Fantastiğin vaadi

Açılış sahnesi

PAY'ın dosyası artık masada değil. Bu sabah dosyayı Selim getiriyor. Kapakta iki kelime var: HATIRA PAZARI. Köşeye kurşun kalemle not düşülmüş: üçüncü taslak.

"Üçüncü mü?" diyor Burcu. "İlk ikisini hiç görmedik."

"Görmediniz," diyor Selim. "İkisini de ben kestim."

İlk sayfa bir gölün yatağında açılıyor. Göl çoktan kurumuş. Dibi bembeyaz bir tuz kabuğuyla kaplı. Kent bu kabuğun üstüne kurulmuş. Şafak vakti pazarda tezgâhlar açılıyor. Tezgâhlarda irili ufaklı cam şişeler duruyor. Her şişenin içinde bir anı var.

Sırma on dokuz yaşında. Bir onarıcının çırağı. Tezgâhına bir kadın geliyor, elinde bulanık bir şişe. İçinde düğün sabahı var, ama görüntü kırık. Sırma şişeyi gözüne tutuyor ve sabahı onarıyor. Kadın şişeyi alıyor, tezgâhın karşısındaki alıcıya satıyor. Parayı cebine koyuyor. Sonra Sırma'ya dönüp soruyor: "Ben buraya neden gelmiştim?"

Sırma cevap vermiyor. Kadının avucunda birkaç bozuk para kalıyor. Dükkânın arkasında Mahir Usta titreyen elleriyle bir şişeyi siliyor. Sahne burada bitiyor.

Emre kurşun kalemle bir soru karalıyor: "Kadın neyi unuttu? Düğünü mü, buraya gelişini mi?"

"İkisini de," diyor Selim. "Satılan anı, sahibinden düşer."

Nermin Hanım sayfaya yeniden eğiliyor. Sonra kapağı kapatıp elini üstüne koyuyor.

Fantastik bir dünya izleyiciyi büyüyle çağırır, ama izleyiciyi orada tutan büyünün birinden aldığı şeydir.

Bu derste ne olacak

Fantastiğin izleyiciye ne söz verdiğini HATIRA PAZARI üzerinden açacağız. Önce imkânsız olanın nasıl kabul edildiğine bakacağız. Hayranlığın neden tek başına yetmediğini soracağız. Sonra bir dünyanın kendi hakkında anlattığı hikâyeye, büyünün aldığı bedele, iyi ile kötünün nasıl bölündüğüne geçeceğiz. Kimliği, kaderi ve seçimi de bir kızın hatırlamadığı bir gün üzerinden soracağız. Filmler kesilmiş kâğıttan bir masaldan, göğe açılan bir mahkeme salonundan, İrlanda kıyısındaki bir deniz fenerinden, bir porsuk ağacından ve kuşlarla dolu bir kuleden gelecek. Hepsi büyüyü bir insanın kaybıyla birlikte gösteriyor. Hiçbirinde büyü bedava değil. Her birinde büyünün aldığı şey, karakterin kim olduğunu biraz daha açıyor.

Sıfır noktası

Fantastik bir soruyla açılır: ya bu dünyada imkânsız olan bir şey mümkün olsaydı? Ya anılar şişelenip satılabilseydi? Ya bir at uçabilseydi? Ya ölüm bir adamı almayı unutsaydı?

Bilimkurgu da benzer bir soruyla başlar, ama ona bir gerekçe arar. İzleyicinin aklı yeni şeye "olabilir" demelidir. Fantastik bu gerekçeyi istemez. Ejderha vardır, çünkü vardır. Anı şişelenir, çünkü bu dünyada anılar şişelenir. İzleyiciden istenen inanmak değil, kabul etmektir.

Bu kabul bir anlaşmadır. İzleyici imkânsızı sorgusuz kabul eder. Karşılığında bir şey bekler. Büyünün bir anlamı olmasını bekler. Ejderha yalnız gökte süzülmesin, birinin hayatını değiştirsin ister.

