Engel türleri

Açılış sahnesi

Bir yapım ofisinin arka odası. Storyboard çizeri Leyla, masanın üstüne yirmi dört kare dizmiş. Yönetmen Harun kareleri tek tek inceliyor.

Kareler bir yolculuğu anlatıyor. Köy öğretmeni Yusuf, bağlama çalan öğrencisi Zeynep'i şehre götürüyor. Kız ertesi sabah bir konservatuvar sınavına girecek. İlk karede otobüse biniyorlar. Beşinci karede şehre varıyorlar. Onuncu karede Zeynep sahnede çalıyor. Yirmi dördüncü karede sonuç açıklanıyor.

Harun son kareye kadar bir şey söylemiyor. Sonra başını kaldırıyor. Bu yolculuk neden bu kadar kolay, diye soruyor.

Leyla omuz silkiyor. Senaryoda öyle yazıyor. Öğretmen öğrencisini sınava götürüyor.

Harun kalemi alıyor ve ilk iki karenin arasına bir boşluk çiziyor. Sonra ikinci ile üçüncünün arasına bir boşluk daha. Her boşluğun altına tek bir kelime yazıyor. Kar. Babası. İzin. Para. Korku.

Leyla boşluklara bakıyor. Yirmi dört kare birden kırk kareye çıkmış. Ama yolculuk artık bir hikâyeye benzemeye başlamış.

Harun'un yazdığı kelimeler aynı şey değil. Biri gökten yağıyor, biri evde bekliyor, biri bir memurun masasında, biri Zeynep'in içinde. Hepsi aynı amacın önüne dikiliyor ama her biri başka bir yerden geliyor.

Engel nereden geliyorsa karakterin hangi yanını sınayacağı da oradan belli olur.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir amacın önüne çıkan engelleri kaynaklarına göre ayıracağız. Bazı engeller dış dünyadan gelir, bazıları başka bir insandan, bazıları bir kurumdan ya da bir toplumun yazısız kurallarından. Bazıları da karakterin kendi içinden.

Yusuf ile Zeynep'in sınav yolculuğunu ders boyunca taşıyacağız. Her engel türünü o yolculuğun bir durağında göreceğiz. Sonra engellerin nasıl üst üste bindiğini ve birbirine nasıl dönüştüğünü inceleyeceğiz. On iki filmde her türün nasıl kurulduğunu okuyacağız. Ders bittiğinde kendi senaryondaki engelleri bir tabloya dökebilecek, hangi türün eksik ya da fazla olduğunu görebileceksin.

Sıfır noktası

Bir engel yazmak kolay görünür. Karakter bir yere gidecek, yolu kapatırsın. Karakter bir şey isteyecek, birini karşısına dikersin. Ama bütün engeller aynı işi görmez.

Leyla'nın ilk taslağındaki yolculuğa bir kar fırtınası eklediğimizi düşünelim. Yol kapanıyor, otobüs duruyor. Engel gerçek. Ama yalnızca Yusuf'un sabrını ve pratik zekâsını sınıyor. Karlı yolda yürüyecekler mi, bir kamyona mı binecekler? Soru ilginç, ama karakterlerin içini açmıyor.

Şimdi aynı yolculuğa Zeynep'in babasını ekleyelim. Babası kızının şehre gitmesine karşı. Bu engel karı aşmaktan çok farklı bir şey istiyor. Yusuf'un bir babayı ikna etmesi, belki ona yalan söylemesi gerekiyor. Zeynep'in de babasına karşı gelip gelmeyeceğine karar vermesi. Aynı yolculuk, bambaşka bir sahneye dönüşüyor.

Şimdi bir üçüncüsünü ekleyelim: Zeynep'in kendi korkusu. Kız, sahnede hata yaparsa bütün köyün onunla alay edeceğinden korkuyor. Bu engeli ne Yusuf kaldırabilir ne de baba. Zeynep onu kendisi aşmak zorunda.

Üç engelin üçü de aynı amacın önüne çıkıyor: sınava zamanında ve hazır olarak girmek. Ama her biri karakterin başka bir yanını sınıyor. Kar bedeni ve zekâyı, baba ilişkileri ve değerleri, korku ise karakterin kendisini.

