Duygusal yoğunluğu yönetmek

Açılış sahnesi

Burcu masaya iki sayfa bırakıyor. Kilitli mutfak kapısı gecesinin yeni hâli bu. Perşembe sınavından dönen Feraye kapıyı kilitli buluyor. Burcu sahneyi bu kez uzatmış. Feraye kapının önüne çöküyor ve ağlıyor. Yağmur başlıyor. Feraye alnını kapıya dayıyor, ölen annesini anıyor. İki sayfa boyunca ağlıyor.

"Yazarken yine ağladım," diyor Burcu. "Hem de iki kere."

Selim sayfaları iki kez okuyup masaya geri koyuyor. "Ben ağlamadım. Senin neden ağladığını da anlamadım."

Burcu kırılıyor ama inat etmiyor. Nermin Hanım ona sakin bir soru soruyor. "Yazarken aklından neler geçiyordu?"

Burcu düşünmeden anlatıyor. Nesibe'nin çekmecesindeki mektuplar. Arkasında Feraye yazan fotoğraf. Yalıda hiç anılmayan bir kadın adı. Feraye'nin bütün bunlardan habersiz, kendi büyükannesinin kapısında beklemesi.

"Bunlardan hangisi bu iki sayfada?" diye soruyor Nermin Hanım.

Burcu sayfalara dönüyor. Hiçbiri yok. Sayfada yalnız yağmur, bir kapı ve ağlayan bir genç kadın var. Emre kalemiyle kenara küçük bir hesap yapıyor: iki sayfada on bir kez "ağlıyor" kelimesi geçiyor.

Burcu gülümsüyor, ama gözleri yine dolu. "Demek ki ben bu sahneyi değil, bütün diziyi yazmışım."

Yazar kendi bildikleriyle ağlar; seyirci ise yalnız sayfaya konmuş olanla ağlayabilir.

Bu derste ne olacak

YALI'nın en ağır sahnelerini duygunun ölçüsünü ayarlayarak yeniden kuracağız. Önce yazarın gözyaşı ile seyircinin duygusu arasındaki mesafeyi ölçeceğiz. Sözsüz bir bahar sabahının neden bir monologdan ağır geldiğini göreceğiz. Nesibe'nin mutfağında gülmenin acıya nasıl nefes açtığını, bir şakanın haftalar sonra nasıl yük taşıdığını konuşacağız. Ağlayan Feraye'nin eline bir iş vereceğiz. Aynı acının bölüm bölüm yeniden oynanmasının bedelini hesaplayacağız. Dökümdeki hastane bölümlerinde de bir sınır arayacağız: hastalık nerede hikâyeye hizmet eder, nerede yalnız seyirciyi ekranda tutar? Filmler Hong Kong'dan, Delhi ile Kalküta arasındaki bir yoldan, Alabama'dan, Galiçya'dan ve Buenos Aires'ten geliyor.

Sıfır noktası

Melodram duyguyu saklamaz. Seyirci kimin acı çektiğini bilir, ağlamaya hazır gelir. Bu hazırlık türün gücüdür, ama bir tuzak da taşır. Yazar seyircinin hazır olduğunu bildiği için duyguyu sayfaya doğrudan dökmek ister. Gözyaşı yazar, çığlık yazar, uzun bir veda konuşması yazar.

Duygusal yoğunluk böyle yükselmez. Seyircinin bir sahnede ne kadar hissedeceği, o sahneye ne kadar yükle geldiğine bağlıdır. Buna genellikle duygu hazırlığı denir. Nesneler, bilgiler, küçük anlar büyük sahneden önce sessizce verilir. Büyük sahne geldiğinde seyirci onları kendi içinde birleştirir. Gözyaşı ekranda değil, seyircinin kendi aklında kurduğu bağda doğar. Yazarın işi o bağın parçalarını zamanında ve sessizce bırakmaktır.

Günlük dizide bu hesap daha da zorlaşır. Bir film duygusunu iki saate yayar. Günlük dizi ise her akşam bir duygu ister. Haftalar boyunca aynı ailenin aynı yarasına döner. Seyirci yüksek bir duyguyu bir kez kabul eder. Aynı duygu aynı biçimde onuncu kez gelince yorulur. Daha da sürerse ya kanıksar ya da kandırıldığını hisseder.

Bu yüzden duygusal yoğunluğu yönetmek yalnız yükseltmek demek değildir. Nerede susulacağını, nerede gülüneceğini, nerede kesileceğini seçmek demektir. Ağır bir sahnenin ardından seyirciye nefes aldırmak da bu işe dahildir. Acı çeken karakteri yalnız acı çeken biri olarak bırakmamak da.