Fantastik çoğu zaman çocuklar için sanılır. Masallar, periler, konuşan hayvanlar. Ama türün en eski hikâyeleri yetişkinlerin korkularını anlatır. Ölüm, kayıp, iktidar, aidiyet. Büyü bu ağır konuları uzaktan konuşmanın yoludur. İzleyici kendi acısına doğrudan bakamaz. Ona bir şişenin içinden bakabilir.

Fantastiğin bir yükü daha var. Fantastik izleyiciye hayranlık sözü verir. Bilinmeyen bir dünyaya girmenin, bir şeyi ilk kez görmenin heyecanı. Bu söz tutulmazsa izleyici aldatılmış hisseder. Ama hayranlık tek başına bir hikâye değildir. Güzel bir manzara iki dakika sonra sıradanlaşır. İzleyici bir sonraki manzarayı bekler, sonra bir sonrakini. Bir yerden sonra beklemeyi bırakır.

HATIRA PAZARI'nın ilk iki taslağı bu iki uçta tökezledi. İlk taslakta Sırma bütün anıları okuyabilen seçilmiş bir kızdı. Karşısında kara cübbeli bir anı tüccarı vardı. Tüccar kentin bütün anılarını toplayıp bir kuleye kapatıyordu. Sırma onu yenince anılar sahiplerine dönüyordu. Kimse bir şey ödemiyordu.

İkinci taslakta kötü adam yoktu. Ama on iki sayfa boyunca kent anlatılıyordu. Tuz kabuğunun ışıltısı, şişelerin renkleri, pazarın sesleri. Her şey parlıyordu, kimse bir şey kaybetmiyordu.

"İlkinde herkes ya iyiydi ya kötü," diyor Selim. "İkincisinde herkes turistti."

Üçüncü taslakta kent yalnız bir tezgâhın çevresinde görünüyor. Bir kadın bir sabah unutuyor. Selim'in bildiği tek şey bu. Kentin geri kalanını o unutuşun çevresinde kuracak. Nermin Hanım bunu iyi bir başlangıç sayıyor. Bir dünya en iyi, ilk kaybettirdiği şeyle tanıtılır.

Mekanizma

İzleyiciye verilen söz

Her tür izleyiciyle bir sözleşme yapar. Fantastiğin sözleşmesi iki maddeden oluşur.

Nermin Hanım tebeşirle iki kelime yazıyor ve aralarına geniş bir boşluk bırakıyor: kabul ve bedel. Kabulün altına HATIRA PAZARI'nın imkânsızı giriyor: anılar şişelenir. Bedelin altına Selim'in ilk sayfası: satan unutur.

"İlk taslakta bedelin altı boştu," diyor Burcu. "Sırma her şeyi okuyordu ve hiçbir şey kaybetmiyordu."

Fantastik vaadin ikinci maddesi tutulmazsa ilki de çöker. İzleyici büyünün sınırsız olduğunu görünce gerilimi kaybeder. Her sorun bir büyüyle çözülebilir. O zaman neden endişelensin?

Sorulmayan neden

Fantastik bir dünyayı bizimkinden ayıran şeyin adı da farklıdır. Bilimkurgu bu şeye novum der: akılla açıklanabilir görünen yeni bir öğe. Fantastikte açıklama beklenmez.

HATIRA PAZARI'nın olağanüstü öğesi şişelenen anı. Anı şişeye nasıl giriyor? Selim bunu bilmiyor. Bilmesi de gerekmiyor. Bildiği şey kural: anıyı satan onu kaybeder. Alan onu yaşar.

Emre bir soru soruyor. "Peki şişe kırılırsa? Anı geri döner mi?"

Selim bir an duruyor. "Bilmiyorum. Ama bu soruyu soran biri sahnede olmalı."

Bu iyi bir işaret. İzleyici olağanüstü öğenin nedenini sormaz. Kuralını sorar. Kural soruları hikâye üretir.

