Doğrusal ve dallanan anlatı

Açılış sahnesi

Emre atölyenin duvarına uzun bir ambalaj kâğıdı yapıştırıyor. Kâğıdın solunda tek bir kutu var: "Sabah. Memur büroyu açar." Kutudan oklar çıkıyor, oklardan yeni kutular. Sağ kenara varmadan kâğıt bitmiş. Emre bantla ikinci bir kâğıt eklemiş, o da dolmuş.

Kâğıdın ortasında keman kutusu duruyor. Gişeye gelen genç bir kadın da yaşlı bir adam da kutunun kendisine ait olduğunu söylüyor. Emre her yolu ayrı ayrı sürdürmüş. Memur kutuyu genç kadına verirse bir hikâye, yaşlı adama verirse başka bir hikâye. Her hikâye oyunun sonuna kadar uzanıyor ve altında üçer son yazılı.

Tolgahan dizüstünü kapatıp kâğıda yaklaşıyor. Parmağıyla okları sayıyor, sonra vazgeçiyor. "Bu yalnız keman," diyor. "Rafta dört eşya var."

Burcu gülüyor ama Selim gülmüyor. O başka bir yeri gösteriyor. Kâğıdın altında, kasetçalarla ilgili bir dal var. Memur "Vermem" dese bile adam birkaç dakika sonra gişeye dönüp aynı şeyi soruyor. Ok bir döngü çizip ilk kutuya varıyor.

"Burada seçim yok," diyor Selim. "Sadece bekleme var."

Nermin Hanım kalemi alıyor. Keman kutusundan çıkan oku ve kasetçaların döngüsünü daire içine alıyor. Biri fazla uzun, öteki hiçbir yere gitmiyor.

Bir dalın ne kadar uzağa gittiğine, onu yazmaya başlamadan önce karar verilir.

Bu derste ne olacak

Bu derste Kayıp Eşya'nın bir oyun gününü dal haritası olarak kuracağız. Önce tek yollu bir anlatının neyi koruduğuna bakacağız. Sonra dalları uzunluklarına göre ayıracağız: o günü değiştiren dal ile oyunun sonunu değiştiren dal. Dalların hangi sahnede yeniden buluştuğunu, büyük bir kararın nereye konduğunu göreceğiz. Tolgahan her dalın bedelini hesaplayacak. Selim'in bulduğu döngüyü de düzelteceğiz. Oyuncuya seçmiş gibi hissettirip hiçbir şey vermeyen anı nasıl yakalayacağımızı konuşacağız. Beş oyun bize eşlik edecek: bir okyanus altı şehri, bir kasaba, bir dağ evi, bir gelecek şehri ve gece yarısı bir otoyol.

Sıfır noktası

Bir film tek yoldur. Seyirci onu kaç kez izlerse izlesin aynı sahneler aynı sırayla gelir. Yazar her kararı bir kez verir. Seyirci karar vermez, kararın sonucunu izler.

Birçok oyun da tek yoldur. Oyuncu yürür, savaşır, bulmaca çözer. Ama hikâye her oyuncuda aynı sırayla açılır. Oyuncunun eli işler, hikâye değişmez. Bu bir eksiklik değildir. Tek yol, yazarın her sahneyi tam istediği yere koymasına izin verir. Bir sürprizi tam zamanında patlatır. Bir karakterin ölümünü her oyuncuya aynı ağırlıkla yaşatır.

Dallanan bir oyunda ise oyuncunun seçimi hikâyenin gidişini değiştirir. Bir kapıdan girer, bir kapıyı kapalı bırakır. Bir kişiye yardım eder, bir başkasını geri çevirir. Bir sonraki sahne bu seçime göre başka olur.

İki uç arasında geniş bir alan var. Hiçbir oyun sonsuz dallanamaz. Her dal yazılmak, seslendirilmek, sınanmak zorundadır. Dallar ayrıldıkça iş katlanarak büyür. Bu yüzden dallanan oyunların çoğu aslında sınırlı dallanır. Yollar ayrılır ve bir süre sonra yeniden buluşur. Oyuncu farklı yollardan aynı kapıya varır. Kapının ardında ise taşıdığı şey farklıdır.

Her dal önce uzunluğunu sorar. Bir seçim yalnız bir sonraki sahneyi mi değiştirir, yoksa oyunun sonunu mu? Ardından gerçekliğini sorar. Oyuncuya sunulan seçeneklerin hepsi aynı yere çıkıyorsa, oyuncu bir şey seçtiğini sanmıştır ama seçmemiştir.

Film yazarı bu soruları sormaya alışık değildir. Senaryoda yazılmayan bir sahne yoktur, yalnız kesilen sahne vardır. Oyunda ise yazılan her sahneyi her oyuncu görmez. Bir dal, oyuncuların bir kısmı için hiç var olmamış gibi kalır. Yazar bu yüzden iki şeyi birden düşünür: dalı yaşayan oyuncuyu ve onu hiç görmeyen oyuncuyu.

