Dramatik ve dramatik olmayan anlatı

Açılış sahnesi

Bir dağ düşün. Ve iki insan.

Birincisi tırmanıyor. Bir hedefi var — zirve. Bir rotası var, bir saati var, bir hava tahmini var. Yolda kayalar, buz, yorgunluk çıkıyor karşısına. Ya zirveye varacak ya varamayacak, ve hangisi olursa olsun akşam bunun hikâyesi anlatılabilecek.

İkincisi o dağda yaşıyor.

Zirveye çıkmıyor. Belki hiç çıkmadı. Ama karın hangi ayda erken yağdığını biliyor. Hangi yamacın sabah ısındığını, hangi taşın altında su olduğunu, rüzgârın hangi saatte yön değiştirdiğini biliyor.

Tırmanan dağı fetheder. Yaşayan dağı tanır. İkisi de dağ hakkında bir şey söyler.

Sinemada bu iki anlatı biçimi yan yana durur. Biri hedefe gider ve gerilim üretir; diğeri bir yerde durur ve doku üretir.

Ve şu var: yeni yazarların çoğu ikinciyi bir eksiklik sanır. "Bu filmde bir şey olmuyor." Oysa olmuyor değil; başka bir ölçekte oluyor.

Bu derste ikisini ayıracağız. Ama asıl soruyu şimdiden koyalım, çünkü dersin merkezi orası: bir metin çatışmayı bıraktığında yerine ne koyar? Çünkü boş bırakılan yer hiçbir zaman boş kalmaz. Dikkati tutan bir şey vardır ve o şeyin adı konabilir.

Benzetmenin kırıldığı iki yeri de söyleyeyim. Tırmanışın sonu nesneldir — zirve ya vardır ya yoktur; dramatik olmayan anlatının sonu ise yoktur, yazar bir yerde kesmek zorundadır ve nerede kestiği anlamı belirler. İkincisi: tırmanan kişi de dağı tanır, sadece tek bir hattı tanır. Yani dramatik anlatı da bilgi taşır; taşıdığı bilgi dar ve derindir.

Bu derste ne olacak

Önce dramatik anlatının yedi parçasını sıralayacağız — çoğunu geçen derslerde kurduk, burada bir arada göreceğiz. Sonra dramatik olmayan anlatının yedi biçimini açacağız: durum, gözlem, atmosfer, deneme, şiirsel, parçalı ve döngüsel. Ardından ikisinin arasında duran alternatif biçimlere geleceğiz — amaçsız görünen karakter, düşük çatışma, anti-plot. En sonda asıl soruyu cevaplayacağız: çatışma yoksa dikkati ne tutuyor? Boyunca tek bir ilke dönecek: çatışmayı bırakmak bir tercih değil, bir borçtur. On iki filmden örneklerle gideceğiz. Ders bittiğinde kendi metnin için hangi biçimin doğru olduğunu seçebiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Önce iki tanım, sonra bir uyarı.

Şimdi uyarı, ve bu dersin en önemli cümlesi olabilir:

Dramatik olmayan anlatı, dramatik anlatının eksik hâli değildir. Ayrı bir hünerdir ve genellikle daha zordur.

Sebebi basit. Dramatik anlatıda dikkati tutan mekanizma hazırdır: izleyici sonucu merak eder ve o merak, zayıf sahneleri bile taşır. Dramatik olmayan anlatıda böyle bir taşıyıcı yoktur. Her sahne kendi ağırlığını kendi taşımak zorundadır.

Bu yüzden yeni yazarın "bende çatışma yok, bu da bir tarz" demesi neredeyse her zaman yanlıştır. Çatışmayı bırakmak bir tercih değil, bir borçtur; yerine ne koyduğunu söyleyemiyorsan koymamışsındır.

Bir ayrım daha gerekiyor, çünkü ikisi sürekli birbirine karıştırılıyor: dramatik olmamak ile olaysız olmak aynı şey değildir. Dramatik olmayan bir anlatıda da olaylar olur — insanlar taşınır, ölür, âşık olur. Değişen şey olayların varlığı değil, anlatının onları ne için kullandığıdır. Dramatik anlatıda olay bir sonuca doğru itilir; dramatik olmayan anlatıda olay bir hâli açmak için durur.

Bu yüzden "filmde bir şey olmuyor" cümlesi neredeyse her zaman yanlış bir gözlemdir. Doğrusu şudur: olan şeyler bir yere gitmiyor — ve gitmemesi bilinçli.