Hayranlığın yükü

Fantastik vaadin ilk yarısı hayranlıktır. Bir karakter dünyanın büyüklüğüyle karşılaşır, bir an durur ve o duruş onu değiştirir. Buna hayranlık anı denir. İzleyici bu ânı karakterin gözünden yaşar.

Selim'in ikinci taslağında hayranlık anı yoktu. Yalnız manzara vardı. Tuz kabuğu, şişeler, gün batımında kızaran göl yatağı. Burcu bunlara kartpostal diyor. Kimsenin ihtiyacına bağlanmayan bir manzara güzeldir, ama hikâyeyi bir adım bile ilerletmez.

Üçüncü taslakta hayranlık bir şişenin içinde geliyor. Sırma bulanık anıyı gözüne tutuyor. Bir an kendi tezgâhında değil, başkasının düğün sabahında duruyor. İzleyici bunu onunla birlikte yaşıyor. Hemen ardından kadın unutuyor. Hayranlık ile bedel aynı sahnede.

"Büyüyü gösterdiğim an, aldığı şeyi de göstermeliyim," diyor Selim. Bu cümleyi dosyanın kapağına yazıyor.

Dünyanın kendi hikâyesi

Her toplum kendi kökeni hakkında bir hikâye anlatır. Fantastik bir dünya da anlatmalıdır.

Selim'in taslağında kentin bir kurucu miti var. Kentin yaşlıları gölün kurumadığını söylüyor. Göl, kıyısında yaşayanların anılarını yıllarca taşımış. Bir gün bu yükü bırakmış ve suyu çekilmiş. Anılar tuza karışmış. İlk onarıcılar tuzdan anı toplayan insanlarmış.

Selim bu hikâyeyi hiçbir gerçek inançtan almadı. Bunu bilerek yaptı. Gerçek bir halkın mitini ödünç alsaydı o halkın kutsalını bir pazar dekoruna çevirecekti.

Mit doğru mu? Selim bilmiyor. Mahir Usta inanıyor. Sırma inanmıyor. Bu ayrılık işe yarıyor. Mite inanan usta her şişeye saygıyla dokunuyor. İnanmayan çırak şişeleri bir mal gibi tartıyor. Aynı tezgâhta iki dünya görüşü çalışıyor.

Kötü adamı aramak

Fantastik dünya kolayca ikiye bölünür. Bir yanda ışık, öbür yanda karanlık.

Selim'in ilk taslağındaki kara cübbeli tüccar bunun örneğiydi. Kentte her kötülüğün tek bir kaynağı vardı. O yenilince pazar temizleniyordu.

Üçüncü taslakta pazarın en büyük alıcısı yaşlı bir adam. Selim ona henüz ad vermedi. Adam gençliğinde ailesine ekmek almak için bütün anılarını satmış. Şimdi zengin. Ama hiçbir geçmişi yok. Başkalarının anılarını satın alıp kendine bir çocukluk kuruyor.

"Bu adamı sevmiyorum," diyor Emre. "Ama ona kızamıyorum da."

Nermin Hanım başını sallıyor. Kötülük taslaktan silinmedi. Yalnız artık bir insanın kararından çıkıyor.

Pazarın aynası

Fantastik bir toplum yalnız tuhaf bir yer değildir. Çoğu zaman bizim bir alışkanlığımızı büyütür.

HATIRA PAZARI'nda yoksullar mutlu anılarını satıyor. Zenginler o anıları satın alıyor. Bir düğün sabahı, bir kışlık ekmek ediyor. Kentte birinin ne kadar zengin olduğu, ne kadar çok hatırladığıyla ölçülüyor.

Burcu tahtanın kenarına bir not düşüyor. "Biz de satıyoruz. Zamanımızı, fotoğraflarımızı, dikkatimizi."

Selim bunu yazarken düşünmemiş. Ama Burcu'nun notunu okuyunca kâğıda bir şey ekliyor. Kentte en ucuz anılar en yeni anılar. En pahalıları çocukluktan.