Bu yüzden engel türünü seçmek, aslında karakterin hangi yanını sınayacağını seçmektir. Aynı türden engelleri üst üste yığan bir senaryo, karakterin hep aynı yanını gösterir. İzleyici o yanı tanır ve bir süre sonra sıkılır. Türleri karıştıran bir senaryo ise karakteri farklı açılardan aydınlatır.

Bir ayrım daha var. Bazı engeller karakterin dışında durur ve onu bekler. Kar, kilitli kapı, imzasız liste böyledir. Bazıları ise karakterle birlikte hareket eder. Babası onu köyde bekler ama aklı her durakta Zeynep'le birliktedir. Korku da onunla birlikte otobüse biner. Dışarıda bekleyen engel bir kez aşılır ve geride kalır. Karakterle yürüyen engel ise her sahnede yeniden karşısına çıkar. İyi bir yolculukta ikisi de bulunur: biri tempoyu, öbürü derinliği taşır.

Mekanizma

Dış dünyadan gelen engeller

Yusuf ile Zeynep'in ilk engeli kar. Köyden şehre giden tek yol gece boyunca kapanıyor. Fiziksel engelin en açık özelliği, karşısında pazarlık yapılamaması. Kar ikna edilemez, kandırılamaz. Ya aşılır ya beklenir ya da etrafından dolaşılır.

Doğanın koyduğu engellerin yanında bir de insan yapımı olanlar var. Şehirdeki sınav binasının kapısı sabah dokuzda kilitleniyor. Kilitli bir kapı da fiziksel bir engel. Ama arkasında bir karar veren var; bu yüzden bazen pazarlığa açık.

Dünya kuralı da bu grubun yakınında durur. Her hikâye dünyasının karakterlerin tartışmadan uyduğu kuralları vardır. Yusuf'un dünyasında sınava ancak okul müdürünün imzaladığı bir listeyle girilebiliyor. Kural, karın yağması kadar kesin. Ama karın aksine kural insanların elinde değişebilir.

Zaman baskısı ise bütün öteki engellerin üstüne eklenir. Sınav yarın sabah. Kar, baba, imza, hepsi bu tek sabaha sıkışıyor. Zaman kendi başına bir engel değildir, ama her engeli daha ağır yapar.

Başka bir insandan gelen engeller

Rakip, karakterle aynı şeyi isteyen ya da onun istediğine karşı duran bir başka kişidir. Yusuf'un yolculuğunda rakip, köye komşu bir kasabanın öğretmeni Cevdet. Kendi öğrencisini de aynı sınava götürüyor. Ve sınav yerlerini ayarlayan memurla tanışıyor. Rakip bir dağ gibi durmaz. Düşünür, karşılık verir, hamle yapar.

Zeynep'in babası bir rakip değil. Kızını seviyor ve onu korumak istiyor. Tam da bu yüzden en zor engel o. Rakibi yenmek bir zafer, babayı yenmek ise bir kayıp olur. İlişkisel engel, karakteri amacı ile sevgisi arasında seçim yapmaya zorlar.

Bu iki tür çoğu zaman birbirine karıştırılır. Ölçüt basit: engeli koyan kişi yenildiğinde karakter ne hisseder? Rahatlıyorsa karşısındaki bir rakiptir. Bir şey kaybetmiş gibi hissediyorsa engel ilişkiseldir.

Kurumlardan ve toplumdan gelen engeller

Yusuf'un öğrencisinin adı sınav listesinde yok. Okul müdürü izindeymiş, listeyi imzalamamış. İl müdürlüğündeki memur başını iki yana sallıyor. Kural bu. Memur Yusuf'a kötülük etmiyor; yalnızca işini yapıyor. Kurumsal engelin gücü tam burada. Karşısında kızacağın biri bile yok.

Bu türe bir bilgi sorunu da sık sık eşlik eder. Yusuf sınav binasının şehrin hangi ucunda olduğunu bilmiyor. Bilgi eksikliği sessiz bir engeldir. Karakter ne bilmediğini bilmez; yalnızca yanlış yöne yürür. Daha sinsisi yanlış bilgidir. Bir kapıcı sınavın dokuzda değil onda başladığını söylüyor. Yusuf rahatlıyor, bir saat kazandığını sanıyor. Oysa bilgi yanlış.

