Dram karakterleri

Açılış sahnesi

Tahtada üç ad var: İlknur, Cemal, Tarkan. Nermin Hanım adların arasına çizgi çekmeye kalkıyor, sonra kalemi indiriyor.

"Kimin filmi bu?" diye soruyor Burcu. "Geçen sefer kimse karar veremedi."

Emre hiç düşünmeden cevap veriyor. "İlknur'un. Annesine o baktı. En çok o kaybetti."

Selim taslağın ortasından bir sayfa çıkarıyor. Cemal'in mutfak çekmecesinde ilaç saatleri kâğıdını bulduğu sahne. "Burada film Cemal'e geçiyor," diyor. "Kâğıdı okuyan o. Geri koyan da o. İlknur o sırada odada bile değil."

Burcu araya giriyor. "Bence asıl kişi anne. Hiç görünmüyor ama her kavga onun yüzünden çıkıyor."

Nermin Hanım gelen cevapları tahtanın köşesine not ediyor: bakım, çekmece, anne. "Taslağımda herkes biraz haklı," diyor. "Herkes biraz yorgun, biraz kırgın. Okuyunca kimin tarafını tutacağınızı bilmiyorsunuz."

"Bu kötü bir şey mi?" diye soruyor Emre.

"Bilmiyorum. Ama bir sahneyi yazmaya oturduğumda kimin gözünden yazacağımı da bilmiyorum."

Selim sayfayı masaya bırakıyor. "O zaman çekmece sahnesi kimin sahnesi?"

Nermin Hanım cevap vermiyor. Taslağı açıp o sayfayı buluyor, kenarına küçük bir soru işareti koyuyor. Aynı sayfada yıllar önce kurşun kalemle yazdığı bir not var: "Cemal burada değişiyor mu?" Notun altı boş.

Tahtadaki üç ad öylece duruyor. Aralarında tek bir çizgi yok.

Bir dramda karakterler tek tek değil, birbirine bağlı oldukları yerden kurulur.

Bu derste ne olacak

Bu derste dramın karakterlerini konuşacağız, ama her birini kendi başına değil. Önce başkarakterin kusurunun dramda nasıl bir biçim aldığına bakacağız. Sonra ailenin ve topluluğun karakterlere dağıttığı rolleri göreceğiz. Ayna karakteri, ahlaki karşıtı ve hiç görünmeyen bir antagonisti ayıracağız. Kurumların dramdaki gücünü, değişmeyi reddeden karakterin işlevini konuşacağız. En sonunda bütün bunları tek bir haritada toplayacağız. ANAHTAR TESLİMİ'nin üç kardeşi ve görünmeyen annesi ders boyunca tahtada olacak. Her yeni kavram tahtaya bir çizgi ekleyecek. Beş filmle bir Noel sofrasına, bir sahil evine, bir Montana mutfağına, bir kilise salonuna ve bir çamaşırhaneye gideceğiz.

Sıfır noktası

Bir macera filminin karakterlerini bir yolculuk sıralar. Kahraman öndedir, yardımcısı yanında, düşman yolun sonunda. Herkesin yeri haritada bellidir. Bir dram ise böyle bir harita vermez. Karakterler aynı evde, aynı sofrada, aynı koridordadır. Kimse yolun sonunda beklemez. Düşman çoğu zaman yan sandalyede oturur ve onu sever.

Bu yüzden dram karakterleri genellikle tek başına anlaşılmaz. Bir kardeşin kim olduğunu öbür kardeşe nasıl baktığı söyler. Bir annenin kim olduğunu çocuklarının ondan nasıl söz ettiği söyler. Karakter bir ilişki ağının düğümüdür. O ağdan çıkarıldığında bir kısmı kaybolur.

Senaryo kitapları bu ağın parçalarına adlar verir. Başkarakter, karşıt, ayna, kusur, antagonist. Bu adlar dramda da işe yarar, ama biraz farklı çalışır. Bir gerilim filminde antagonist bir katildir. Bir dramda antagonist bir anne olabilir, hatta ölmüş bir anne. Bir aksiyon filminde kusur kahramanı yavaşlatır. Bir dramda kusur çoğu zaman karakterin en sevilen yanından çıkar.

