Dosya teslimi

Açılış sahnesi

Emre'nin dizüstü bilgisayarı masanın ortasında açık. Ekranda bir e-posta taslağı var. Alıcı bir yapım şirketinin geliştirme bölümü. Emre adresi bir festival kataloğunun arka sayfasında bulmuş. Kapak sadeleşti, sayfalar düzeldi, taslak satırı yeni tarihi taşıyor. Gönder düğmesine basmadan önce taslağı atölyeye göstermek istiyor.

E-postanın gövdesi ekranı iki kez kaydırtacak kadar uzun. Dedesinin hastanede geçen kışıyla açılıyor. Sonra Kadir'i, Murat'ı, babayı tek tek anlatıyor. En altta Nöbet'in bütün hikâyesi var, sondan bir önceki sahneye kadar. Ekte tek bir dosya duruyor, Emre'nin yazım programının kendi biçiminde.

Selim telefonunu çıkarıyor. Dosyayı yapımcının açacağı gibi açmayı deniyor. Telefon dosyayı tanımıyor. Emre hemen bir PDF alıyor ve yeniden yolluyor. Bu kez dosya açılıyor. Selim dosyanın özelliklerine bakıyor. Başlık alanında "Refakatçi" yazıyor. Yazar alanında ise Emre'nin lise yıllarından kalma takma adı.

Nermin Hanım şirketin sitesini açıyor. "Gönderim" başlıklı bir sayfanın dibinde tek bir cümle var: "İstenmemiş senaryo kabul etmiyoruz." Altında daha küçük harflerle bir bağlantı: bir form. Emre ekrana uzun süre bakıyor. Sonra e-postanın ilk paragrafını siliyor.

Senaryonun teslimi yazmanın son işidir; okur metne ulaşmadan önce dosyanın kendisini, adını ve onu getiren yolu okur.

Bu derste ne olacak

Bu derste yazılmış bir senaryonun bir yapımcının masasına nasıl gittiğine bakacağız. Hikâyeye dokunmayacağız; hikâyeyi taşıyan dosyaya ve yola bakacağız. Önce gönderilecek dosyayı ayıracağız: PDF ile düzenlenebilir kaynak dosyayı. Dosyanın adını, tarihini ve yazı tiplerini konuşacağız. Sayfa kırılmalarını, dosyanın içinde görünmeden duran bilgiyi ve şifreyi ele alacağız. Erişilebilir bir belgenin ne demek olduğunu göreceğiz. Sonra dosyayı getiren kısa mektuba ve kapının kendisine geçeceğiz. İstenmemiş gönderimi, feragat formunu, beklemeyi ve takibi konuşacağız. Son olarak gönderilen her dosyanın nasıl kayda geçtiğine bakacağız. Kara listeye alınmış bir senaristin, bir oyun yazarının, bir senaryo toplantısının, bir romancının ve bir editörün masasından geçeceğiz.

Sıfır noktası

Bir senaryo bitince yazarın elinden çıkar. Bundan sonra metin yazarsız yolculuk eder. Yazar okurun yanında oturmaz, sayfayı onun yerine çeviremez. Okurun hangi programla açtığını, hangi ekranda okuduğunu, hangi saatte okuduğunu bilmez. Okurun elindeki tek şey dosyadır. Dosya ne söylüyorsa yazar o kadarını söylemiş sayılır.

Okur senaryonun ilk sayfasından önce başka şeylerle karşılaşır. Önce bir e-posta görür: bir konu satırı, birkaç cümle. Sonra bir dosya adı, bir ek. Ek açılır ya da açılmaz. Açılırsa sayfalar doğru yerde mi kırılıyor? Yazı tipi yazarın seçtiği mi? Bunların hiçbiri hikâyeyle ilgili değil. Ama hepsi okurun hikâyeye varıp varamayacağını belirler.

Bir geliştirme bölümünün masasında her hafta çok sayıda metin birikir. Okur bunları çoğu zaman mesai dışında, yolda ya da evde okur. Vakti azdır. Açılmayan bir dosya için yazara yazıp yeni bir dosya istemez. Bir sonraki dosyaya geçer. Sürtünme ne kadar küçük olursa olsun okuru yolda bırakabilir. Okur da çoğu zaman yazara bunu söylemez. Yazar yalnız bir sessizlikle karşılaşır.

Nöbet şimdiye kadar yalnız atölyenin elinden geçti. Nermin Hanım ve Selim dosyayı açamasalar Emre'ye sorarlardı. Emre de yanlarında oturup sayfayı kendisi çevirirdi. Yapımcının masasında böyle bir yardım yok. Dosya Emre'nin yerine konuşmak zorunda.