Zeynep'in köyünde bir kızın bir erkek öğretmenle şehre gitmesi hoş karşılanmıyor. Hiçbir yasa bunu yasaklamıyor. Ama komşular konuşuyor, kahvede sorular soruluyor. Babanın karşı çıkışının bir kısmı da bu baskıdan geliyor. Toplumsal yasak kimseye sorulmadan işler. Kimse onu koymamıştır ama herkes ona uyar.

Kaynak eksikliği bu grubun en sıradan üyesidir. Yusuf'un cebinde iki bilet parası var, konaklama parası yok. Bu da bir kurum ya da toplum gibi kişisel olmayan bir baskıdır. Karakteri pazarlığa, borca ya da fedakârlığa iter.

Karakterin içinden gelen engeller

Bütün dış engeller aşılsa bile Zeynep'in korkusu yerinde duruyor. Sınav salonunun kapısında elleri titriyor. Bağlamanın telleri parmaklarının altında kayıyor. Hiç kimse ona bir şey yapmıyor; engel tamamen içeride.

İçsel engel en zor gösterilen türdür, çünkü görünmez. Senarist onu dışarıya taşımak zorundadır: titreyen bir ele, kaçan bir göze, yarıda kalan bir cümleye. Zeynep'in korkusu, kapının önünde bağlamasının kılıfını açmayıp beklemesiyle görünür oluyor.

Ahlaki sınır da karakterin içinden gelir ama başka türlü çalışır. Memur, Yusuf'a bir çözüm fısıldıyor. Müdürün imzasını taklit ederse kimse fark etmez. Yusuf'un amacına giden en kısa yol bu. Ama o bunu yapmayacak. Ahlaki sınır, karakterin amacına ulaşmak için geçmeyi reddettiği çizgidir. Engel, aslında karakterin kendi değeridir.

Engeller üst üste biner

Sınav sabahı Yusuf ile Zeynep'in önünde aynı anda birkaç engel duruyor. Kar yolu geciktiriyor. Liste imzasız. Para yetmiyor. Baba köyde bekliyor. Zeynep korkuyor. Bu engellerin her biri tek başına aşılabilir. Ama hepsi aynı sabaha sığınca her birine ayrılan güç azalıyor.

Engel katmanı, karakteri öncelik belirlemeye zorlar. Yusuf önce imzayla mı uğraşacak, yoksa Zeynep'in korkusuyla mı? Hangisini seçtiği, onun ne tür bir öğretmen olduğunu gösteriyor.

Engeller birbirine dönüşür

Yusuf baba sorununu çözmek için köyden ayrılmadan önce bir söz veriyor. Kızı akşama kadar geri getirecek. İlişkisel engel aşıldı. Ama yerine bir zaman baskısı doğdu. Sınav uzarsa Yusuf sözünü tutamayacak. Bir sonraki engel, bir öncekinin çözümünün içinden çıktı.

Engel dönüşümü bir senaryonun en verimli damarlarından biridir. Çözülen her sorun, bir sonrakini doğurur. İzleyici bir engelin aşıldığını görüp rahatlarken yeni bir baskının başladığını da hisseder.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Engel türünü karakterin sınanacak yanına göre seç. Önce hangi yanın görünmesini istediğini belirle: bedeni mi, zekâsı mı, değerleri mi? Sonra o yanı sınayan engel türünü seç.

Türleri karıştır. Üç fiziksel engeli üst üste koyma. Bir fiziksel engelin ardından bir ilişkisel, ondan sonra bir içsel engel gelsin.

Rakibe kendi amacını ver. Rakip yalnızca engel olmak için var olmasın. Kendi istediği şey onu karakterin karşısına getirsin.

İlişkisel engeli sevgiden kur. En zor engel, karakterin kaybetmek istemediği birinden gelen engeldir. Engeli koyanı kötü yapma; onu haklı yap.

Kurumsal engele bir yüz ver. Kurumlar soyuttur. Onları izleyiciye bir memur, bir form ya da bir bekleme salonu aracılığıyla göster.

Toplumsal yasağı söyletme, hissettir. Yasak açıkça ilan edilmez. Bir bakış, bir fısıltı, bir kapanan perde onu görünür kılar.

İçsel engeli dışarı taşı. Korkuyu bir davranışa, bir nesneye ya da bir sesle bağla. Görünmeyen engel izleyiciye ulaşmaz.

