Dönem diyaloğu

Açılış sahnesi

Burcu ARZUHALCİ'nin akşam sahnesini yüksek sesle okuyor. Evde, lamba ışığında Hamdi Efendi yeni harflerin basıldığı bir kâğıda bakıyor. Fikriye yanına oturuyor.

FİKRİYE

Baba, takma kafana. Sen de öğrenirsin, yaşın geçmedi ki.

Selim gülüyor. Sonra gülmesinin yersiz olduğunu fark edip susuyor. Ama odadaki herkes aynı şeyi duydu. Bu replik bin dokuz yüz yirmi sekizden gelmiyor. Bir otobüs durağından, bir okul servisinden, geçen hafta izlenen bir diziden geliyor.

Sahnenin geri kalanı iyi kurulmuş. Lamba, kâğıt, babanın elleri, kızın sesi. Emre o sonbaharın kasabasını haftalarca okumuş. Ama tek bir replik bütün o emeği bir anda bugüne taşıyor. Kostüm yerinde, dekor yerinde. Kulak ise başka bir yılda.

Emre itiraz etmiyor. "Biliyorum," diyor. "Ama öbür türlüsünü yazınca da tuhaf oluyor."

Dosyayı çeviriyor ve düzeltmek için yazdığı yeni sürümden bir satır okuyor. Bu kez Hamdi Efendi konuşuyor ve ağzından çıkan cümle Osmanlıca bir divan beytine benziyor. Burcu yarısında anlamayı bırakıyor.

İki satır arasında bir yol var ve Emre o yolu bulamıyor. Biri bugünün sokağında duruyor. Öbürü bir müzenin vitrininde.

Nermin Hanım ikisini de tahtaya yazıyor. Sonra altına bir cümle ekliyor.

Dönem diyaloğu geçmişin kaydı değildir; seyircinin bugün anlayacağı bir dille geçmişin kurallarını duyuran bir çeviridir.

Bu derste ne olacak

ARZUHALCİ'deki üç sesi tek tek dinleyeceğiz: Hamdi Efendi, kızı Fikriye ve köyden inen kadın. Bir dönemin sözcüklerinden kaçını kullanacağını, seyircinin bilmediği bir kelimeyi nasıl anlayacağını konuşacağız. Hitabın ve statünün bir cümleyi nasıl değiştirdiğini göreceğiz. Bugünün düşüncesini geçmişte yaşayan birinin ağzına koymanın tuzağını açacağız. Aşırı eski dilin neden aynı ölçüde bozduğunu da soracağız. Bir yöre ağzını taklit etmeden bir köylü kadına nasıl ses verileceğini deneyeceğiz. Emre'nin taslağından ham replikler ve atölyenin düzeltmeleri ders boyunca yan yana duracak. Filmler bir Hint köyünden, Şanghay'daki lambalı odalardan, Versay sarayından, bir Danimarka çiftliğinden ve bir İngiliz malikânesinden gelecek.

Sıfır noktası

Geçmişte geçen bir filmde insanlar nasıl konuşmalı? İlk akla gelen cevap basit görünür: o dönemde nasıl konuşuyorlarsa öyle. Ama bu cevap iki yerden çöker.

Birincisi, o konuşmayı çoğu zaman bilmeyiz. Eski bir dönemden yazı kalır, ses kalmaz. Gazeteler, mektuplar, dilekçeler, mahkeme kayıtları elimizdedir. Ama bunların çoğu yazı dilidir. Bir annenin mutfakta kızına ne dediği nadiren kâğıda geçer.

İkincisi, bilsek bile bire bir kullanamayız. Yüz yıl önceki gündelik konuşma bugünün seyircisine yabancı gelir. Sözcüklerin bir kısmı kayboldu, bir kısmının anlamı değişti. Seyirci her cümlede durup düşünürse sahneyi kaçırır.

Bir de dilin kendisi değişir. Türkçe son yüz yılda büyük bir sözcük değişiminden geçti. Bugün her gün kullandığımız pek çok kelime o yıllarda henüz yoktu. O yılların pek çok kelimesi ise bugün yalnız eski kitaplarda yaşıyor. Bir dönem hikâyesi yazan senarist, iki ayrı Türkçenin arasında çalışır.

Bu yüzden dönem diyaloğu bir kopya değil, bir uzlaşmadır. Yazar seyircinin kulağına geçmişi duyurur. Ama anlaşılmayı da korur. Seyirci bir cümleyi duyduğunda bu insanın başka bir zamanda yaşadığını sezmeli. Ne dediğini ise kolayca anlamalı.