Kader ve seçim

Fantastikte dünya bazen karakterlerin yolunu önceden çizer. Bir kural, bir söz, bir yazgı. Ama karakter yalnız bir yolcu olursa izleyici onunla birlikte yürümez.

Kentte çocuklar bile şunu bilir: satılan anı geri gelmez. Bu bir dünya kuralı. Sırma kendi çocukluğundan bir günü hiç hatırlamıyor. Belki satılmış. Belki hiç yaşanmamış. Taslak bunu açık bırakıyor.

Emre bunu bir kader gibi okuyor. "Anı geri gelmeyecekse Sırma ne yapabilir ki?"

Selim'in cevabı seçim aralığını gösteriyor. Sırma anıyı geri alamayabilir. Ama kimin aldığını bulmaya karar verebilir. Ya da hiç aramamaya. Mahir Usta'nın unutması da durdurulamıyor. Ama usta neyi en son unutacağını seçebilir. Belki Sırma'ya ne bildiğini anlatmayı.

Varlık ve yolculuk

Emre'nin aklına bir fikir geliyor. Göl yatağında unutulan anıların peşinden gelen, tuz renginde kuşlar. Selim bunu deneme diye kenara yazıyor.

Nermin Hanım kuşlar hakkında tek bir soru soruyor: "Ne istiyorlar?" Olağanüstü bir varlığın görünüşü bir sahne kurar. İhtiyacı bir hikâye kurar. Kuşların bir ihtiyacı yoksa onlar da bir kartpostal.

Yolculuk da böyle. Selim'in ilk taslağında Sırma kentten çıkıp çölü aşıyordu. Kahraman yolculuğunun bütün durakları vardı. Üçüncü taslakta yol kısa: tezgâhtan pazarın öbür ucundaki alıcının evine. Ama o yolda Sırma kim olduğunu soruyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Büyüyü ilk kez gösterirken bedelini de göster. İzleyici büyüyü ilk sahnesinde öğrenir. O sahnede bir şey kaybedilmezse izleyici büyüyü bedava sanır. Sonradan gelen bedel bir hile gibi görünür. HATIRA PAZARI'nın ilk sayfasında kadın unutuyor. Kuralı kimse anlatmıyor, ama herkes öğreniyor.

Nedeni değil, kuralı yaz. Olağanüstü öğenin nedenini açıklamak çoğu zaman onu küçültür. Kuralı açıklamak hikâyeyi büyütür. Selim'in sayfalarında şişenin nasıl dolduğu yok. Kimin neyi kaybettiği var.

Kurucu miti bir karakterin ağzına ver. Mit bir anlatıcı sesiyle okunursa ansiklopedi gibi durur. Bir karakterin inandığı ya da güldüğü bir hikâye olursa dünyaya karışır. Mahir Usta'nın göle saygısı, Sırma'nın omuz silkişi mitin iki yüzü.

Gerçek kültürden ödünç alma. Kurmaca bir dünyaya gerçek bir halkın tanrısını, bayramını ya da kutsal sözünü koymak kolaydır. Ama o kültür bir dekora dönüşür. O halktan bir izleyici kendi kutsalını bir pazarda satılırken görür. Kendi mitini kur. Ödünç alacaksan kaynağı bil ve saygıyla taşı.

Kötüyü bir ihtiyaçtan kur. Ahlak ikiliğinden çıkmanın yolu kötülüğe bir geçmiş vermektir. Kötülük azalmaz, ama bir kaynağı olur. HATIRA PAZARI'nın alıcısı gençliğinde açtı. Bugün başkalarının çocukluğunu satın alıyor. İzleyici onu yargılar, ama anlar.

Toplumun aynasını izleyiciye çevir. Ayna toplum kendini açıklarsa bir ders verir. Açıklamazsa izleyici aynayı kendisi bulur. Burcu'nun notu taslağa girmemeli. İzleyici onu kendi aklıyla yazmalı.