Teslimin iki katı var. Birincisi teknik: dosyanın kendisi. Biçimi, adı, içinde görünmeden taşıdığı bilgiler. İkincisi yol: dosyanın kime, nasıl ve kimin isteğiyle gittiği. Teknik kat dosyayı okunur kılar. Yol ise onu bir okurun önüne getirir. Emre'nin taslağı iki katta da aksıyor. Dosya yanlış biçimde, üstelik içinde eski bir ad taşıyor. Yol ise kapalı bir kapıya çıkıyor.

Bu ders bir hukuk dersi değil. Telif, eser kaydı ve sözleşme soruları ülkeden ülkeye değişir. Böyle bir soru çıktığında cevabı bir hukukçu verir. Burada yalnız yazarın kendi masasında yapabileceği işlere bakacağız. Hepsi aynı amaca hizmet ediyor. Okur dosyayı açtığında karşısına yalnız hikâye çıksın.

Mekanizma

Gönderilen dosya, saklanan dosya

Emre'nin yazım programının dosyası yalnız senaryoyu taşımıyor. İçinde sahne kartları, karakter notları, silinmiş sahnelerin durduğu bir köşe var. Selim'in kenar yorumları da orada.

Emre'nin kaynak dosyasında, silinmiş sahnelerin köşesinde babanın mutfakta düştüğü an hâlâ duruyor. Emre onu çoktan çıkardı. Ama okur o köşeyi açsaydı, filmin hiç göstermediği şeyi okuyacaktı.

Okura giden dosya PDF'tir. PDF sayfayı dondurur. Hangi programda, hangi ekranda açılırsa açılsın aynı sayfalar görünür. Okurun bilgisayarında yazım programı olması gerekmez. Kimse yanlışlıkla bir satırı silemez. Kaynak dosya ise yazarda kalır, yedekleriyle birlikte. Proje ileride kabul görür de yapım bir döküm hazırlamak isterse kaynak dosyayı ayrıca isteyebilir. O zaman da istenen biçimde ve ayrı bir yazışmayla gider.

Ad ve tarih

Emre'nin bilgisayarındaki dosyaların adı tarihli. Ama o adlar onun kendi düzeni için. Alıcının göreceği ad başka bir işe yarıyor.

Okurun klasöründe yüzlerce PDF olabilir. "son hali" adlı bir dosya orada kaybolur. Emre adı kapağa bakarak kuruyor:

Nobet — Emre — iki Nisan taslagi

Adda ö ve ğ yok. Bazı sistemler Türkçe harfleri bozuk gösterir. Kapakta "Nöbet" yerinde duruyor. Dosya adındaki tarih kapaktaki taslak satırıyla aynı. İkisi farklı bir şey söylerse okur hangisine inanacağını bilemez.

Yazı tipi ve sayfa sonu

Selim PDF'i bir de tabletinde açıyor. Sayfalar doğru. Ama bir önceki denemede başka bir şey olmuştu. Emre'nin eski bir PDF'inde Courier yerine başka bir yazı tipi görünmüştü. Satırlar uzamış, kantin sahnesi bir sayfa geriye kaymıştı.

Çoğu yazım programı yazı tipini kendiliğinden gömer. Ama ayar değişmiş olabilir. Emre dışa aktarma ayarlarına bakıyor ve kutuyu işaretli görüyor.

Sonra bütün dosyayı baştan sona kaydırıyor. Aradığı şey sayfa sonları. Hiçbir sahne başlığı sayfanın son satırında tek başına kalmamalı. Bölünen bir replik (DEVAMI VAR) ile bitmeli, sonraki sayfada (DEVAM) ile sürmeli. Emre bir yerde takılıyor. Merdiven sahnesinin başlığı bir sayfanın son satırında tek başına duruyor. Aksiyon satırı sonraki sayfada başlıyor. Programın sayfa düzenini elle yokluyor ve başlığı aşağı itiyor.

Görünmeyen bilgi

Selim'in bulduğu "Refakatçi" sayfada değil, dosyanın içinde.

Emre'nin PDF'i çalışma adını ve eski takma adı taşıyor. Program bu alanları dosyanın ilk açıldığı günden beri hiç değiştirmemiş. Okur bunu ancak dosyanın özelliklerine bakarsa görür. Ama bazı programlar başlık alanını pencerenin üstünde gösterir. Yapımcı "Nöbet"i açar ve "Refakatçi" okur. Elinde iki ayrı proje mi var, aynı projenin iki taslağı mı? Emre iki alanı düzeltiyor: başlık Nöbet, yazar Emre.