Mekanizma

Dramatik anlatının yedi parçası

Bunları geçen üç derste tek tek kurduk; burada zincir hâlinde duruyorlar.

Eylem — karakter bir şey yapar. Amaç — yaptığı şeyin bir hedefi vardır. Çatışma — hedefin önünde bir şey durur. Artan baskı — her denemede zorluk yükselir; bu, dizinin düz gitmesini engelleyen şeydir. Karar — karakter bir yol seçer. Geri döndürülemez sonuç — seçim bir kapı kapatır. Değişim — karakter, başladığı kişi değildir.

Yedisi birlikte çalıştığında ortaya çıkan şey, sinemanın en yaygın biçimidir. Artan baskı burada özellikle önemli — çünkü çatışması olup baskısı artmayan metinler yerinde sayar. Aynı zorluk üç kez tekrarlanırsa üçüncüsünde kimse bakmaz.

Dramatik olmayan anlatının yedi biçimi

Deneme filmi bir düşünceyi yürütür; anlatı değil, argüman ilerler. Şiirsel anlatı çağrışımla bağlanır, nedensellikle değil. Parçalı anlatı bütünü vermez, parçaları yan yana koyar ve bağı izleyiciye bırakır.

Alternatif dramatik biçimler

Bu üçüncü öbek arada durur; ne tam dramatik ne tam değil.

Amaçsız görünen karakter. Dikkat et — görünen. Neredeyse her zaman bir amaç vardır, sadece karakter onu adlandıramaz ya da adlandırmak istemez. Bu, izleyicinin amacı karakterden önce fark ettiği bir yapı üretir ve o mesafe kendi başına bir gerilimdir.

Düşük çatışmalı anlatı. Çatışma vardır ama küçüktür ve yüzeye çıkmaz. Sofrada söylenmeyen bir cümle, bir bakış, ertelenmiş bir soru. Bu biçim dikkatli izleyici ister ve tam da bu yüzden dikkatli yazım ister.

Gündelik hayat anlatısı olağan olanı malzeme yapar. Açık uçlu hikâye kapanışı izleyiciye bırakır — ama dikkat: açık uç, cevabın yazar tarafından da bilinmemesi demek değildir.

Minimalizm araç sayısını bilerek azaltır; az sayıda unsurla çok iş yapar. Absürt anlatı nedenselliği bozar ve bozulmayı kendisi bir anlam olarak kullanır.

Peki dikkati ne tutuyor?

İşte açılışta sorduğumuz soru. Çatışma çekildiğinde yerine dört şeyden biri gelir.

Merak — bir soru sorulur ve cevabı geciktirilir. Sonuç merakı değil, bilgi merakı: bu insanlar kim, burada ne oldu, bu ilişki neden böyle?

Doku — dünyanın kendisi yeterince ilgi çekicidir. İzleyici sonucu değil, orada olmayı ister.

Örüntü — bir tekrar kurulur ve izleyici tekrarın nereye vardığını izler. Döngüsel anlatının motoru budur.

Yakınlık — izleyici karakterle o kadar yakın kurulur ki, ne yaptığı değil, nasıl olduğu merak edilir.

Kendi metninde çatışma zayıfsa bu dördünden hangisini kullandığını söyleyebilmelisin. Söyleyemiyorsan metin bir tarz değil, bir boşluk taşıyordur.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Birincisi, ve bu dersin asıl bilgisi: biçim seçilir, keşfedilmez. Metnin ortasında "galiba bu dramatik olmayan bir film" demek, çoğu zaman yapıyı kuramamış olmanın kılığıdır. Kararı baştan ver ve gerekçesini yaz.

İkincisi: saf biçim nadirdir. Çoğu güçlü metin ikisinin karışımıdır — dramatik bir omurga üstüne durum anlatısı katmanları, ya da tersi. Ölçüt şu: hangisi taşıyıcı, hangisi süsleyici? İkisi de taşıyıcı olduğunda metin ikiye bölünür.

Üçüncüsü, deneyimli yazarların bildiği: dramatik olmayan anlatı daha az değil, daha çok hazırlık ister. Çatışma bir kısayoldur; onu bıraktığında sahneyi taşıyacak şeyi kendin üretmen gerekir. Bu yüzden bu biçim, yeni başlayan için değil, malzemesini çok iyi tanıyan yazar içindir.

