Dramatik amaç sistemi

Açılış sahnesi

Bir prova salonu, sabah on. Masada senaryo, yanında iki karton bardak çay. Oyuncu Selin, yönetmen Kerem'in karşısında oturuyor. Birazdan filmin en önemli sahnelerinden birini okuyacaklar.

Sahne şöyle: pastacı Nazlı, varlıklı bir ailenin evine gidiyor. Ailenin kızı evleniyor ve düğün pastası için bir pastacı arıyorlar. Nazlı'nın dükkânının kirası iki katına çıkmış. Bu siparişi alırsa dükkânı bir yıl daha açık tutabilir.

Selin senaryoyu kapatıyor ve Kerem'e bakıyor. Bu sahnede ne istiyorum, diye soruyor.

Kerem hiç düşünmeden cevap veriyor. Siparişi almak istiyorsun.

Selin başını sallıyor ama ikna olmuş görünmüyor. Peki neden damadın fotoğrafına o kadar uzun bakıyorum? Neden fiyat konuşulurken konuyu değiştiriyorum? Neden sahnenin sonunda siparişi reddediyorum?

Kerem senaryoyu açıp yeniden okuyor. Selin haklı. Sahnede Nazlı'nın birden fazla şey istediği açık. Ama bu isteklerin hangisinin hangisine hizmet ettiği, hangisinin öbürünü bozduğu yazılmamış.

Selin'in sorusu basit görünüyor. Oysa bir senaryonun bütün yapısı bu soruya verilen cevabın içinde saklı. Kerem kalemi alıp sayfanın kenarına bir not düşüyor: bu sahnede üç şey birden isteniyor.

Bir karakter hiçbir zaman tek bir şey istemez; iyi senaryo bu isteklerin sırasını bilir.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir karakterin amaçlarını katman katman ayıracağız. Bir hikâyenin tamamını taşıyan büyük amaç, perdeleri taşıyan orta boy amaçlar, sekansların ve sahnelerin küçük amaçları ve saniyelik anlık amaçlar. Sonra bu katmanların birbiriyle ilişkisine bakacağız. Küçük amaç büyüğüne ne zaman hizmet eder, ne zaman onunla çatışır? Bir amaç başarısız olunca yerine nasıl yenisi doğar?

Pastacı Nazlı'nın hikâyesini ders boyunca taşıyacağız. On iki filmde amaç sisteminin nasıl kurulduğunu okuyacağız. Ders bittiğinde Selin'in sorusuna, kendi senaryonun her sahnesi için tek cümleyle cevap verebileceksin. Ayrıca hangi sahnenin hiçbir büyük amaca bağlanmadığını da görebileceksin.

Sıfır noktası

Senaryo derslerinin en eski öğütlerinden biri şudur: karakterin ne istediğini bil. Öğüt doğru ama eksik. Çünkü "ne istediği" sorusunun tek bir cevabı yoktur. Aynı karakter aynı anda birkaç düzeyde bir şeyler ister.

Kerem'in ilk cevabı bu eksikliğin tipik bir örneği. Siparişi almak, Nazlı'nın sahne amacı. Ama sahne amacı tek başına Selin'in sorularını açıklamıyor. Damadın fotoğrafına bakmak siparişe hizmet etmiyor. Fiyattan kaçmak siparişi zorlaştırıyor. Sahnenin sonunda siparişi reddetmek ise sahne amacını tamamen çiğniyor.

Bu çelişkiyi çözmenin iki yanlış yolu var. Birincisi, sahnedeki tuhaflıkları silmek: fotoğrafı, konu değiştirmeyi, reddi. Sahne düzleşir ama anlaşılır olur. Ne var ki böylece karakter de ölür; geriye sipariş almaya gelmiş bir satıcı kalır.

İkinci yanlış yol, tuhaflıkları açıklamadan bırakmak. Oyuncu bir şeyler oynar, izleyici bir şeyler sezer, ama kimse ne olduğunu bilmez. Sahne gizemli görünür ama aslında yalnızca dağınıktır. Oyuncu her provada başka bir şey dener, çünkü neyi oynaması gerektiğini metinden çıkaramaz. İzleyici de bir şeylerin eksik olduğunu hisseder ama neyin eksik olduğunu adlandıramaz.