Bu uzlaşma iki uçta bozulur. Bir uçta karakterler bugünün sokağından konuşur. Kostüm eskidir, ağız yenidir. Seyirci bir oyunun içinde olduğunu hisseder. Öbür uçta karakterler bir ansiklopediden konuşur. Her cümle eski sözcüklerle doludur. Seyirci bu kez bir sergi gezdiğini hisseder.

Doğru yer bu iki ucun tam ortası da değildir. Her karakterin kendi yeri vardır. Okumuş bir adam ile okuma bilmeyen bir kadın aynı dönemde yaşar. Ama aynı dili konuşmazlar.

Bu dersin malzemesi kelimelerden ibaret değil. Kim kime nasıl seslenir, kim kimin önünde susar, kim neyi açıklamaya değer bulur? Bunlar da diyalogdur. Bazen sözcüklerden daha çok dönem taşırlar.

Emre'nin iki sürümü bu iki uçta durdu. Fikriye bugünden konuştu, Hamdi bir vitrinden. Köylü kadın ise ikisinde de neredeyse hiç konuşmadı. Emre onun derdini Hamdi'nin ağzından anlattırmıştı. Şimdi üç sesi birden, üçüncü bir yolda arıyor.

Mekanizma

Kulağa düşen birkaç kelime

Dönem havası bir sahnenin bütün sözcüklerini değiştirerek kurulmaz. Birkaç doğru kelime yeter.

ARZUHALCİ'de Fikriye'nin taslaktaki repliğinde "okul" sözcüğü geçiyordu. Selim bunu yakaladı. O yıllarda bir kız çocuğu okuluna "mektep" derdi. "Okul" sözcüğü dil yenileşmesiyle sonradan yerleşti.

Emre "mektep"i yerleştiriyor. Sonra coşkuya kapılıp sahneye üç eski kelime daha ekliyor. Nermin Hanım hepsini çiziyor, yalnız "mektep"i bırakıyor. Tat kelimesi tuz gibidir. Bir tutam yemeği tanıtır, bir avuç yemeği bozar.

Kimin ağzına hangi tat kelimesinin gideceği de önemli. Hamdi Efendi'nin dilinde Arapça ve Farsça kökenli sözcükler doğaldır. Ömrü kalemle geçti. Fikriye ise yeni harflerle okumayı öğreniyor. Onun ağzında aynı sözcükler bir babadan duyulmuş gibi durmalı, ezberlenmiş gibi değil.

Seyirci kelimeyi nasıl öğrenir

Seyircinin bilmediği bir kelime sahneye girdiğinde yazarın önünde iki yol vardır. Ya kelimeyi açıklatır ya da sahnenin açıklamasına izin verir.

Köylü kadın Hamdi Efendi'ye derdini anlatıyor. Hamdi kâğıda yazarken bir kelimeyi yüksek sesle söylüyor: "hudut." Kadın başını sallıyor ve kendi kelimesiyle tekrarlıyor: "Sınır taşı." Seyirci iki kelimeyi yan yana duyar ve hiçbir açıklama gerekmeden ikisini eşler.

Emre'nin ilk denemesinde Hamdi kadına "hudut demek sınır demek" diye açıklama yapıyordu. Burcu buna itiraz etti. Kadın kendi tarlasının sınırını bilir. Ona kelimeyi açıklayan bir adam, aslında seyirciye konuşuyordur.

Bağlamla çözme dönem diyaloğunun en güçlü aracıdır. Açıklama yapan bir karakter dönemin dışına çıkar. Kelimeyi kullanan karakter ise içinde kalır.

Yazı başka, konuşma başka

ARZUHALCİ'nin kalbinde bir yazı makinesi değil, bir insan var. Hamdi Efendi'nin işi konuşulan derdi yazıya çevirmek.

Hamdi'nin dilekçeleri kalem dilinde yazılır. "Hudut", "tecavüz", "istirham" gibi kelimeler kâğıdın üstündedir. Ama Hamdi Efendi kızına seslenirken bu dili kullanmaz. Kalem dili onun mesleğidir, evdeki sesi değildir.

Emre'nin düzeltme sürümü bu ayrımı kaçırmıştı. Hamdi evde de dilekçe yazar gibi konuşuyordu. Selim'e göre adam kızına kaymakama yazar gibi sesleniyordu.

Nermin Hanım bir sınama öneriyor. Hamdi'nin her repliğini ikiye ayır: kâğıda yazdığı mı, ağzından çıkan mı? Kâğıdın dili sahnede yalnız okunduğunda duyulsun.

