Fantastik dünya

Açılış sahnesi

Selim bu hafta masaya bir rulo kâğıt getirdi. Açınca iki ucunu kalemlikle sabitliyor. Kâğıdın ortasında elle çizilmiş bir kent var. Kentin çevresi beyaz bir boşluk.

Haritanın sağ kenarında el yazısıyla bir liste duruyor. Burcu yüksek sesle okumaya başlıyor. İlk ad kentin adı. İkincisi gölün eski adı. Kuyu sahibi ailelerin adları geliyor, sonra paranın adı, sonra ayların adları. Burcu dokuzuncu adda takılıyor. "Bunu nasıl okuyorum?"

"Vurgu ikinci hecede," diyor Selim.

"Listede kaç ad var?"

"On dokuz. Ama daha bitmedi. Dün gece iki ad daha buldum."

Burcu kâğıdı Emre'ye uzatıyor. Emre adları sessizce okuyor, dudakları kıpırdıyor.

Emre listeye eğiliyor. "Bunların kaçını Sırma ağzına alıyor?"

Selim taslağı karıştırıyor. Uzun süre karıştırıyor. "Hiçbirini," diyor sonunda. "Ama dünyanın sağlam görünmesi için gerekliler."

Nermin Hanım listenin üstüne avucunu koyuyor. Öteki eliyle haritanın beyaz kenarını gösteriyor.

"Kentin dışında ne var?"

"Bilmiyorum."

"Kente su nereden geliyor?"

Selim susuyor. Kurumuş bir gölün dibinde yaşayan insanlar bir yerden su içiyor olmalı. Pazarda ekmek var, tuz var, şişe var. Taslakta su yok. Selim kalemini kâğıdın beyaz kenarına götürüyor, sonra geri çekiyor.

"On dokuz adın var," diyor Nermin Hanım. "Ama kentin suyu yok. Bugün bunun tersini yapacağız."

Bir dünyayı sağlam gösteren adların sayısı değildir; karakterin her gün çarptığı ve bedelini ödediği ayrıntılardır.

Bu derste ne olacak

HATIRA PAZARI'nın kentini bir dünyaya çevireceğiz. Önce yerden başlayacağız: göl yatağının biçimi, kentin dışı, kimin nerede oturduğu. Sonra geçmişe ve inanca bakacağız, ardından güce ve paraya. Dilin ve aletlerin büyüden nasıl doğduğunu göreceğiz. Canlılara ve sıradan bir sabaha uğrayacağız. Harita ile takvimi birlikte kuracağız. En sonda Selim'in listesine döneceğiz ve her adı tek bir soruyla sınayacağız. Ders boyunca bir ölçü taşıyacağız: bir ayrıntı başka bir ayrıntıya değiyor mu? Filmler yürüyen bir kentten, bir bayrama adanmış bir kasabadan, rüya çalınan bir limandan, sular altında kalmış bir dünyadan ve çocukların kaybolduğu bir Oxford'dan gelecek.

Sıfır noktası

Fantastik bir dünya, izleyicinin hiç gitmediği bir yerdir. İzleyici oranın kurallarını bilmez. Neyin sıradan, neyin tuhaf olduğunu da bilmez. Bunu yalnız filmden öğrenir.

Bu yüzden yazarlar çoğu zaman bir dünyayı biriktirerek kurmaya çalışır. Adlar, haritalar, soy ağaçları, eski savaşlar, tanrılar. Her ekleme dünyayı daha gerçek gösterecekmiş gibi gelir. Selim'in listesi böyle uzadı.

Ama izleyici bir dünyaya birikimle inanmaz. Tutarlılıkla inanır. Bir kentte su azsa insanların su için kavga etmesini bekler. Bir kentte anı satılıyorsa anının fiyatını, onu satanın yüzünü, satın alanın evini görmek ister. Bir ayrıntı, başka bir ayrıntıyı doğurduğunda dünya kendiliğinden genişler. Birbirine dokunmayan ayrıntılar ise bir müze vitrini gibi durur. Güzeldirler, etiketleri vardır, ama hiçbiri ötekini bilmez. İzleyici vitrinin önünden geçer ve hiçbirini hatırlamaz.