Doğru yol, amaçları katmanlara ayırmaktır. Nazlı'nın bir hikâye amacı var: dükkânı kurtarmak. O sahnede bir sahne amacı var: siparişi almak. Ama bir de saklı bir amacı var: damadı görmek. Damat, Nazlı'nın yıllar önce ayrıldığı nişanlısı. Sahnenin sonundaki red, iki amacın çarpışmasından doğuyor. Nazlı, eski nişanlısının düğün pastasını yapmayı gururuna yediremiyor.

Katmanlar görününce sahnedeki her tuhaflık bir anlam kazanıyor. Fotoğrafa bakış saklı amaca, konu değiştirme gurura, red ise iki amacın çatışmasına bağlanıyor. Sahne hem karmaşık hem de anlaşılır hâle geliyor. Bu dersin işi, bu katmanları adlandırmak ve birbirine nasıl bağlandıklarını göstermek. Kerem'in ilk cevabı yanlış değildi, yalnızca tek katmanlıydı. Selin'in üç sorusu ise üç ayrı katmanı işaret ediyordu.

Mekanizma

Büyük amaç: hikâyenin omurgası

Nazlı'nın hikâye amacı dükkânını kurtarmak. Filmin her sahnesi bu amaca bir şekilde dokunuyor. Bazı sahneler onu yaklaştırıyor, bazıları uzaklaştırıyor. İzleyici filmin sonunda bu amaca ulaşılıp ulaşılmadığını öğrenmek istiyor.

Hikâye amacı genelde somuttur ve dışarıdan görülebilir. Bir dükkân, bir yarış, bir kaçış, bir kurtarma. İzleyici ona bakarak hikâyenin neresinde olduğunu ölçer.

Orta boy amaçlar: perdeler ve sekanslar

Filmin ilk perdesinde Nazlı'nın amacı parayı bulmak. Banka kredisi reddediliyor, eski müşteriler sipariş vermiyor. Perde, düğün pastası siparişinin ortaya çıkmasıyla kapanıyor. İkinci perdede amaç değişiyor: bu siparişi almak ve pastayı yetiştirmek. Üçüncü perdede ise, göreceğimiz gibi, amaç bambaşka bir yere kayıyor.

Perdelerin içinde daha küçük birimler var. Bir sekans, birkaç sahnenin tek bir iş etrafında toplanmasıdır. Nazlı'nın ikinci perdedeki bir sekansı, pastanın malzemelerini kredisiz toplamaya çalışmak. Bu sekansın kendi amacı var: tedarikçileri borç vermeye ikna etmek. Sekans amacı, perde amacının bir parçasını taşır.

Küçük amaçlar: sahne ve an

Sahne amacı, bir karakterin tek bir sahnede elde etmeye çalıştığı somut şeydir. Nazlı'nın düğün evindeki sahne amacı siparişi almak. Sahne bu amaç ya elde edildiğinde ya da kesin olarak kaybedildiğinde biter.

Sahnenin ortasında gelinin annesi fiyatı soruyor. Nazlı'nın o andaki amacı, fiyat konusunu ertelemek. Çünkü fiyatı söylerse ya pahalı bulunacak ya da kendini ucuza satacak. Birkaç replik boyunca pastanın katlarını anlatıyor, çiçek süslemelerinden söz ediyor. Anlık amaç, sahne amacına hizmet eden küçük bir manevra.

Anlık amaçlar oyuncunun en çok ihtiyaç duyduğu şeydir. Selin'in sorusu tam olarak buydu. Hikâye amacı bir oyuncuya ne oynayacağını söylemez. Ama "fiyat sorusunu ertelemek" oynanabilir bir fiildir.

Katmanların birbirine hizmeti

İdeal durumda katmanlar birbirine zincir gibi bağlanır. Fiyat konusunu ertelemek siparişi almaya hizmet eder. Siparişi almak pastayı yapmaya, pastayı yapmak parayı bulmaya, parayı bulmak dükkânı kurtarmaya hizmet eder. Yazar bu zinciri kurduğunda her sahne hikâyenin omurgasına bağlanır.

Hizmet bağı koptuğunda sahne havada kalır. Bir sahnenin amacı hiçbir üst amaca hizmet etmiyorsa, izleyici o sahnenin neden orada olduğunu sorar. Ama bağın bilerek koptuğu sahneler de var. Onlar bir sonraki başlığın konusu.

