikir bir daha açılmaz; açılma koşulu yazılı olmalı.
9. Bırakmak silmek değildir; ama karar verilmemiş fikir zihinde açık kalır ve çalıştığın metinden enerji çeker.

Sonraki derse köprü

Modül altı burada bitiyor. Nereye bakacağını, ne yapacağını, nasıl geliştireceğini, nasıl birleştireceğini ve nasıl seçeceğini gördük. Elinde artık bir fikir var — seçilmiş, test edilmiş, sırası gelmiş bir fikir.

Ama hâlâ yalnızca bir fikir.

Sıradaki modülde onu bir konsepte çevireceğiz. Ve ilk derste en çok karıştırılan altı kavramı ayıracağız: fikir, konsept, dramaturjik durum, hikâye motoru, premise ve logline. Altısı da farklı şeyler ve altısını da yazabilmen gerekiyor — çünkü bu belgeler, metnin dışarı çıktığı ilk yerdir.