Bu ayrım bir hazine de açıyor. Hamdi dilekçeyi bitirince köylü kadına yüksek sesle okuyor. Ama tam okumuyor. Her cümleyi kadının dilinde özetliyor: "Yazdım ki komşunun oğlu taşı sökmüş." Kalem dilinden konuşmaya geçiş, sahnenin kendisine dönüşüyor.

Dilekçenin kapanışı ise henüz açık. Emre oraya eski saray dilekçelerinden bildiği bir kalıbı koymuştu. Selim soruyor: bin dokuz yüz yirmi sekizde bir kaymakamlığa giden kâğıt hâlâ böyle mi bitiyordu? Kimse kesin bilmiyor. Emre satırı kaldırıyor ve kenarına "doğrula" yazıyor.

Vitrindeki cümle

Eski dile duyulan saygı bir noktadan sonra sahneyi öldürür.

Aynı sürümde Hamdi Efendi köylü kadına "hâl-i pürmelâlinizi anladım" diyordu. Söz gerçek bir eski deyim. Hamdi gibi bir adamın bilmesi de mümkün. Ama bir pazar sabahı, okuma bilmeyen bir kadına söylendiğinde kadın anlamaz. Seyirci ise Hamdi'yi bir kibir sahnesinde sanır.

Müze dilinin asıl kusuru eskilik değil, amaçsızlıktır. Bir karakter eski bir kelimeyi bir şey yapmak için kullanır: etkilemek, mesafe koymak, saygı göstermek. Müze dilinde kelime hiçbir şey yapmaz. Yalnız oradadır.

Burcu bir istisna buluyor. Hamdi'nin süslü cümlesi bir silah olarak kullanılabilir. Belki bir gün masasına kibirli biri gelir. Hamdi ona kalem dilinden bir cümle söyler ve adamı küçük düşürür. O zaman eski dil bir statü hamlesine dönüşür. Ama bu bir kez olur.

Statü ve hitap

Dönem diyaloğunda sözcükten daha çok dönem taşıyan bir şey var: kimin kime nasıl seslendiği. Bir hitap düzeni, bir ilişkinin bütün yapısını tek kelimeye sıkıştırır.

ARZUHALCİ'de köylü kadın Hamdi'ye "Efendi" diye sesleniyor. Bu söz Hamdi'nin okumuş biri olduğunu söylüyor. Hamdi ise kadına ne demeli? Emre taslakta "hemşire" yazmıştı. Söz o yıllarda "kız kardeş" anlamını taşıyordu.

Burcu sözü yüksek sesle okuyor ve yüzünü buruşturuyor. Bugünün seyircisi bu kelimeyi hastanede duyar. Kadın bir anda beyaz önlüklü birine dönüşür. Kelime doğru, ama yanlış anlaşılacak.

Emre iki yol düşünüyor. Ya "hemşire"yi bırakıp sahnenin çözmesine güvenecek ya da "bacım"a geçecek. Sonunda "bacım"ı seçiyor. Bu bir doğruluk kararı değil, bir anlaşılma kararı.

Postanenin önündeki masa bir dil merdiveninin ortasında duruyor. Bir basamakta köylü kadın var. Tarla, sınır taşı, komşunun oğlu. Bir üst basamakta Hamdi Efendi. İki dili de konuşuyor. En üstte, görünmeyen kaymakamlık. Hamdi'nin işi kadının sözünü merdivenden yukarı taşımak.

Şimdi bu merdivene yeni bir basamak ekleniyor. Fikriye yeni harfleri okuyor, babası okuyamıyor. Harf değişikliği merdiveni bu evin içinde ters çevirdi.

Bugünün sesi, geçmişin ağzı

Dönem diyaloğunda en zor yakalanan hata, kelimede değil düşüncededir.

Emre'nin taslağında Hamdi Efendi bir gece "Bu harfler benim kimliğimi elimden alıyor" diyordu. Cümle dokunaklı. Ama sorunlu. Önce "kimlik" sözcüğü o yıllarda bugünkü kadar yaygın değildi; gündelik dile dil yenileşmesiyle yerleşti. Dahası, insanın kendini bir "kimlik" üzerinden anlatması bugünün düşünce biçimidir.

Nermin Hanım cümleyi silmiyor, bir eyleme çeviriyor. Hamdi kalemin ucunu bir bezle uzun uzun siliyor. Sonra yalnız "Mürekkep kurumuş" diyor. Mürekkep kurumamış. Seyirci bunu biliyor.