Katmanlar çatıştığında

Nazlı'nın gizli bir amacı var: eski nişanlısını görmek, belki onun kendisini hâlâ hatırlayıp hatırlamadığını anlamak. Bu amaç sahneye girerken siparişle uyumlu görünüyor. Siparişi alırsa düğüne kadar damadı birkaç kez daha görecek.

Ama sahnenin sonunda gelinin annesi, pastanın üstüne gelin ile damadın adlarının baş harflerini yazdırmak istiyor. Nazlı'dan kendi eliyle eski nişanlısının adını pastaya yazması isteniyor. İki amaç burada çarpışıyor. Siparişi almak için gururundan vazgeçmesi gerekiyor. Gururunu korumak için siparişten.

Nazlı reddediyor. Selin'in üçüncü sorusunun cevabı bu. Amaç çatışması, karakterin gerçekte neye daha çok değer verdiğini gösterir. Nazlı dükkânını kurtarmak istiyor ama bu fiyata değil.

Amaç değişir, çöker, yenilenir

Siparişi reddettikten sonra Nazlı'nın amacı hâlâ dükkânı kurtarmak. Ama artık bunu başka bir nedenle istiyor. Başta dükkân onun geçim kaynağıydı. Şimdi kendine ve eski nişanlısına bir şey kanıtlamanın yolu. Hedef aynı, anlam değişti.

Siparişi kaybeden Nazlı, üçüncü perdenin başında bir karar veriyor. Mahallenin düğün sezonunda açılan pazarına bir tezgâh kuracak. Tek bir büyük sipariş yerine yüzlerce küçük satış. Bu yeni amaç eskisinin küllerinden çıktı. Düğün evinde öğrendiği bir şey var: mahallede herkes o hafta düğün için alışveriş yapıyor.

Bir başka ihtimali de not edelim. Hikâyenin en sonunda Nazlı dükkânı kurtarmayı bırakıp mahalleden gitmeyi seçebilir. O zaman bütün film boyunca peşinden koştuğu amacın yanlış bir hedef olduğu ortaya çıkar. Bu, önceki derste gördüğümüz türden bir tersine dönüş olurdu. Amaç sistemi bu dönüşe de yer açar.

Dış amaç ile iç ihtiyaç

Bütün bu katmanlar dışarıdan görülebilir amaçlar. Ama karakterin bir de içeride taşıdığı bir ihtiyaç var. Nazlı'nın dış amacı dükkânı kurtarmak. İç ihtiyacı ise yıllar önceki ayrılıktan sonra kendine yeniden güvenmek.

İyi bir amaç sisteminde dış amaç ile iç ihtiyaç birbirine dokunur. Dış amacın her aşaması, iç ihtiyacı sınayan bir durum üretir. Siparişi reddetmek dış amaç açısından bir yenilgi, iç ihtiyaç açısından ise bir kazanç. İzleyici iki hattı birlikte izler ve ikisinin bazen aynı yönde, bazen zıt yönde aktığını görür.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Her sahne için tek cümlelik bir amaç yaz. Sahne başlığının altına karakterin o sahnede ne istediğini bir fiille yaz. Yazamıyorsan sahne henüz hazır değil.

Fiili oynanabilir seç. "Mutlu olmak" oynanamaz, "ikna etmek" oynanır. Oyuncuya verdiğin amaç, bedeniyle yapabileceği bir şey olsun.

Hikâye amacını dışarıdan görünür kıl. Büyük amaç bir nesneye, bir yere ya da bir sonuca bağlansın. İzleyici ilerlemeyi gözüyle ölçebilsin.

Perde sonlarını amaç değişimine bağla. Bir perde, perde amacı tamamlandığında ya da çöktüğünde kapansın. Amaç değişmiyorsa perde de bitmiyordur.

Sekansları tek bir işe topla. Birkaç sahne aynı küçük hedefe yöneliyorsa onları bir sekans olarak düşün. Sekansın başını ve sonunu o hedef belirlesin.

Anlık amaçları oyuncuya bırakma. Önemli bir sahnede karakterin hangi anda neyi ertelediğini, neyi sakladığını senaryoda sezdir. Oyuncu o işaretleri bulur.

Hizmet zincirini aşağıdan yukarı oku. Bir sahnenin amacından başlayıp "bu neye hizmet ediyor" diye yukarı çık. Zincir kopuyorsa sahne ya fazladır ya da yanlış yerdedir.