Nermin Hanım'ın sorunu burada başlıyor. Taslağındaki üç kardeş iyi yazılmış. Her birinin bir geçmişi, bir derdi, bir eşyası var. İlknur'un ilaç kâğıtları, Cemal'in metresi, Tarkan'ın erken biten boy çizgileri. Ama üçü arasında hangi gerilim taşıyıcı, belli değil. Okur her sahnede başka birine yaslanıyor.

Burcu'nun önerisi bu yüzden ilginç. Hiç görünmeyen anneyi merkeze almak. Annenin ölümü cenazeden önce oldu. Taslakta tek sahnesi yok. Ama dikiş makinesi onun, halı onun, reçel onun. Bir karakter görünmeden de bir dramı yönetebilir mi?

Burada bir ayrım işe yarıyor. Bir karakterin ne istediği bir şeydir, kime ne olduğu başka bir şey. İlknur evin düzgün teslim edilmesini istiyor. Cemal payını, Tarkan uçağını. Bu istekler tek başına bir dram kurmaz. Üç kişi aynı şeyi isteyebilir ve yine birbirini kırabilir. Dramı kuran, isteklerin altındaki bağdır. Kimin kime borçlu hissettiği, kimin kimi affetmediği.

Selim bir soru daha ekliyor. Cemal'in çekmece sahnesi taslağın en güçlü sahnesi. Bu, Cemal'in başkarakter olduğu anlamına mı gelir? Yoksa en güçlü sahnenin, başkarakterin görmediği bir yerde geçmesi mi gerekir? Bu dersin işi, bu soruları bir haritaya dökmek. Kim kime bakıyor, kim kimi suçluyor, kim kimin yerine konuşuyor?

Mekanizma

Kusurun erdemden doğması

Nermin Hanım önce başkarakteri seçiyor. Uzun tartışmanın sonunda İlknur'un adını büyük harfle yazıyor. Sebebini de açıklıyor. Taslağın sonunda bir karar verecek kişi o. Anahtarı yeni sahibine kim uzatacak? İlknur. Uzatabilecek mi? Film bunu soruyor.

Başkarakterin bir kusuru olmalı. Bu kuralı herkes bilir. Ama dramda kusur ilginç bir yerden gelir.

İlknur'un erdemi bakım. Annenin bakımını yıllarca o üstlendi. İlaç saatlerini kendi eliyle yazdı, mutfak çekmecesine koydu. Ama aynı erdem bugün bir duvar örüyor. Nermin Hanım taslakta küçük bir ayrıntıyı işaretliyor. İlknur kardeşleri gelmeden bir gün önce gelip yatak odalarını ve salonun kitaplığını tek başına toplamış. Kolileri bantlamış, üstlerine ne olduğunu yazmış. Cemal geldiğinde yapacak iş kalmamış.

Burcu hemen yakalıyor. "Kimseye yer bırakmıyor." İlknur'un yükü gerçek. Ama o yükü kimseyle paylaşmamak da onun seçimi. Erdem kusuru bu yüzden dramın en zor kusurudur. İzleyici karakteri suçlayamaz, ama ona gizlice kızar.

Ailenin dağıttığı roller

Bir aile, çocuklarına küçükken roller verir. Kimse bu rolleri yüksek sesle söylemez. Ama herkes bilir.

ANAHTAR TESLİMİ'nde roller kapının arkasındaki boy çizgilerinde bile okunur. İlknur'un çizgileri en yukarı çıkıyor. Tarkan'ınkiler öbürlerinden önce bitiyor. Evden erken ayrıldı. Ailenin dilinde İlknur "yakındaki"dir. Cemal "işini bilen"dir. Tarkan "küçük"tür, hâlâ.

Emre bir şey fark ediyor. Cemal'in işi battı. "İşini bilen" rolü artık ona uymuyor. Ama ailenin önünde hâlâ o rolü oynuyor. Halıyı ölçmesi bir hesap gibi görünüyor. Belki de batan birinin, eski rolüne son kez sarılması.

Topluluk da aynı işi yapar. Apartman komşuları İlknur'u tanıyor, yıllarca merdivende gördüler. Cemal'i tanımıyorlar. Burcu bir öneri getiriyor. Kapıya bir komşu gelsin, annenin ödünç aldığı bir tencereyi sorsun, yalnız İlknur'a baksın. Bu bir öneri, taslağa henüz girmedi. Ama tek bakışla bir rolü kuruyor.