Bir de sınır var. Hastalık, ölüm, bir çocuğun kaybı seyircinin çok çabuk etkilendiği konulardır. Yazar bu konuları kullanabilir. Ama sahnenin süresi ve ayrıntısı karakterin hikâyesine değil, yalnız seyirciyi ekrana bağlamaya hizmet etmeye başlarsa iş değişir. Seyirci bunu çoğu zaman adlandıramaz. Ama sezer ve bir sonraki gözyaşına daha temkinli yaklaşır.

Bu ders ağır duyguyu küçültmeyi önermiyor. Melodramın sözleşmesi yüksek duygudur ve seyirci onu ister. Sorulan şey, o duygunun nereden geldiği ve seyircinin onu kendi eliyle tamamlayıp tamamlamadığı.

Burcu'nun sezon dökümünde bu sorunların hepsi bir yerde duruyor. Kilitli kapı gecesi yalnızca ilki.

Mekanizma

İki sayfalık yağmur

Nermin Hanım Burcu'nun gözyaşını küçümsemiyor. Yazarın bir sahnede ağlaması, sahnenin ona bir şey yaptığını gösterir. Neyin yaptığını ise göstermez.

Burcu'nun ağladığı şey bütün bir sezon. Seyircinin elinde ise o gece için yalnız yağmur var. Burcu çareyi sahneyi büyütmekte değil, öncesine bir şey koymakta buluyor. Aynı bölümün ortasına kısa bir an ekliyor. Feraye merdiveni silerken duvarda indirilmiş bir çerçevenin bıraktığı soluk izi görüyor. Bezle izin kenarını siliyor ve geçiyor.

Sonra kilitli kapı sahnesini yarım sayfaya indiriyor. Feraye kapıyı itiyor, açılmadığını anlıyor. Islanmış ders defterini göğsüne bastırıyor. Ağlamıyor. Bahçeden Nesibe'nin evine doğru yürüyor. Selim ikinci sürümü okuyunca sayfayı bir süre elinden bırakmıyor.

Bahar sabahı

Dökümde bir sahne daha var. Her bahar Nesibe kilitli köşe odanın pencerelerini açıp havalandırıyor. Burcu bu sabahı Vedia Hanım'ın büyük sahnesi olarak yazmış. Vedia Hanım odaya giriyor, eşyalara dokunuyor, kızına uzun bir konuşmayla sesleniyor.

Nermin Hanım konuşmanın üstünü çiziyor. Burcu'ya kendi ilk bölümündeki sabahı hatırlatıyor: kapının koluna konan ve kapıyı açmayan el.

Yeni sürümde Vedia Hanım eşikte duruyor. Nesibe pencereleri açıyor, perdeler rüzgârla şişiyor. Vedia Hanım içeri adım atmıyor. Ayrı anahtarını avucunda sıkıyor. Sonra Nesibe'ye pencereleri öğleden önce kapatmasını söylüyor ve dönüp gidiyor. Sahnede tek cümle var, ağlayan yok. Boşluğu seyircinin bildikleri dolduruyor.

Mutfaktaki kaşık

Selim dökümün ilk haftasını baştan sona okuyor. Hiçbir bölümde kimse gülmüyor. Salonda azar, koridorda çığlık, merdivende gözyaşı. Seyirci her akşam aynı ağırlığın içine giriyor.

Burcu bu çizgiyi Nesibe ile Asım arasında buluyor. Nesibe pazardan dönüp fileyi masaya bırakırken fiyatlardan yakınıyor. Asım şirketten kaçtığı akşamlar mutfağa iniyor. Tencerelerin kapağını kaldırıp parmağıyla tadına bakıyor. Nesibe tahta kaşıkla elinin üstüne vuruyor. "Bu evin varisi tencereden mi yer?" Asım'ın cevabı hep hazır: "Varis olmak isteyen kim?"

Bu şaka ana hikâyeden kopuk değil. Asım'ın şirketten kaçışını da taşıyor. Rahatlama çizgisi aynı yalının hafif ucunda duruyor.

Profesör

Nesibe'nin Feraye'ye takılma biçimi de var. Feraye'yi gece mutfak masasında telefonuna eğilmiş gördükçe "Hadi bakalım, profesör," diyor. Feraye her seferinde gülüyor, kulaklığın birini çıkarıp ona bir cümle okuyor. Burcu bu sözü ilk haftalara serpiştiriyor.