Fikriye'nin taslaktaki bir repliği de aynı sorunu taşıyordu: "Kızlar da okuyabilir, bu bizim hakkımız." Kızların okuması o yıllarda da konuşulan bir düşünceydi. Sorun düşüncede değil, ağızda. On üç yaşında bir kızın sesinde bu cümle bir gazete başlığı gibi duruyor.

Bu bir zihniyet kayması. Kelime doğru olabilir ama kafa yanlış yerden gelir. Seyirci çoğu zaman bunu fark etmez. Yalnız karakterin biraz fazla tanıdık geldiğini hisseder.

Fikriye'nin sesi

Açılıştaki repliğe geri dönüyorlar. Burcu bir soru soruyor: "Fikriye cesur olamaz mı?"

"Olabilir," diyor Nermin Hanım. "Ama cesaretini kendi döneminin biçimleriyle göstermeli."

Emre yeni bir sürüm yazıyor.

FİKRİYE

Babacığım... yemekten sonra size de göstereyim mi?

HAMDİ EFENDİ

(kalemin ucunu siliyor)

Sen dersine bak, kızım.

Fikriye babasına "siz" diyor. Bazı aileler çocuklarına bu nezaketi öğretirdi. Cesaret sözde değil, teklifte. Kız babasına bir şey öğretmeyi öneriyor. Bu, o evde yeni bir kural.

Hamdi'nin cevabı ise bir ret değil, bir erteleme. "Kızım" demesi şefkati korur. Sözün geri kalanı kapıyı kapar. Selim'e göre bu iki replik, açılıştaki sürümün bütün sahnesinden daha çok şey söylüyor.

Köylü kadının sesi

Köylü kadının sesi için Emre önce bir yöre ağzı yazmayı düşündü. Kelimeleri telaffuzlarıyla yazdı, harfleri yuttu. Burcu ilk okumada bu sesin bir mizah sahnesine kaydığını söyledi.

Bir ağzı harflerle taklit etmek karakteri çoğu zaman gülünç yapar. Üstelik kasabanın adı yok. Belirli bir yörenin ağzı, adı verilmeyen kasabayı bir haritaya iğneler.

Nermin Hanım başka bir yol gösteriyor. Kadının sesini kelimelerinin dünyasından kur. Harman, ark, sınır taşı, komşunun oğlu. O, "arazi" demez, "tarla" der. "İhlal" demez, "sökmüş" der. Bir sınıf işareti burada kelimenin kendisinde değil, neyi önemli bulduğundadır.

KÖYLÜ KADIN

Komşunun oğlu sınır taşını gece sökmüş, Efendi. Bizim tarlaya dikmiş.

Telaffuzu ise oyuncu getirir. Senaryo bir yöre ağzını harf harf dikte etmez.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Önce kimin konuştuğunu, sonra hangi dönemde konuştuğunu sor. Dönem diyaloğu tek bir dil değildir. Aynı yılda bir arzuhalci, bir köylü kadın ve bir mektepli kız başka dillerde yaşar. Dönemi tek bir sesle yazan senaryo bir kasabayı tek kişiye indirir.

Tat kelimesini sahneye değil karaktere ata. Bir sahneye eski kelimeler serpiştirmek kolaydır. Zor olan, her eski kelimenin bir ağzı olmasıdır. "Mektep" Fikriye'nin, "istirham" Hamdi'nin kalemindir. Kelime sahibini tanıtır.

Eylem satırını özgür bırak. Senaryonun eylem satırlarını seyirci duymaz. Oraya bugünün Türkçesini yaz. Dönemin dili yalnız diyalogda ve ekranda görünen yazıda yaşar. Eylem satırını eskitmek yalnız okuyucuyu yorar.

Anlaşılmazlığı bir karara çevir. Seyircinin anlamadığı bir kelime bazen işe yarar. Hamdi bitmiş dilekçeyi kalem diliyle okursa köylü kadın yarısını anlamaz. Seyircinin de bir an anlamaması onu kadının yerine oturtur. Ama bunu bir kez yap ve hemen ardından Hamdi'nin özetini getir.

Hitabı değiştirerek ilişkiyi değiştir. Bir karakterin bir başkasına seslenişi değiştiğinde bütün ilişki kayar. Hamdi bir gün Fikriye'ye "kızım" yerine adıyla seslenirse, seyirci bir şeyin değiştiğini duyar. Hitap düzeni bir dönem hikâyesinde en ucuz ve en güçlü anlatım aracıdır.

Kalem dilini yalnız okunduğunda duyur. Dilekçe, mektup, resmî ilan sahnede ancak yüksek sesle okunduğunda kalem dilinde kalabilir. Bir karakter konuşurken o dile geçiyorsa, bunun bir sebebi olmalı: kibir, korku ya da bir maske.