Ayna ve karşıt

Burcu Tarkan'ın adının yanına küçük bir ayna çiziyor. Bir karakterin, başkarakterle aynı kusuru taşıyıp onu dışarıdan görünür kılmasına tematik ayna denir. Tarkan neden ayna?

Burcu açıklıyor. Tarkan yıllardır yurt dışında. Orada ne yaptığını kimse tam bilmiyor. Nermin Hanım bunu taslakta bilerek açık bırakmış. Ama Tarkan da kimseden yardım istemedi. Cenazeye yetişemediğinde bile aramadı, yazdı. İlknur gibi o da yükünü tek başına taşıdı. Yalnız başka bir yönde. İlknur kaldı, Tarkan gitti. Kapıyı kimseye açmayan bir kardeş daha.

Cemal ise başka bir işlev görüyor.

Cemal İlknur'un amacına karşı değil. O da evin boşalmasını, anahtarın teslim edilmesini istiyor. Hatta herkesten çok istiyor. Ama İlknur'un sessiz iddiasına itiraz ediyor: "En çok ben çektim, en çok benim hakkım var." Nermin Hanım taslağın kenarına Cemal için bir replik yazmış, sonra üstünü çizmiş: "Hiç sormadın ki." Cemal'in derdi bu. İlknur yükü taşıdı, ama kimseye taşıtmadı. Sonra yükün hesabını sordu.

Ahlaki karşıt yazmanın tek şartı var. Söylediği şeyin içinde gerçekten bir doğru olmalı. Cemal'in itirazı boşsa İlknur'un filmi tek taraflı bir şikâyete döner.

Görünmeyen anne

Burcu'nun önerisine dönülüyor. Anne, ölmüş biri. Bir antagonist olabilir mi?

Emre itiraz ediyor. Ölmüş bir anneye antagonist demek ona zalimce geliyor. Nermin Hanım ona antagonistin bir kötü değil, bir karşı güç olduğunu hatırlatıyor. Annenin bir kötülüğü yok. Ama yıllar boyu kurduğu düzen hâlâ işliyor. Yükü İlknur'a bırakan, Tarkan'ı uzaktan övüp yanındakini görmeyen o düzen. Halının kime kalacağını söylemeden ölen de o.

Bir dramda en güçlü sessiz antagonist, hiç kötü niyet taşımamış olandır. Kardeşler onunla kavga edemez. Bu yüzden birbiriyle kavga ederler.

Burcu taslakta bunun izini buluyor. Reçel kavanozu. Annenin yaptığı son reçel, yarısı yenmiş. İlknur onu koklayıp boşalan buzdolabına geri koyuyor. Kavanozu atamıyor, alamıyor. Annenin son sözü gibi duruyor. Söylenmemiş bir söz.

Kimse ile tartışılamayan güç

Selim'in gözü başka bir şeyde. Taslakta hiç görünmeyen biri daha var: evin yeni sahibi.

Tapu devredildi. Anahtar yarın sabah teslim edilecek. Yeni sahip kardeşlerin halı kavgasını bilmiyor, bilmek de istemiyor. Ona boş bir ev lazım. Bu güç ne İlknur'un yanında ne Cemal'in. Kayıtsız. Ama bütün kararları o zorluyor. Dikiş makinesi yarın sabaha kadar bir yere gitmek zorunda.

Kayıtsız güç, dramın en sessiz baskısıdır. Bir mahkeme gibi soru sormaz, bir patron gibi emir vermez. Yalnız bir saat koyar. Cemal İzmir'e dönmek istiyor, Tarkan uçağa yetişmek istiyor. Ev boşalmadan satış kapanmıyor. Kimse saatle tartışamaz.

Değişmeyen biri

Bir dramın değişimi göstermek için bazen değişmeyen birine ihtiyacı vardır.

Atölye bu rolü kime vereceğini tartışıyor. Emre Cemal'i öneriyor. Sabah payını isteyerek geliyor, akşam aynı şeyi isteyerek gidiyor. Selim Tarkan'ı öneriyor. Tarkan ev eskisi gibi kalsın istiyor. Kapı kasasını sökmeye başlıyor, boy çizgileri gitmesin diye. Bu bir öneri, taslağa henüz girmedi. Ama değişime direnmenin somut bir hâli.