Selim'in listesindeki ayların adlarını düşün. Her ay için ayrı bir ad uydurmuş. Ama hiçbir sahnede bir karakter bir ayın gelmesini beklemiyor. Hiçbir borç bir ayın sonunda ödenmiyor. Adlar var, ama takvim hiçbir şeye baskı yapmıyor. Kenarda süs olarak duruyor.

Fantastik dünyanın merkezinde çoğu zaman bir olağanüstü öğe vardır. HATIRA PAZARI'nda bu, anının şişelenip satılabilmesi. Dünya kurmak, bu öğenin her yöne yayılan etkisini izlemektir. Anı satılabiliyorsa yoksul olan kim? Anı satılabiliyorsa insanlar birbirine nasıl yemin eder? Anı satılabiliyorsa unutmaktan korkan biri ne yapar? Her soru dünyanın bir katmanına dokunur.

Önce şunu ayırmak gerek. Dünyayı yazar bilir, izleyici görür. Yazarın bildiği şeylerin çoğu sayfaya hiç girmez. Ama girmeyen bilgi, giren bilgiyi biçimlendirir. Kentin suyunu kimin dağıttığını bilen yazar, bir kira sahnesini başka türlü yazar. Kira toplayanın kime hesap verdiğini bilir.

Bir şey daha. Fantastik bir dünya, gerçek bir dünyanın gölgesini taşır. Su kıtlığı, borç, sınıf, göç. Bunlar izleyicinin tanıdığı şeylerdir. Olağanüstü öğe tanıdık sorunu yeni bir ışıkta gösterir. Dünya gerçek dünyadan ne kadar uzaklaşırsa uzaklaşsın, gündelik baskıları tanıdık kaldıkça izleyici içeride kalır. Kira günü her dilde kira günüdür. Bir annenin çocuğuna kızması her kentte aynı sesi çıkarır. Fantastik dünya izleyiciyi tuhaflıkla çağırır, tanıdıklıkla tutar.

Mekanizma

Yer ve halk

Coğrafya ilk sorudur, çünkü her şey bir yerde olur. Yer neyin kıt, neyin bol olduğunu belirler.

Nermin Hanım'ın sorusu Selim'i haritaya geri döndürüyor. Göl yatağı bir çanak. En dipte pazar ve dar sokaklar var. Çanağın kenarında gölün eski kıyısı yüksek bir sırt gibi duruyor. Atölye bir deneme yazıyor: kentin suyu sırttaki derin kuyulardan çıkıyor. Kuyular birkaç eski ailenin elinde. Zenginler kıyıda, yüksekte oturuyor. Yoksullar gölün dibinde.

Coğrafya bir anda bir sınıf haritasına dönüşüyor. Kimse bunu söylemek zorunda kalmıyor. Bir karakter pazardan eve dönerken yokuş çıkıyorsa izleyici onun nereye ait olmadığını anlıyor.

Kentin dışı ne olacak? Atölye onu çizmemeye karar veriyor. Ama bir kanıt bırakıyor. Mahir Usta'nın dükkânının yanındaki tuzcu, tuzunu bir kervana satıyor. Kervan ayda bir geliyor, ufukta kayboluyor. Dışarıda biri tuz alıyor. Kim olduğunu kimse bilmiyor.

Halklar sorusunda Selim bir kabile listesi önermişti. Burcu başka bir yol öneriyor. Kentin insanları soydan değil, hafızadan bölünsün. Gölü suyla görmüş son kuşak var. Gölü hiç görmemiş olanlar var. Atölye bunlara uzun adlar koymuyor. Yaşlılar «gölü görenler», gençler «tuzda doğanlar» diye anılıyor. Bölünme büyünün kendisinden doğuyor. Yaşlıların çocukluğu pazarın en pahalı malı.

Geçmiş ve inanç

Gölün kuruması kentin tek büyük olayı. Ama Selim onu bir önsözde anlatıyordu. Atölye önsözü siliyor ve olayı kentin içine yerleştiriyor.