Kilitli kapı gecesi Feraye Nesibe'nin kapısını çalıyor. Nesibe ıslak defteri görüyor ve hiçbir şey sormuyor. "Gel bakalım, profesör," diyor. Feraye ancak o zaman ağlıyor. Seyirci bu sözü haftalardır gülerek dinlemiş. Şimdi aynı söz bir sığınağa dönüşüyor.

Elindeki ütü

Dökümün ortasında Feraye'nin en ağır haftası var. Vedia Hanım'ın yüzüğü kaybolunca yine şüphe altında kalıyor. Burcu bu haftada Feraye'yi üç ayrı sahnede odasında ağlarken göstermiş.

Emre bir soru soruyor: "Bu üç sahnede Feraye ne yapıyor?" Cevap tek kelime: ağlıyor.

Burcu üç sahneyi bire indiriyor. Feraye gece mutfakta Vedia Hanım'ın paltosunu ütülüyor. Kulağındaki telefondan perşembe sınavının dersini dinliyor. Gözleri dolu, ama ütüyü bırakmıyor. Bir yerde kaydı geri sarıp aynı cümleyi yeniden dinliyor.

Ertesi sabah küçük bir şey değişiyor. Feraye ders defterini artık saklamıyor, mutfak masasında açık bırakıyor. Vedia Hanım defteri görüyor ve bir şey demeden geçiyor. Duygusal bir sahnenin ardından karakterin attığı bu ilk adıma duygu sonrası hamle denir. Seyirci acının boşa gitmediğini orada anlıyor.

Dokuz merdiven

Selim dökümde bir sayım yapıyor. Vedia Hanım sezon boyunca Feraye'yi dokuz kez azarlıyor. Hepsi merdivende geçiyor, sözler neredeyse aynı. Her seferinde Feraye ağlayarak aşağı iniyor.

Acının her sahnede büyütüldüğü gidişe acı enflasyonu denir. Buradaki sorun büyüme değil, yerinde sayma. Burcu azarları tek tek okuyup her birine aynı soruyu soruyor: bu sefer ne değişiyor? Dördü ayakta kalıyor. Birinde Feraye ilk kez cevap veriyor. Birinde Vedia Hanım cümlesinin ortasında susuyor. Birinde azar mutfağa taşınıyor ve Nesibe tanık oluyor. Sonuncusu bahar sabahının ertesi gününe düşüyor. Öbür beşi dökümden çıkıyor.

Hastane koridoru

Dökümün son çeyreğinde Vedia Hanım fenalaşıp hastaneye kaldırılıyor. Burcu buna üç bölüm ayırmış. Monitör sesleri, yoğun bakım kapısında bekleyen aile, Feraye'nin yatak başında sabahladığı geceler. Her bölüm aynı soruyla bitiyor: Vedia Hanım gözlerini açacak mı?

Nermin Hanım bu bölümlerin her sahnesine tek bir soru soruyor: burada kim bir şey seçiyor? Çoğunda cevap yok. Herkes bekliyor. Seyirci Vedia Hanım'ın hastalığını değil, kendi bekleyişini izliyor.

Burcu hastane bölümlerini dökümden çıkarıyor. Yerine ilk bölümdeki bir anı geri çağırıyor: trabzana tutunup soluklanan Vedia Hanım. Bedenin yorgunluğu tek bir merdivende, tek bir nefeste görünüyor. Hastalık dizide kalabilir. Ama bölüm sonlarını tutmak için uzatılmayacak.

Sezonun son sayfası hâlâ boş. Vedia Hanım'ın sırrı öğrenip öğrenmeyeceği yazılmadı.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Ağladığın yeri işaretle, sonra nedenini ara. Yazarken ağladığın sahne bir işarettir, bir sonuç değil. Kenarına seni neyin ağlattığını yaz. Sonra o şeyin sayfada nerede durduğunu bul. Sayfada yoksa sahneyi büyütme, öncesine koy.

Duyguyu bir nesneye emanet et. Karakter ağlamak yerine bir şeyi tutabilir: bir anahtar, bir kapı kolu, ıslak bir defter. Nesne duyguyu taşırken karakter ayakta kalır. Boşalmayı seyirci kendisi yapar.

Sessiz sahneyi bilgisiz bırakma. Sözsüz bir an ancak seyirci ne bildiğini biliyorsa dolar. Sessiz sahneden önce bilgiyi, ardından da küçük bir eylemi yerleştir.

