Ne yapacaksın
Bugün seçtiğin iskeletin üstüne dokuz noktalık bir harita çizeceksin. Haritanın iki ucunda filmin ilk ve son karesi duracak. Aralarında dengeyi bozan olay, ilk büyük dönüm, karşı gücün iki ayrı hatırlatması, filmi ikiye bölen eksen, en zor seçim ve o seçimin eyleme döndüğü an yer alacak. Her noktayı zincirindeki bir olaya bağlayacaksın ve filmin neresine düştüğünü kabaca işaretleyeceksin. Her noktanın yanına iki şey yazacaksın: bu an ne oluyor ve bu an filme ne iş yapıyor. Harita bittiğinde boş kalan, iki kez dolan ya da yanlış yere düşen noktaları arayacaksın. Boş bir nokta eksik bir eklem, iki kez dolan bir nokta bir tekrar, yanlış yere düşen bir nokta da bir ritim sorunudur. Çıktı, yatay bir çizgi üstünde dokuz işaret ve altlarında kısa notlar olacak.
Neden bu alıştırma
Dönüm noktaları tek tek öğrenildiğinde birer tanım gibi durur. Tetikleyici olay dengeyi bozar, orta nokta yönü değiştirir, kriz seçimi zorlar. Ama bir filmde bu noktalar birbirinden bağımsız değildir. Her biri bir öncekinin açtığı yoldan gelir ve bir sonrakine yol açar. Harita bu bağları tek bir bakışta, tek bir sayfada görünür kılar.
Harita aynı zamanda bir denetimdir. Yazar bir noktayı var sanabilir, çünkü aklında vardır. Haritaya yazmaya kalkınca o noktanın hiçbir olaya bağlanmadığını fark eder. Ya da iki noktanın aynı olaya yaslandığını görür. Tetikleyici olay ile birinci dönüm aynı sahnede birleşmişse, filmin ilk çeyreği bir hamle eksik çalışıyor olabilir.
Bir şey daha var: yer. Noktaların doğru sırada olması yetmez, kabaca doğru yerde de olmaları gerekir. Çok geç gelen bir tetikleyici olay seyirciyi sabırsızlandırır, çok erken gelen bir kriz finali uzatır. Harita, noktaların birbirine olan mesafesini de gösterir. Bu mesafe filmin nefesidir. Noktalar birbirine çok yaklaştığında film soluk soluğa kalır, çok uzaklaştığında soluğu kesilir.
Hazırlık
Önceki alıştırmada seçtiğin iskeleti ve zinciri önüne koy. Bir kâğıda uzun, yatay bir çizgi çiz. Çizginin başına açılış, sonuna son görüntü yaz. Çizgiyi dört eşit parçaya böl ve bölme yerlerine hafif işaretler koy. Bu işaretler kural değil, bir kıyas çizgisidir.
Dokuz noktanın adlarını küçük kâğıtlara yaz, her biri ayrı. Bu kâğıtları çizginin üstünde gezdirebileceksin. Bir noktayı yerleştirmeden önce zincirde hangi olaya karşılık geldiğini bul.
Yanına bir de not sütunu hazırla. Her nokta için iki satır olacak: ne oluyor ve ne iş yapıyor.
Adımlar
Çözümlü örnek
Emre Nöbet'in haritasını çiziyor. Açılış kolay: birkaç saniyelik yağmur, vanın silecekleri, güvenlik görevlisinin "Ziyaret saati bitti" demesi ve Kadir'in "Babam" cevabı. Odada Kadir komodindeki durmuş saati kuruyor.
Tetikleyici olayı ilk başta babanın mutfakta düşmesi olarak yazıyor. Sonra kendi notuna bakıyor: bu olay ekranda yok. Film düşmeden sonra açılıyor ve düşme yalnızca kantinde yere düşen bir bardakla hatırlanıyor. Düşme bir arka plan. Emre ekrandaki ilk bozulmayı arıyor ve buluyor. Figen, Murat'a "kardeşiniz geldi" diyor. İki kardeş yıllar sonra aynı odada. Filmin sorusu, kardeşlerin birbirine ulaşıp ulaşamayacağı, tam bu anda doğuyor. Kadir'in tepkisi de gecikmiyor: "Geceler benim."
Birinci dönüm dördüncü gece. Babanın dudaklarından bir ad dökülüyor, Kadir de sandalyesini yatağın kenarına çekiyor. İlk baskı noktası için Emre önce Serkan'ın notunu yazmıştı. Ama not ikinci gece yazılıyor, birinci dönümden önce. Emre onu çıkarıp kantini koyuyor. Murat "Evde adı geçmezdi" diyor. Sessizliğin gücü ilk kez bir cümle kadar açık: bir ömür boyu bir adı söylememek.
Orta nokta, hazırlık haftasındaki pencere kararı. Kadir babasının yatağını alt kattaki pencerenin önüne koyuyor ve perdeleri kendisi asıyor. Küçük bir sahte zafer: bir ev kurduğunu sanıyor. İkinci baskı noktası son gece geliyor. Not yere düşüyor ve Kadir babasının günlerine dair tek bir kelimeyle yüz yüze. Karşı gücün üçüncü katmanı, zaman, artık bir kâğıtta.