Görünmeyen bilginin bir de daha riskli türü var. Kaynak dosyadaki yorumlar, izlenen değişiklikler, silinmiş sahneler. Bazı dışa aktarma ayarları yorumları PDF'e de taşır. Selim'in kenar notlarından biri kantin sahnesi için "sarkıyor" diyor. O not bir yapımcının önüne düşerse sahneyi okumadan yargılatır. Emre yorumları kapalı tutuyor. PDF'te o kelimeyi arıyor ve bulamıyor. Ardından "Amcamız" arıyor ve kantin sahnesine iniyor. Arama çalışıyor, demek ki sayfadaki yazı gerçek metin, bir resim değil.

Dosyayı getiren mektup

Emre'nin e-postası artık kısa olacak.

Nermin Hanım gövdedeki hikâyeyi çıkarıyor. Dedenin kışını da. O kış Emre için önemli, okur için henüz değil. Logline ya da sinopsis eklemek mi? Şirket istiyorsa, istediği biçimde. İstemiyorsa ek tek kalır. Yeni taslak şöyle:

Konu: Uzun metraj senaryo — Nöbet — Emre

Merhaba,

Sitenizdeki gönderim koşullarına göre uzun metraj senaryom Nöbet'i ekte gönderiyorum.

Dram, yüz üç sayfa. İmzalı feragat formu da ekte.

Okuma fırsatı bulursanız sevinirim.

Emre

[e-posta adresi] — [telefon]

Kapı

Şirketin sitesindeki cümleye dönüyorlar.

Nedeni çoğu zaman hukuki bir korku. Şirket benzer bir projeyi zaten geliştiriyor olabilir. Hastanede geçen bir kardeş hikâyesi pek de ender bir fikir değil. Okunmuş bir metin, sonradan "fikrimi aldınız" iddiasına dayanak olur. Açılmamış bir metin olmaz. Emre'nin temsilcisi yok. Onun için kapı, şirketin sitesindeki ikinci cümlede: bir form.

Formun maddeleri şirketten şirkete değişir. Bazı şirketler formu hiç istemez, yalnız bir yarışmadan ya da bir laboratuvardan gelen metni okur. Emre formu baştan sona okuyor. Anlamadığı bir cümleyi Nermin Hanım'a değil, bir hukukçuya soracak. Kendi tarafında da bir kayıt tutuyor. Tarihli dosyaları saklıyor. Gönderim kaydına bir satır ekliyor:

İki Nisan taslağı — yapım şirketi, geliştirme bölümü — feragat formuyla — gönderildi: [tarih] — cevap: bekleniyor

Cevap gecikebilir. Şirket bir süre belirtmişse Emre o süreyi bekleyecek. Belirtmemişse uzun bir aradan sonra tek ve kısa bir hatırlatma yazacak. Sonra kaydı kapatıp sıradaki adrese geçecek.

Filmlerden okuma

Roach'un Trumbo'su ve Lumet'in oyun yazarı dosyanın üstündeki ada ve kapıdaki korkuya bakıyor. Trumbo'nun dünyasında dosyanın taşıdığı ad bir kalkan. Lumet'in evinde ise postadan çıkan zarf bir tehlike. Biri dosyanın ne söylediğini, öteki şirketlerin neden bazı zarfları hiç açmadığını anlatıyor.

Hancock'un teybi ve Hanson'ın dağılan sayfaları, yazarın kendi elinde ne tutması gerektiğini soruyor. Travers'ın elinde bir kayıt vardı, Grady'nin elinde kopya yoktu. Grandage ise okurun trende, yorgun ve acelesi olan biri olduğunu hatırlatıyor. Emre'nin bütün teknik işleri o yorgun okur için yapılıyor.

Usta katmanı

Şirketin kurallarını yazarın kurallarından önce oku. Her şirket ne istediğini kendi sayfasında söyler. Ek mi, bağlantı mı, form mu? Söylediği biçime uy. Kendi alışkanlığın orada geçmez.

PDF'e şifre koyma. Şifre ikinci bir e-posta demektir. Okur şifreyi aramaz, bir sonraki dosyaya geçer. Yazdırma ve kopyalama kilidi de aynı işi görür. Beğenen okur metni ortağına iletemez.

Sayfayı görüntü olarak verme. Taranmış bir çıktı PDF olsa bile gerçek metin değildir. Okur içinde kelime arayamaz. Büyütünce harfler dağılır. Metni ekran okuyucuyla dinleyen bir okur hiçbir şey duymaz. Erişilebilir belge, metni metin olarak taşıyan belgedir.