Bağı bilerek kopar. Bir sahne hiçbir üst amaca hizmet etmiyorsa, bunun bir nedeni olsun. Kopuk sahne bir çatışmanın ya da bir sapmanın işareti olabilir.

Gizli amacı davranışla sızdır. Karakter gizli amacını söylemez. Ama bir bakış, bir ertelenen soru, bir gereksiz ayrıntı onu ele verir.

Amaç çatışmasını tek bir seçime sıkıştır. İki amacın çarpıştığı an bir karar anı olsun. Karakter birini seçerken öbüründen vazgeçtiğini hissettirsin.

Değişen amacın nedenini göster. Amaç değiştiğinde izleyici bunun hangi olaydan doğduğunu bilsin. Nedensiz değişim bir tutarsızlık gibi okunur.

Ardıl amacı enkazdan çıkar. Yeni amaç, başarısız olan amacın içinden bir şey taşısın. Nazlı'nın pazar fikri düğün evinde öğrendiği bir şeyden doğdu.

Yanlış amacı erken sezdir. Karakterin peşinden koştuğu şeyin ona iyi gelmeyeceğine dair küçük işaretler bırak. Tersine dönüş geldiğinde izleyici hazır olsun.

Dış amaç ile iç ihtiyacı zıt yöne çek. En güçlü sahneler, dış amaçta kazanıp iç ihtiyaçta kaybeden ya da tersini yaşayan sahnelerdir.

İç ihtiyacı adlandırma. Karakter kendi iç ihtiyacını söylemesin. İzleyici onu dış amaç için verdiği kararlardan çıkarsın.

Yan karakterlere de amaç ver. Gelinin annesinin de bir amacı var: düğünü kusursuz ve ucuza yapmak. Yan karakterin amacı ana karakterin amacına sürtündüğünde sahne canlanır.

Amaç haritası çiz. Bir kâğıda en üste hikâye amacını, altına perde amaçlarını, en alta sahne amaçlarını yaz. Aralarındaki bağları çizgiyle göster.

Boş katman ara. Haritada bir perdenin altında hiç sekans amacı yoksa o perde dağınıktır. Bir sekansın altında hiç sahne yoksa o sekans yalnızca bir fikirdir.

Oyuncunun sorusunu bekle. Provada oyuncu "burada ne istiyorum" diye soruyorsa, cevap senaryoda eksik demektir. Soruyu bir not olarak al.

Amacı sonuçla bitir. Her sahne amacının sonunda ya kazanılsın ya kaybedilsin ya da ertelensin. Belirsiz bırakılan amaç izleyiciyi yarıda bırakır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Bir karakter aynı anda birden fazla düzeyde bir şey ister.
• Hikâye amacı bütün öteki amaçların bağlandığı en büyük amaçtır.
• Perde amacı bir büyük bölümü taşır, bitince hikâyeyi ileri iter.
• Sekans amacı birkaç sahneyi tek bir işte toplar.
• Sahne amacı tek sahnede elde edilmek istenen somut şeydir.
• Anlık amaç birkaç repliklik küçük bir manevradır.
• Oyuncunun oynayabildiği şey anlık amaçtır.
• Hizmet bağı küçük amacı büyük amaca bağlar.
• Kopan bağ ya bir fazlalığın ya bilinçli bir sapmanın işaretidir.
• Amaç çatışması karakterin gerçekte neye değer verdiğini gösterir.
• Gizli amaç davranışla sızar.
• Değişen amaç nedeniyle birlikte gösterilmelidir.
• Ardıl amaç başarısız amacın enkazından doğar.
• Dış amaç ile iç ihtiyaç zıt yöne çekildiğinde sahne derinleşir.
• Yan karakterin amacı sahneye sürtünme katar.
• Amaç haritası senaryodaki boş katmanları gösterir.

Sonraki derse köprü

Nazlı'nın amaçlarını katman katman ayırdık. Ama her amacın önünde bir şey duruyor: kira artışı, gururu, eski nişanlısının düğünü. Bir amaç, onu zorlaştıran şey olmadan dramatik değildir. Engeller de amaçlar gibi türlere ayrılır. Kimi bir duvar gibi fizikseldir, kimi bir kurumun kuralıdır, kimi karakterin içindedir. Engelin türü, karakterin hangi amacının sınandığını da belirler. Sonraki ders bu türleri tek tek ayırıyor: engel türleri.