Pazarın ortasında eski iskelenin çürük direkleri duruyor. Tezgâh sahipleri tentelerini o direklere bağlıyor. Bir zamanlar kayıkların bağlandığı yere şimdi anı tezgâhları bağlanıyor. Ters dönmüş bir kayık gövdesi bir evin çatısı olmuş. Göl altmış yıl kadar önce kurudu. Mahir Usta o zaman çocuktu. Kimse bunu bir tarih dersi gibi anlatmıyor. Direkler anlatıyor.

İnanç için atölyenin elinde bir kurucu mit var. Yaşlılara göre göl kurumadı. İnsanlar hatırlama yükünü bırakınca su çekildi. Selim bu miti bir ayine bağlıyor. Satıcı tezgâha oturmadan önce avucundaki tuzu yere serpiyor. Kimse nedenini sormuyor. Mahir Usta her sabah yapıyor. Sırma hiç yapmıyor. İnanç bir açıklamaya değil, bir alışkanlığa dönüşünce sahneye girebiliyor.

Güç ve para

Lonca tezgâh için mühür veriyor. Peki loncaya kim hükmediyor?

Atölye zinciri sudan kuruyor. Lonca mühür parasının bir bölümünü kuyu ailelerine ödüyor. Karşılığında pazarın suyu kesilmiyor. Kira günü dipteki evler de kirayı kuyu ailelerine veriyor. Böylece bir onarıcının mühür derdi, sırttaki bir kuyuya bağlanıyor. Sahnede yalnız mühür görünüyor. Zincirin geri kalanı mührün fiyatında saklı.

Ekonomi zaten taslakta güçlüydü. Atölye yalnız bir eksik buluyor. Su da bir mal. Bir kova su ile bir anının fiyatı yan yana konunca kentin çaresizliği tek satırda okunuyor. Selim kenara kısa bir sahne yazıyor. Dipteki bir adam kuyu evinin kapısında su istiyor. Parası yok. Kapıdaki görevli ona pazarın yolunu gösteriyor. Söz söylenmiyor, ama adamın neyi satacağı belli.

Söz ve alet

Dil sorusunda Selim'in listesi yine uzuyor. Atölye uydurma kelimeler yerine uydurma deyimler arıyor.

Kentte birinden vazgeçmek «tuza yazmak» diye anılıyor. Deyim kurucu mitten geliyor: anılar bir zamanlar tuza karışmıştı. Bir anne çocuğuna kızınca «seni tuza yazarım» diyor. İzleyici deyimi bir kez duyar, anlamını bağlamdan çıkarır. Kural hiç anlatılmaz ama kulağa yerleşir.

Teknolojiye geçince atölye yeni bir buluş aramıyor. Büyünün zorunlu kıldığı sıradan işlere bakıyor.

Şişeleri kim yapıyor? Atölye bir deneme ekliyor: camcılar gölün kumundan şişe üflüyor. Şişelerin ağzını mumcular kapatıyor. Loncanın mührü o muma basılıyor. Mühürsüz bir onarıcının şişesi bu yüzden mumundan tanınıyor. Siyaset, ekonomi ve teknoloji tek bir mum damlasında birleşiyor.

Canlılar ve sıradan sabah

Canlılar sorusu kısa sürüyor. Atölye bu taslakta olağanüstü bir yaratık istemiyor. Tuz düzlüğünde keçiler kayaları yalıyor. Kedi ve köpek her yerde. Gölden kalan tek iz, tuz kabuğuna gömülü balık kılçıkları. Çocuklar onları toplayıp oyun taşı yapıyor. Emre bir ejderha önerdiğinde Nermin Hanım yalnız bir soru soruyor: ejderha neyle besleniyor? Kimse bilmiyor. Yaratık şimdilik dosyanın arka cebine gidiyor. Sıradan hayvanlar ise bir işe yarıyor: keçinin sütü, kedinin fare avı, köpeğin pazar bekçiliği.