Dosyayı her alıcıya ayrı adla yollama. Aynı taslak her yere aynı adla gider. Alıcının adı dosya adına değil, gönderim kaydına yazılır.

Konu satırını arama kutusu için yaz. Bir okur e-postayı haftalar sonra arar. Eserin adı, türü ve yazarın adı konu satırında olursa bulur.

Ön yazıda kendini değil eki öv. Övgü okurun işi. Ön yazı yalnız ne gönderildiğini, neden bu adrese gönderildiğini ve sana nasıl ulaşılacağını söyler.

Yeni taslak çıktığında eskisini okuyana kendiliğinden yollama. Okur senin en son hâlini beklemiyor. Bir kez okudu, bir kanaat edindi. Yeni taslağı ancak isterse gönder.

Ret cevabına tartışmayla dönme. Kısa bir teşekkür yeter. Kayda tarihini yaz. Aynı şirket başka bir projen için yeniden kapı olabilir.

Ekin boyutunu kontrol et. Gömülü yazı tipi dosyayı biraz büyütür, gömülü bir fotoğraf ise çok. Senaryo dosyası küçük olmalı. Kapakta resim yoksa zaten küçüktür.

Feragat formunu imzalamadan önce bir kopyasını sakla. Kendi kaydının bir parçası o. Neyi kabul ettiğini sonradan da görebilmelisin.

Son okumayı başka bir cihazda yap. Yazarken gördüğün ekran, okurun ekranı değil. Telefonda, tablette, yazıcıdan çıkmış kâğıtta sayfalar başka görünür. Hata orada belirir.

Kapak PDF'in ilk sayfası olsun. Kapağı ayrı bir dosya olarak yollama. Okur senaryoyu yazıcıya gönderdiğinde kapak yığından düşmemeli. Bir senaryo, tek bir dosyadır.

Kaynak dosyayı göndermeden önce temizle. Bir gün kaynak dosya istenirse, içindeki yorumlar, kartlar ve silinmiş sahneler de gider. Önce bir kopyasını al. Kopyada yalnız metni bırak, gönderdiğin o olsun.

Takip yazısına yeni bir bilgi koy. Hatırlatma yalnız "okudunuz mu?" demesin. Metin bir yarışmada seçildiyse, bir laboratuvara kabul edildiyse, bunu tek cümleyle söyle. Okur o zaman dosyayı açmak için bir neden bulur.

Gönderdiğin PDF'i dondur. Gönderilen dosyanın kendisi ayrı bir klasörde dursun. Okur bir ay sonra "on yedinci sayfadaki sahne" derse, sen de aynı sayfaya bakabilmelisin.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Okura PDF gider; kaynak dosya yazarda kalır ve yedeklenir.
• Dosya adı eserin adını, yazarın adını ve taslak tarihini taşır.
• Yazı tipi gömülü olmalı, sayfa sonları elle denetlenmeli.
• Meta veri sayfada görünmez ama okura bir ad, bir tarih söyler.
• Yorumlar ve silinmiş sahneler okura giden dosyada kalmamalı.
• Şifre ve kilit okuru kapıda bırakır.
• Erişilebilir belge metni görüntü olarak değil metin olarak taşır.
• Ön yazı kısadır; hikâyeyi değil eki tanıtır.
• İstenmemiş gönderim çoğu şirkette açılmadan geri döner.
• Feragat formu okuru korur; yazarı koruyan tarihli dosyalar ve kayıttır.
• Takip tek ve kısa olur; her gönderim kayda geçer.
• Son okuma okurun ekranında, gönderilecek dosyanın kendisinde yapılır.
• Telif ve kayıt soruları ülkeye göre değişir; cevabı bir hukukçu verir.

Sonraki derse köprü

Emre son okumada merdivenin yalnız kalmış başlığını yakaladı. Program o sayfayı kendi başına öyle dizmişti, Emre'ye hiçbir şey söylemeden. Nermin Hanım gönder düğmesinden önce bir tur daha istiyor. Bu kez sayfa diplerine değil, sayfanın kendisine bakılacak. Okur ilk sayfalarda hangi biçim hatalarını görünce dosyayı kapatır? Hangileri bir programın elinden, hangileri yazarın alışkanlığından çıkar? Sonraki ders yaygın format hatalarını konuşuyor: bozuk sayfa sonlarından tutarsız sahne başlıklarına kadar, yazılımın otomatik çıktısına güvenmenin bedelini.