Hayranlığı bir bakışa bağla. Manzara kendi başına bir şey söylemez. Onu gören bir yüz söyler. Sırma şişeyi gözüne tuttuğunda kamera onun yüzünde kalmalı. Hayranlığı o yüzdeki değişiklik taşır.

Kaderi kapı olarak değil, duvar olarak kur. Kader karakterin önünde açık bir kapı gibi durursa karakter yalnız içeri girer. Bir duvar gibi durursa karakter ona tırmanmayı, delmeyi ya da yanında yürümeyi seçer. Satılan anı geri gelmez. Bu bir duvar. Sırma'nın ne yapacağı bir seçim.

Kimlik sorusunu boşluktan sor. Bir karakterin kim olduğunu ona sahip olmadığı bir şey üzerinden sormak güçlüdür. Sırma'nın hatırlamadığı gün, hatırladığı bütün günlerden daha çok şey söylüyor. İzleyici o boşluğu doldurmak için hikâyeyi izler.

Varlığa bir ihtiyaç ver. Olağanüstü bir varlık görünüşüyle değil, istediği şeyle sahneye girer. Görünüş bir kez şaşırtır, ihtiyaç her sahnede yeniden konuşur. Emre'nin tuz renkli kuşları bir şey isterse hikâyeye girer. İstemezse dekor olarak kalır.

Büyünün dilini gündelik kıl. Kentliler büyüye büyü demez. Onlar için şişe bir alışveriş, onarım bir meslek. Mahir Usta "anı" yerine "mal" diyebilir. Büyünün sıradan bir kelimeyle anılması dünyayı izleyicinin gözünde daha gerçek kılar.

Dünyayı bir tezgâhtan kur. Bütün kenti anlatmaya çalışan taslak hiçbir köşesini doldurmaz. Tek bir mekândan başla ve dünyayı oradan geçenlerle aç. Selim'in kenti tek bir tezgâhın önünden geçen insanlarla büyüyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Fantastik vaat iki yönlüdür: imkânsız gerçek sayılır ve birine bir şeye mal olur.
• Olağanüstü öğenin nedeni sorulmaz, kuralı sorulur.
• Hayranlık bir karakterin bakışıyla gelir; manzara tek başına kartpostal kalır.
• Hayranlığın ve bedelin aynı sahnede durması, büyüyü inandırıcı kılar.
• Kurucu mit, dünyanın kendi kökeni hakkında anlattığı hikâyedir.
• Gerçek bir kültürün mitini ödünç almak onu dekora çevirebilir.
• Ahlak ikiliği dünyayı iyiler ve kötüler diye böler, insanların seçimini gizler.
• Kötülüğü bir ihtiyaçtan kurmak onu silmez, anlaşılır kılar.
• Ayna toplum, izleyicinin bir alışkanlığını büyüyle büyütür.
• Seçim aralığı, kaderin içinde karakterin elinde kalan karar alanıdır.
• Kimlik sorusu bir eksiklikten, hatırlanmayan bir şeyden sorulabilir.
• Olağanüstü bir varlık görünüşüyle değil, ihtiyacıyla hikâyeye girer.
• Fantastik yolculuk bir haritada değil, bir karakterin içinde de geçebilir.

Sonraki derse köprü

Selim dosyayı masaya bırakıyor. HATIRA PAZARI'nın kuralı belli, bedeli belli. Ama kentin nerede durduğu belli değil. Bu kent bizim dünyamızın bir köşesinde mi saklı, yoksa bütünüyle başka bir dünyada mı? Oraya bir kapıdan mı giriliyor? Hikâye büyük bir savaş mı vaat ediyor, yoksa bir pazarın küçük acılarını mı? Kentliler büyüye hiç şaşırmıyorsa bu bir masal mı, başka bir şey mi? Selim'in cevabı, taslağın bundan sonra hangi kuralları taşıyacağını da belirleyecek. HATIRA PAZARI fantastiğin hangi dalına ait?