Nermin Hanım ikinci öneriyi seçiyor. Tarkan sabit kalırsa İlknur'un değişimi görünür olur. İlknur kasayı sökmeye çalışan kardeşine baktığında kendini görür. Kendi reçel kavanozunu. Bırakamadığı şeyi.

Haritayı çizmek

Şimdi tahtaya çizgiler geliyor. Nermin Hanım üç adı bir üçgen gibi yerleştiriyor. Ortaya annenin adını yazmıyor, bir boşluk bırakıyor.

Aynı kişi her bağda başka bir işlev görebilir.

Çizgilere etiketler yazılıyor. İlknur ile Cemal arasındaki çizgiye "ahlaki karşıt". İlknur ile Tarkan arasına "ayna". Cemal ile Tarkan arasındaki çizgide Selim duraksıyor. Bu iki kardeş birbirine ne? Burcu bir deneme yapıyor. Cemal evliyse, Tarkan'ın yalnızlığına bir ayna olur. Evli değilse, ikisi aynı yalnızlığı paylaşır ve İlknur'a karşı müttefik olurlar. Nermin Hanım bu soruyu taslakta açık bırakmış. Şimdi neden açık bıraktığını görüyor. Cevap, haritadaki bir çizginin anlamını değiştiriyor.

Ortadaki boşluktan üç kardeşe de ince çizgiler gidiyor. Annenin her biriyle ayrı bir bağı vardı. İlknur'a bakım, Cemal'e beklenti, Tarkan'a özlem. Anne gidince bu üç çizgi ortada kaldı. Kardeşler şimdi birbirine o çizgilerin uçlarından bakıyor.

Selim haritaya uzun uzun bakıyor. Sonra çekmece sahnesini tekrar açıyor. "Cemal kâğıdı okuduğunda," diyor, "karşıt çizgisi bir an ayna çizgisine dönüyor." Kimse cevap vermiyor. Ama Nermin Hanım o çizgiyi kesik kesik yeniden çiziyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

En güçlü sahneyi başkarakterin dışında ara. Selim'in çekmece sorusu bir tuzak gibi görünüyordu. Cemal'in kâğıdı okuduğu sahne İlknur'un yokluğunda geçiyor. Bu, filmi Cemal'e vermiyor. İzleyiciye İlknur'un bilmediği bir şeyi veriyor: kardeşi yükü gördü. İlknur bunu öğrenmeden akşama kadar yaşayacak. Başkarakterin görmediği bir sahne, onun her sonraki sahnesine bir gerilim ekler.

Başkarakteri sondan seç. Bir dramda en çok acı çeken kişi başkarakter olmak zorunda değil. Son kararı veren kişi başkarakterdir. ANAHTAR TESLİMİ'nde anahtarı uzatacak olan İlknur. Bu yüzden onun. Acıyı çeken başka biriyse, o kişi bir ayna olabilir.

Erdem kusurunu cezalandırma, faturala. İzleyici erdemli bir karaktere ceza verilmesine kızar. Ama bir faturayı anlar. İlknur'un bakımının bedeli, kardeşlerinin ona yaklaşamaması. Bu bedeli bir sahnede göster. Cemal'in yardım etmek için uzattığı eli, İlknur'un "ben hallettim" demesi geri çevirsin.

Atanmış rolü karakterin ağzından değil, ailenin ağzından duy. Karakter kendi rolünü söylerse şikâyet olur. Ailenin bir üyesi söylerse damga olur. "Sen zaten buradaydın" cümlesi İlknur'un ağzından değil, Cemal'in ağzından çıkmalı.

Ahlaki karşıtın en iyi repliğini ver. Cemal'in en güçlü sahnesi, İlknur'un en güçlü sahnesinden zayıf olmasın. Karşıtın haklılığı izleyiciyi bir an başkarakterden uzaklaştırmalı. Uzaklaştırmıyorsa karşıt bir figürandır.