Gülmeyi acıya komşu kur. Rahatlama çizgisi ana hikâyeden ayrı bir dünya olursa seyirci kanal değiştirmiş gibi olur. Aynı mutfakta, aynı sırrın kıyısında gülünsün.

Şakayı bir gün geri çağırmak için biriktir. Tekrar eden bir hitap, bir takılma, bir lakap haftalarca hafif kalır. Ağır bir gecede aynı söz döndüğünde sahnenin bütün yükünü taşıyabilir. Bu dönüş bir kez yapılır; ikincisi şakayı da yükü de harcar.

Acı çeken karakterin eline iş ver. Ağlayan bir karakter ütü yapabilir, ders dinleyebilir, bir mektubu yeniden yazabilir. İş acıyı küçültmez. Karakteri seyircinin gözünde özne tutar.

Her duygusal sahnenin ertesi sabahını yaz. Duygunun bir sonucu yoksa seyirci onu bir gösteri gibi hatırlar. Ertesi sabah değişen küçük bir şey, acının boşa gitmediğini söyler.

Acıyı sayarak denetle. Dökümde aynı acının kaç kez geldiğini say. Her tekrarın karşısına neyin değiştiğini yaz. Karşısı boş kalan tekrar dökümden çıkar.

Hastalık sahnesine bir karar sor. Hastane, yatak başı, bekleme salonu sahnelerinde kimin neyi seçtiğine bak. Seçen yoksa sahne seyirciyi bekletmekten başka bir iş yapmıyor olabilir.

Ölümün ağırlığını süreyle ölçme. Ölümün ağırlığı sahnenin uzunluğundan değil, öncesinde kurulmuş ilişkiden gelir. Bazen ölüm bir cümleyle haber verilir ve en ağır sahne ertesi sabah gelir.

Gerçek acıyı bir kanca malzemesine çevirme. Seyircinin kendi hayatında yaşadığı hastalıklar ve kayıplar ekranda yankı bulur. Bu yankıyı bölüm sonunu tutmak için kullanmak, seyirciyle kurulan güveni harcar.

Duygu yükünü kadroya dağıt. Her akşam aynı karakter ağlarsa acı bir yüze yapışır. Bir akşam Vedia Hanım taşısın, bir akşam Nesibe, bir akşam Mehtap. Seyirci aynı sırrın farklı insanlara neye mal olduğunu görür.

Gülme ile gözyaşını aynı sahneye koymaktan korkma. Bir cenaze sofrasında kahkaha, bir hastane odasında bir lakap seyirciyi sarsmaz, rahatlatır. İnsanlar acının ortasında da güler. Sahne bunu gösterdiğinde duygu daha inandırıcı olur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Yazarın gözyaşı, sayfaya henüz konmamış bilgilerle de akar.
• Duygusal yoğunluk sahnenin içinden çok öncesinden gelir.
• Tutulan bir duyguyu seyirci kendisi tamamlar.
• Rahatlama çizgisi acının yanında, aynı dünyanın hafif ucunda durur.
• Tekrar eden bir şaka, ağır bir anda yük taşıyabilir.
• Eldeki iş, acı çeken karakteri eyleyen biri olarak tutar.
• Her duygusal sahnenin ertesi sabahında bir şey değişmelidir.
• Acı tekrarı, aynı yarayı değiştirmeden yeniden açar.
• Sömürü eşiği, süre ve ayrıntının karakter yerine seyirciyi tutmaya başladığı yerdir.
• Hastalık ve ölüm sahnelerinde ölçü, kimin bir şey seçtiğidir.
• Gülme acıdan kopuk değilse acıyı küçültmez, ona nefes açar.
• Duygu yükü kadroya dağıldığında aynı sır farklı bedellerle görünür.
• YALI'da sırrın Vedia Hanım'a açılıp açılmadığı hâlâ yazılmadı.

Sonraki derse köprü

Burcu YALI'nın dosyasını kapatıyor; son sayfa boş. Bu evde her duygunun bir nedeni vardı ve seyirci onu çoğu zaman karakterlerden önce biliyordu. Emre'nin getirdiği HAT ise az konuşan bir film. Zübeyde her sabah artık otobüs gelmeyen bir durağa gidip bankta oturuyor. Neden beklediği açıklanmıyor. Bir karakter yalnız gözlenerek nasıl tanınır? Nedeni bilinmeyen bir bekleyiş seyirciyi nasıl tutar? Bir durağın sabahı ve bir kadının oturuşu tek başına bir dünya kurabilir mi? Kimse konuşmadığında yazarın sesi nerede duyulur?