Kriz ve doruk için Emre bir sorunla karşılaşıyor. Haritada iki doruk var. Biri koridordaki imza: Kadir kalemi tutarken gözü bir an kaçış yoluna, koridorun ucundaki kapıya kayıyor, sonra kâğıda dönüyor. Öteki evde: kuzen kapıda, babanın uzun bakışı, üç bardak çay. İkisini de doruk sayarsa, ikinci doruğun krizi nerede?
Emre haritaya bir çift daha ekliyor. İmzanın krizi koridordaki bakış. Evdeki doruğun krizi ise çekmecenin önündeki tereddüt: "Dokunma oraya" diyen bir baba ve bir sabah bekleyen bir el. Harita artık iki kriz–doruk çifti gösteriyor. Biri eylemin, öteki duygunun. İlki ikinci perdeyi kapatıyor, ikincisi filmi.
Son görüntü: Figen, bir başka yatağın başucundaki lambayı kısıyor. Açılış bir hastane gecesiyle başlamıştı, son görüntü de bir hastane gecesiyle bitiyor. Ama artık o gece başka bir ailenin.
Mesafe okuması bir boşluk daha gösteriyor. Orta nokta ile ikinci baskı noktası arasında hazırlık haftasının ikinci yarısı var. Emre bu yarının taşıdığı soruyu yazıyor: Murat'ın izni ne zaman bitecek? Soru var, boşluk dolu.
Kendini değerlendir
Haritanı bitirdiğinde her noktaya şu sorularla bak.
Haritadaki her işaret zincirde karşılığı olan bir olaya yaslanıyor mu? Bağlanmayan bir nokta, aklında olan ama sayfada olmayan bir andır.
Tetikleyici olay ekranda mı? Film öncesine düşen bir olay, arka plan olarak kalır ve karakterin hikâyesini başlatmaz.
Tetikleyici olay ile birinci dönüm ayrı anlar mı? Aralarında karakterin bir tepki verdiği bir süre var mı?
İki baskı noktası birinci dönümden sonra mı geliyor ve ikincisi birincisinden ağır mı?
Orta noktadan sonra karakterin hedefe bakışı değişiyor mu? Değişmiyorsa, orta noktayı bir sahte zafere, bir sahte yenilgiye ya da bir keşfe çevirmeyi dene.
Kriz ekranda görülüyor mu? Görülmüyorsa doruk bedelsiz kalıyor. Krizi bir bakışla, bir duraksamayla ya da bir nesneye uzanıp geri çekilen bir elle göstermek çoğu zaman yeter.
Birden fazla doruk varsa, her birinin kendi krizi var mı?
Açılış ile son görüntü arasında bir ilişki kurulmuş mu? İlişki, filmin kat ettiği yolu tek bir karşılaştırmada gösterir.
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışTetikleyici olayı film öncesine koymak.
Karakterin geçmişindeki bir olay onu şekillendirir, ama hikâyeyi başlatmaz. Hikâyeyi başlatan olay seyircinin gözü önünde olmalıdır.
Yaygın yanlışBaskı noktalarını karşı gücün herhangi bir görünüşüyle doldurmak.
Baskı noktası karşı gücün gücünü artan bir ağırlıkla hissettirmelidir. Aynı ağırlıkta iki görünüş, bir basamak değil bir tekrardır.
Yaygın yanlışOrta noktayı yalnızca filmin ortasındaki sahne sanmak.
Orta nokta yerinden değil, işinden tanınır: yönü değiştirir.
Yaygın yanlışKrizi doruğun içinde eritmek.
Seçim ile eylem aynı anda olursa, seyirci seçimin ağırlığını hissetmeden sonucunu görür.
Yaygın yanlışİki doruğu fark etmemek.
Bazı filmlerde eylemin doruğu ile duygunun doruğu ayrı yerlerde durur. Bu bir kusur değil, ama ikisinin de kendi hazırlığı olmalıdır.
Yaygın yanlışHaritayı kesin oranlarla doldurmaya çalışmak.
Çeyrek işaretleri bir kıyas çizgisidir. Bir noktanın çizgiden biraz sapması, onu yanlış yapmaz.
Yaygın yanlışSon görüntüyü finalin son olayıyla karıştırmak.
Son görüntü bir olay değil, bir imgedir: filmin seyirciye bıraktığı son kare.
Yaygın yanlışHer noktayı ayrı bir büyük sahne sanmak.
Bazı dönüm noktaları tek bir bakış, tek bir cümle kadar kısadır. Büyüklük değil, yönü değiştirme gücü önemlidir.
Yaygın yanlışHaritayı bir kez çizip bırakmak.
Yeniden yazımda bir sahne taşındığında ya da çıkarıldığında, harita da değişir. Eski harita yeni metni yanlış anlatır.
Yaygın yanlışBoşlukları görmezden gelmek.
İki nokta arasındaki uzun bir boşluk, orada sarkan bir orta ya da eksik bir baskı noktası olduğunu söyleyebilir.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Elinde artık ana hikâyenin eklemlerini gösteren bir harita var. Sıradaki alıştırmada bir alt öyküyü ayrıntılı biçimde öreceksin: onun karakterini, amacını, temasını, ana hikâyeyle bağlantısını, beş gelişim adımını, doruktaki katkısını ve sonucunu yazacaksın. Alt öykünün kendi küçük haritası, bugünkü haritanın yanına yerleşecek. İki haritanın nerede kesiştiği, alt öykünün ana hikâyeye ne kattığını gösterecek. Kesişmeyen bir alt öykü, ana haritanın yanında ayrı bir film gibi duracak.