Gündelik hayat ise uzun sürüyor. Nermin Hanım bir sabah istiyor. Sırma uyanınca ne yiyor? Ekmek var, çünkü dükkân ekmekçinin yanında. Su az, çünkü kuyu sırtta. Selim bir alışkanlık ekliyor. Bir evde anı satılmadan önce o anı hakkında tek bir cümle yazılıyor. Cümle kapı kasasına iliştiriliyor. Satan unutacak, ama bir zamanlar bildiğini bilecek. Burcu kâğıdı uzun süre tutuyor. Sırma'nın çocukluk evinde böyle bir kâğıt var mıydı? Atölye soruyu açık bırakıyor.

Harita ve takvim

Harita artık çizilebilir. Çanak, sırt, kuyular, eski iskele, pazar, kervan yolu. Kenarlar beyaz kalıyor. Haritanın işi her yeri göstermek değil, bir yolculuğun ne kadar sürdüğünü ve neye mal olduğunu yazara söylemek.

Selim'in taslağında karakterler «salı» diyordu. Nermin Hanım soruyor: bu kentte hafta var mı? Selim bunu hiç düşünmemiş. Günlerin adını kendi takviminden almış. Atölye bir deneme kuruyor. Kentte yıllar «kuruyuştan beri» sayılıyor. Hafta yok, pazar günü var. İnsanlar zamanı «iki pazar sonra» diye ölçüyor. Kervanın geldiği gün de bir çeşit ay başı. Kira o gün ödeniyor.

Ad listesi

Son olarak Nermin Hanım elini listeden kaldırıyor.

Atölye her adı bir sınavdan geçiriyor. Bu adı bir karakter bir sahnede söylüyor mu? Söylemiyorsa ad siliniyor. Ayların adları gidiyor. Kuyu aileleri «kuyu evleri» olarak kalıyor. Paranın adı «para» oluyor. Kent adsız kalıyor, gölün eski adı da. On dokuz addan geriye hiçbiri kalmıyor. Yerlerine iki deyim ve iki kuşak adı geliyor. Hepsi Türkçe, hepsi ilk duyuşta anlaşılıyor. Sırma ve Mahir Usta adlarını koruyor, çünkü birileri onları her sahnede çağırıyor. Selim silinen adları atmıyor. Kendi defterine yazıyor. Yazar onları biliyor, izleyici onlarla uğraşmıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Dünyayı bir eksikten kur. Bolluk dünyayı durgunlaştırır. Kıtlık her katmanı harekete geçirir. HATIRA PAZARI'nda su kıt, anı satılık. Bu iki eksik birbirine bağlanınca siyaset, ekonomi ve coğrafya kendiliğinden kuruluyor.

Her ayrıntıya bir komşu ver. Bir ayrıntı başka bir ayrıntıya değmiyorsa onu sil. Mum mühre, mühür loncaya, lonca kuyuya bağlı. Bir zincirin halkası olmayan ayrıntı yalnız süstür.

Geçmişi bir nesneye yükle. Bir önsöz izleyiciyi bekletir. Bir iskele direği hiç bekletmez. İzleyici direğin neden orada durduğunu sorar ve cevabı kendisi bulur.

Dil önce kelime değil, deyimle başlar. J. R. R. Tolkien bir mektubunda, hikâyelerini icat ettiği dillere bir dünya sağlamak için yazdığını söylemiştir. Ama bir film kendi dilini izleyiciye öğretemez. Bir deyim ise bir sahnede öğrenilir. «Tuza yazmak» yeni bir kelime değil, eski kelimelerin yeni bir dizilişi. İzleyiciden yalnız dikkat ister.

Yan zanaati büyüden önce göster. Büyü pahalıdır: efekt, açıklama, kural ister. Bir mumcunun tezgâhı ucuzdur. İzleyici mumcuyu görünce bu kentte şişelerin önemli olduğunu anlar. Büyü sahnesi geldiğinde dünya zaten kurulmuştur.

Takvimi bir baskıya çevir. Yerli takvim yalnız bir renk değildir. Kira günü yaklaştıkça pazarın kalabalığı artar. Takvim bir saate dönüşür. Sırma'nın bir şeyi iki pazar içinde çözmesi gerekiyorsa hikâye kendi saatini bulmuş olur.

Haritanın kenarını boş bırak. Her yeri çizen yazar dünyayı küçültür. Kervanın gittiği yer bilinmiyorsa dünya izleyicinin gördüğünden büyüktür. Boşluk izleyiciye bırakılmış bir merak payıdır.