Bugünün düşüncesini bir eyleme çevir. Karakterine söyletmek istediğin modern bir cümle varsa onu silme. Bir harekete dönüştür. Hamdi'nin silinen kimlik cümlesi, kalemin ucunu silen bir ele dönüştü. Seyirci aynı duyguyu bugünün kelimesi olmadan aldı.

Cesur karakteri dönemin biçimleriyle cesur yaz. Geçmişte yaşayan bir insanın cesareti bugünün cümleleriyle kurulmaz. O döneme göre yeni olan bir teklif, bir susma, bir gidiş kurulur. Fikriye'nin cesareti babasına bir şey öğretmeyi önermesinde.

Ağzı harflerle değil, dünyayla kur. Bir yöre ağzını telaffuzuyla yazmak oyuncuyu bağlar ve karakteri karikatüre yaklaştırır. Kelime seçimi, neyin önemli bulunduğu ve cümlenin uzunluğu daha güvenlidir. Telaffuzu oyuncuya ve yönetmene bırak.

Emin olmadığın kelimeyi kullanma. Bir sözcüğün o yıllarda o anlamda kullanılıp kullanılmadığını bilmiyorsan, onu repliğe koyma. Dönemin gazetelerine, mektuplarına, sözlüklerine bak. Bulamazsan daha nötr bir kelime seç. Nötr kelime fark edilmez, yanlış kelime hemen fark edilir.

Seyircinin dönem bilgisini de hesaba kat. Seyircinin çoğu bin dokuz yüz yirmi sekizin Türkçesini bilmez. Ama bazı kelimeleri yanlış bilir. "Hemşire" buna örnek. Doğru ama yanlış anlaşılacak kelime, yanlış kelime kadar sahneyi bozar.

Statüyü sözün uzunluğuyla da göster. Bir dönemde kimin uzun konuşmaya hakkı olduğu da bir kuraldır. Köylü kadın Hamdi'nin masasında kısa konuşur. Aynı kadın tarlasında, komşusunun karşısında uzun ve öfkeli konuşabilir. Mekân değişince basamak da değişir.

Diyaloğu yüksek sesle oku. Dönem diyaloğunun hatası kâğıtta görünmez, kulakta duyulur. Burcu'nun okuduğu iki satır bunun kanıtı. Bir repliği bir oyuncunun ağzından duymadan o dönemde geçtiğine karar verme. Mümkünse o dönemin metinlerini çok okumuş birine de okut. Kulağına yabancı gelen kelime, bir kaynak kadar değerli bir işarettir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Dönem diyaloğu geçmişin kaydı değil, bugünün seyircisine yapılmış bir çeviridir.
• Bir sahneye dönem havası birkaç tat kelimesiyle gelir; fazlası yemeği bozar.
• Seyircinin bilmediği kelimeyi açıklatma; sahnenin eylemiyle ya da karşı repliğiyle çözülmesine izin ver.
• Yazının dili ile konuşmanın dili ayrıdır; kalem dili ancak okunduğunda sahnede durur.
• Müze dili eski kelimeleri amaçsızca yığar; eski söz bir şey yaptığında yaşar.
• Hitap ve statü, sözcüklerden daha çok dönem taşır.
• Aynı dönemde karakterler eğitime, sınıfa ve kültüre göre farklı dil basamaklarında durur.
• Bugünün düşüncesini geçmişteki karaktere konuşturma; onu bir eyleme çevir.
• Bir yöre ağzını harflerle değil, kelimelerin dünyasıyla kur.
• Bir karakterin cesareti bugünün cümlesiyle değil, kendi döneminin biçimleriyle kurulur.
• Emin olmadığın dönem kelimesini kullanma; doğru ama yanlış anlaşılacak kelimeyi de tart.

Sonraki derse köprü

Emre'nin aklında yeni bir sahne var. Kasabaya bir gün harf değişikliğinin kamuya açık yüzlerinden biri gelecek. Konuşmaları gazetelerde basılmış, adı kayıtlarda geçen biri. Hamdi Efendi'nin sesini Emre baştan uydurdu ve kimse ona itiraz edemez. Ama gerçekten yaşamış birinin ağzına cümle yazarken kayıt, yazarın tahminiyle aynı masada oturur. Kaynaklar birbirini tutmadığında, yakınları hâlâ yaşarken, o insanı ne kahraman ne şeytan yapmadan nasıl yazarsın? Tarihsel bir kişiyi yazmak, uydurulmuş bir karakterden başka bir sözleşme ister. O sözleşmenin ilk maddesi kamuya açık kayıttır.