Sessiz antagonisti bir nesneye yerleştir. Ölmüş bir karakterin konuşması geri dönüşlerle zorlanır. Daha iyisi, ona bir nesne vermek. Reçel kavanozu annenin yerine konuşur. Kimse onu atamaz, kimse yiyemez. Nesne, ölmüşün kararını ertelemenin biçimi olur.

Kayıtsız gücü insanlaştırma. Yeni sahibi bir kötü adama çevirmek cazip gelebilir. Kapıya erken gelir, kaba konuşur. O zaman kardeşler ortak bir düşman bulur ve kendi kavgaları söner. Kayıtsız gücün etkisi, yüzsüz kalmasından gelir.

Sabit kutbu sevimsiz yapma. Değişmeyen karakter kolayca bir engel gibi okunur. Ama Eve de Tarkan da değişmemekte haklı gibi görünmeli. Onların sabitliği bir sevginin, bir korkunun sonucu. İzleyici onu bir kusur değil, bir sadakat olarak da okuyabilmeli.

Bağ işlevini sahne sahne kontrol et. Bir sahne yazmadan önce, o sahnede hangi bağın çalıştığını sor. İki kardeş aynı odadaysa, hangi çizgi gerilmiş? Aynı bağ her sahnede aynı işlevi görüyorsa ilişki kımıldamıyordur.

Kardeşleri birbirine benzetme. Aynı evde büyümüş karakterler kolayca aynı sesle konuşur. Oysa her atanmış rol başka bir dil üretir. İlknur kısa cümlelerle, liste gibi konuşur. Cemal rakamlarla ve ihtimallerle konuşur. Tarkan anılarla konuşur, şimdiki zamandan kaçar. Konuşma biçimi de bağın bir parçasıdır.

Ortak düşmanı geç getir. Bir aile dramında kardeşlerin birleştiği an değerlidir. Ama erken gelirse kavga erir. Kayıtsız güç ya da bir yabancı onları birleştirecekse, bu birleşme ikinci yarıda gelsin. Önce her bağın kendi gerilimi izleyiciye yerleşmeli.

Açık bıraktığın boşluğu bilerek bırak. Nermin Hanım Cemal'in evliliğini yazmamıştı. Bu bir unutkanlık gibi duruyordu. Haritada bir çizginin anlamını değiştirdiği görülünce, bir karara dönüştü. Taslağındaki her boşluğu haritada sına. Hangisi bir çizgiyi değiştiriyorsa ona karar ver.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Dram karakterleri tek tek değil, birbirine bağlı oldukları yerden kurulur.
• Başkarakter, en çok acı çeken değil, son kararı veren kişidir.
• Dramda en güçlü kusur çoğu zaman bir erdemin fazlasıdır.
• Aile ve topluluk, karakterlere yıllar önce roller atar.
• Ayna aynı kusuru taşır, ahlaki karşıt başkarakterin haklılığına itiraz eder.
• Sessiz antagonist görünmeden, kurduğu düzenle çalışır.
• Kayıtsız güç tartışmaz; bir saat koyar ve bekler.
• Sabit kutup, öbür karakterlerin değişimini ölçülebilir kılar.
• İşlevler karakterlere değil, iki karakter arasındaki bağlara aittir.
• Taslaktaki bir boşluk, haritadaki bir çizgiyi değiştiriyorsa karar ister.
• Ortak bir düşman kardeşleri birleştirir ama kendi kavgalarını da söndürür.
• Ölmüş bir karakter en çok bir nesnede, bir alışkanlıkta yaşar.
• Başkarakterin görmediği güçlü bir sahne, ona ait sahnelere gerilim taşır.

Sonraki derse köprü

Tahtadaki harita, kardeşlerin kapıdan girdiği sabahın haritası. Anahtar teslim edilmeden önce, akşam, hangi çizgi yerinden oynamış olacak? Annenin ölümü evin dengesini çoktan bozdu. Ama bu bozulma tek bir gün içinde nasıl derinleşir? Belki Cemal metreyi ikinci kez çektiğinde, belki çekmecede bir kâğıt bulunduğunda. Sabah çizilen üçgen akşama aynı kalmayacak. Dram yapısı bu haritayı zamana yayıyor. Hangi olay bir çizgiyi koparıyor ve kardeşler akşam birbirine hangi yeni yerden bakıyor?