Adı bir işe bağla. Sahnede söylenen her ad bir şey yapmalı. Birini çağırmalı, birini korkutmalı, bir yeri hatırlatmalı. Yazarın defterindeki ad dosyada kalabilir. Sayfadaki ad iş görmelidir.

Dünyanın sahibini sor. Her dünyada bir şey birinin elindedir: su, toprak, rüya, bilgi. Kimin elinde olduğu sorusu siyaseti kurar. HATIRA PAZARI'nda anıyı satanlar ile suyu satanlar farklı insanlar. Hikâyenin asıl gerilimi bu iki pazar arasında saklı olabilir.

Halkı soydan değil, deneyimden ayır. Uydurma bir kabile adı izleyiciye bir ezber yükler. Bir deneyim farkı ise kendini açıklar. «Gölü görenler» ile «tuzda doğanlar» arasındaki çizgiyi izleyici ilk duyuşta anlar. Üstelik bu çizgi büyüye bağlı. Bir kuşağın çocukluğu satılık, ötekininki değersiz.

Kentin dışını bir nesneyle kanıtla. Bir kervan, yabancı bir kumaş, bilinmeyen bir dilde yazılmış bir etiket. Dış dünya görünmeden de var olabilir. Bir nesne onun varlığını söyler, boşluğu ise korur.

İnancı bir kişiye ver, bir kişiden al. Mahir Usta tuzu serpiyor, Sırma serpmiyor. Bu fark bir din tartışması açmıyor. Ama iki insanın dünyaya nasıl baktığını tek bir hareketle ayırıyor. İnanç karakteri tanıtmanın bir yolu olur.

Dünyayı bir karakterin gözünden tart. Aynı kent Mahir Usta için bir yas, Sırma için bir iş yeri. Gölü gören biri iskele direğinde bir kayık görür. Tuzda doğan biri yalnız bir tente direği görür. Dünyanın her ayrıntısı, ona bakan kişinin geçmişine göre başka bir şey söyler. Bu fark ayrıntıyı karakterin aracı yapar.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Fantastik dünya birikimle değil, ayrıntıların birbirine değmesiyle inandırır.
• Coğrafya neyin kıt olduğunu belirler; kıtlık sınıfı ve siyaseti kurar.
• Canlı geçmiş, tarihi bugün görünen bir izde taşır.
• İnanç sahnede bir alışkanlık olarak görünür.
• Yetki zinciri küçük bir gücün arkasındaki büyük gücü gösterir.
• Dünya deyimi kuralı açıklamadan izleyicinin kulağına yerleştirir.
• Yan zanaat dünyayı büyüden ucuza inandırıcı kılar.
• Yerli takvim zamanı dünyanın kendi olaylarıyla sayar ve bir baskıya dönüşebilir.
• Haritanın boş kenarı dünyayı büyük tutar.
• Ad enflasyonu izleyicinin hafızasını tüketir; her ad bir iş görmelidir.
• Halkları soy yerine deneyimle ayırmak izleyiciye ezber yüklemez.
• Kentin dışı görünmeden bir nesneyle kanıtlanabilir.
• Gündelik hayat dünyaya inandıran en ucuz ve en sağlam malzemedir.
• Yazar dünyanın çoğunu bilir; sayfa yalnız hikâyenin dokunduğu kadarını taşır.

Sonraki derse köprü

Kenar boşluğundaki liste temizlendi. Burcu ise kurucu mitin kenarına bir satır ekliyor. Yaşlılar gölün bir gün döneceğini söylüyorsa bunu kim getirecek? Selim'in kestiği ilk taslakta bir seçilmiş kız vardı. Yaşlıların sözü bir kehanete dönüşürse onu kim, nasıl yorumlar? Gölü görenler Sırma'yı o kız sanırsa Sırma'nın kendi seçimleri ne olur? Mahir Usta'nın inandığı bir söz, Sırma'nın inanmadığı bir söze dönüşebilir mi? Bir kehanet bir kahramanı taşır mı, yoksa elinden bir şey mi alır?