Ahlaki sınırı erken sezdir. Karakterin geçmeyeceği çizgi, sınanmadan önce bir kez hafifçe gösterilsin. Sınav geldiğinde izleyici o çizgiyi tanısın.

Bilgi eksikliğini izleyiciyle paylaş ya da paylaşma. İzleyici de bilmiyorsa gizem, izleyici biliyorsa gerilim doğar. Hangisini istediğine baştan karar ver.

Yanlış bilgiye inandırıcı bir kaynak ver. Karakteri yanıltan bilgi, güvenilir birinden gelsin. Aksi hâlde karakter aptal görünür.

Zaman baskısını tek başına bırakma. Zaman, başka bir engelle birleşince işe yarar. Boş bir geri sayım yalnızca bekleme üretir.

Kaynak eksikliğini bir seçime bağla. Para ya da araç yetmediğinde karakter neyi feda ediyor? Engel, bu fedakârlıkta anlam kazanır.

Dünya kuralını baştan kur. Kural engel olarak kullanılmadan önce izleyiciye gösterilsin. Sonradan icat edilen kural hile gibi durur.

Engel katmanında öncelik sahnesi yaz. Birden fazla engel aynı anda gelince karakterin hangisini önce seçtiğini gösteren bir sahne olsun.

Engelin çözümünden yenisini doğur. Bir engeli aşmanın bedeli bir sonraki engeli üretsin. Böylece engeller birbirine zincirlenir.

Engeli kaldıranı dikkatle seç. Engeli karakter kendisi aşmalı. Başkası kaldırırsa zafer ona ait olmaz.

Aynı engeli iki kez kullanma. İkinci kar fırtınası ilki kadar etkili olmaz. Tekrar gerekiyorsa engelin türünü ya da kaynağını değiştir.

Engelin gücünü karakterin gücüne göre ayarla. Çok zayıf engel gerilim yaratmaz, çok güçlü engel umut bırakmaz. Engel, karakterin ancak zorlanarak aşabileceği kadar güçlü olsun.

Engeli hikâye dünyasından çıkar. Kar, yolun geçtiği dağlardan; imza, o ülkenin eğitim düzeninden gelsin. Dünyaya ait engel inandırıcıdır.

Engel listesi tut. Senaryondaki bütün engelleri türlerine göre bir tabloya yaz. Hangi türün eksik, hangisinin fazla olduğu tabloya bakınca görünür.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Engelin kaynağı, karakterin hangi yanının sınanacağını belirler.
• Fiziksel engel pazarlık kabul etmez; aşılır, beklenir ya da dolaşılır.
• Dünya kuralı ve zaman baskısı öteki engelleri ağırlaştırır.
• Rakip düşünen, karşılık veren bir engeldir.
• İlişkisel engel, amaç ile sevgi arasında seçim dayatır.
• Kurumsal engelin gücü, karşısında kızılacak birinin olmamasıdır.
• Bilgi eksikliği sessiz, yanlış bilgi sinsi bir engeldir.
• Toplumsal yasak yazılı değildir ama herkes ona uyar.
• Kaynak eksikliği karakteri fedakârlığa iter.
• İçsel engel görünmezdir, dışarı taşınması gerekir.
• Ahlaki sınır, karakterin kendi değerinden doğan engeldir.
• Engel katmanı karakteri öncelik belirlemeye zorlar.
• Engel dönüşümü, bir engelin çözümünden yenisinin doğmasıdır.
• Aynı türden engeller karakterin hep aynı yanını gösterir.
• Engel, karakterin ancak zorlanarak aşabileceği kadar güçlü olmalıdır.
• Engeli karakter kendisi aşmalı, başkası kaldırmamalıdır.

Sonraki derse köprü

Harun'un karelerin arasına yazdığı her kelime bir engel türüydü. Ama bir engelin türünü bilmek, onun iyi bir engel olduğunu garanti etmez. Bir engel karakterin güçlü yanını zorlayabilir ya da zayıf yanını hedefleyebilir. Karakteri yeni bir yol bulmaya, bir bedel ödemeye, bir seçim yapmaya itebilir. Sonraki ders bu ölçütleri ele alıyor: etkili engel tasarımı. Hangi engel hikâyeyi ilerletir, hangisi yalnızca yavaşlatır, orada sınayacağız.