Dördüncüsü: artan baskı, dramatik anlatının en çok atlanan parçasıdır. Çatışması olan ama sarkan metinlerin neredeyse tamamında sorun burada. Her karşılaşmanın bir öncekinden daha pahalı olması gerekir; aynı fiyata tekrarlanan çatışma, üçüncüsünde ilgisini kaybeder.

Beşincisi: döngüsel anlatıda dönüşün fark edilmesi gerekir. Başa dönen bir film, izleyici döndüğünü anlamazsa yalnız bitmemiş görünür. Dönüşü işaretlemek için genellikle bir tekrar kullanılır — aynı mekân, aynı replik, aynı hareket; ama bir ayrıntı değişmiş olur.

Altıncısı, ve açık uç hakkında kimsenin söylemediği: açık uç yazarın da bilmemesi demek değildir. Yazar cevabı bilir, izleyiciye vermez. Cevabı yazar da bilmiyorsa metin açık uçlu olmaz, yarım kalır — ve izleyici ikisi arasındaki farkı her zaman hisseder.

Yedincisi: gündelik hayat anlatısı gündelik yazımla kurulmaz. Sıradan bir sabahı ilgi çekici kılan şey sıradanlığın kaydedilmesi değil, o sıradanlıktan neyin seçildiğidir. Gözlem dersinde konuştuğumuz süzgeç burada devreye girer; kaydeden değil, seçen kazanır.

Sekizincisi, deneyimli yazarların bildiği bir ölçüt: dramatik olmayan metinde de bir soru vardır, sadece cevabı olay değildir. "Bu adam kurtulacak mı?" yerine "bu adam neden böyle?" ya da "burası nasıl bir yer?" sorusu kurulur. Soru hiç kurulmazsa izleyici bakacak bir yer bulamaz — ve biçimi değil, metni terk eder.

Dokuzuncusu: iki biçim aynı metinde katman olarak durabilir ama aynı sahnede duramaz. Bir sahne ya bir sonuca doğru itilir ya bir hâli açar; ikisini birden yapmaya çalışan sahne, ikisinde de zayıf kalır. Katman değişimi sahne sınırında olur.

Onuncusu, ve bir ölçek uyarısı: kısa metin dramatik olmayan biçimi daha kolay taşır. On dakikalık bir atmosfer çalışması ayakta durabilir; iki saatlik bir atmosfer çalışması, dört motorun hepsini birden çalıştırmayı gerektirir. Süre uzadıkça biçimin borcu büyür.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

1. Dramatik anlatı amaç ve çatışmayla ilerler; dramatik olmayan anlatı durumun açılmasıyla, dokuyla ya da örüntüyle.
2. Dramatik olmayan anlatı eksik hâl değildir; ayrı bir hünerdir ve genellikle daha zordur, çünkü taşıyıcı mekanizma hazır gelmez.
3. Çatışma çekildiğinde yerine dört şeyden biri gelir: merak, doku, örüntü, yakınlık. Hangisini kullandığını söyleyemiyorsan koymamışsındır.
4. Dikkat sözleşmesi ilk on dakikada kurulur; kurulmazsa izleyici biçimi anlamadan çıkar.
5. Artan baskı dramatik anlatının en çok atlanan parçasıdır; aynı fiyata tekrarlanan çatışma üçüncüsünde ilgisini kaybeder.
6. Anti-plot yapıyı reddetmektir, bilmemek değil — beklenti tanınmıyorsa boşa çıkarılamaz.
7. Amaçsız görünen karakterde amaç vardır; "görünen" kelimesi bir tekniğin adıdır.
8. Açık uçta yazar cevabı bilir ve vermez; bilmiyorsa metin açık uçlu olmaz, yarım kalır.
9. İki biçim ahlaki olarak sıralanmaz; ayrım biçimde değil işçiliktedir.

Sonraki derse köprü

Şimdiye kadar anlatının ne yaptığına baktık. Sıradaki derste nasıl yaptığına bakacağız — ve göreceğiz ki bunun bir tarihi var. Klasik anlatı nedenselliğe ve aktif karaktere yaslanır; modern anlatı belirsizliği ve içsel çatışmayı öne alır; postmodern anlatı ise anlatının kendisini konu eder. Üçü de bugün kullanılıyor ve hiçbiri diğerinin yerini almadı. Hangisini seçtiğin, izleyiciyle kuracağın sözleşmeyi baştan belirliyor — ve seçmediğin takdirde seçim yine yapılıyor, sadece senin yerine.