Senaryo yazarı için ilk alışkanlık her şeyi dallandırmaktır. Oyunun gücü seçim gibi görünür, o yüzden her köşeye bir seçim konur. Kayıp Eşya'nın duvardaki haritası böyle doğdu. Dersin işi bu haritayı küçültmek değil, onu okunur kılmak. Hangi ok gerçekten bir yere gidiyor, hangisi yalnız kâğıdı uzatıyor?

Mekanizma

Tek yol ve dallar

Nermin Hanım duvardaki kâğıdın başına geçiyor. Sol kenardaki ilk kutuyu gösteriyor. Oyunun ilk sabahı tek yol olmalı, diyor. Memur büroyu açar, rafı tanır, defteri imzalar. İlk ziyaretçi anahtarlığını sorar ve etiketin üstündeki adı söyler. Memur sahipliği sınamayı burada öğrenir. Oyuncu henüz kimseyi tanımıyor. Ona ilk sabahtan seçim vermek, ağırlığını bilmediği bir şeyi tartmasını istemek olur.

Burcu itiraz ediyor. Oynadığı oyunların çoğu ilk dakikada bir şey seçtiriyor: ad, görünüş, ses. Nermin Hanım başını sallıyor. Onlar karakterin rengini seçtirir, diyor, hikâyenin gidişini değil. İlk sabahta böyle bir renk seçimi olabilir. Ama ilk gerçek dal, oyuncu büroyu tanıdıktan sonra gelmeli.

Dalın uzunluğu

Keman kutusuna dönüyorlar. Genç kadın kutunun kapağındaki çiziği biliyor. Yaşlı adam kapağın içinde yazan adı biliyor. Memur hangisine inanacağını hemen bilemiyor. Sorularla sınıyor, sonra kutuyu birine veriyor.

Emre bu seçimin oyunun sonunu değiştirmesini istiyor. Tolgahan ise geçici dal öneriyor. Kutuyu alan gülümseyerek çıkar. Alamayan bir süre bankta oturur ve memur onu camdan görür. Günün son ziyaretçisi o banktaki kişiden söz eder. Sonra dal kapanır. Ertesi sabah raf yenilenir, yeni eşyalar ve yeni ziyaretçiler gelir.

Emre bunun seçimi boşa çıkardığını söylüyor. Nermin Hanım katılmıyor. Seçim günü değiştirdi, diyor. Oyuncu bankta oturan kişiyi gördü. Bir dalın kısa olması onu sahte yapmaz. Kısa dal, oyuncuya seçiminin hemen görülebilen bir izini verir. Uzun dal ise seçimi oyunun sonuna taşır, ama her uzun dal bir bedel ister.

Dönülen yer

Her oyun günü aynı sahneyle bitiyor. Son trenin anonsu garın holünde yankılanır. Memur gişenin camını indirir, günün defterini kapatır, ışığı söndürür. Tolgahan buna "merkezî düğüm" diyor. Her yol burada toplanır.

Bu sahne bir darboğaz. Ama Kayıp Eşya'da tek bir darboğaz yok. Her gün sonunda biri var. Oyun bir gün boyunca açılır, akşam kapanır, ertesi sabah yeniden açılır. Yapıyı taşıyan bu düzenli dönüş.

Dönüş sahnesi her seferinde aynı görünmek zorunda değil. Emre bir öneri getiriyor. Memur defteri kapatırken o günün verilen eşyalarını yazar. Defterin satırları oyuncunun seçimlerine göre değişir. Keman kutusu kime verildiyse o yazılır. Sahne sabit, defterin içi değil. Oyuncu her akşam aynı kapıdan geçer, ama elinde o güne ait bir şey taşır.

Burada bir durum değişkeni de çalışabilir. Oyuncunun kaç eşyayı doğru kişiye verdiği, bir tür güveni biriktirir. Değişken ekranda görünmez. Bunu ancak ertesi sabah gişeye gelenlerin tavrından okuyabiliriz.

Büyük karar

Emre her eşyanın büyük karar olmasını istiyordu. Nermin Hanım buna karşı çıkıyor. Büyük karar oyuncunun her şeyi bırakıp durduğu andır, diyor. Her eşya böyle olursa oyuncu durmaz, yorulur.

Ekip bir deneme kararı alıyor. Kalıcı dal oyunda yalnız bir eşyaya ayrılacak. Bu eşya muhtemelen bağlı mektup destesi olacak. Memur desteyi açıp okuyabilir ya da açmadan sahibine verebilir. Bu seçim mahremiyetle ilgili ve iz bırakıyor. Ama hangi eşyanın kalıcı dal olacağı henüz kesin değil. Oyunun sonu da açık.

Büyük kararın bir koşulu daha var. Oyuncu onu verirken ağırlığını sezmeli. Mektup destesi raftaki ilk günde değil, oyuncu büronun kurallarını ve ziyaretçilerini tanıdıktan sonra gelir. Böylece karar bir sürpriz değil, bir tartı olur.

Çoklu final burada yalnız bir sonuç olarak duruyor. Büyük karar, oyunun birden fazla sonu olacağını söyler. Son koşulu her sonu hangi değerlerin açtığını yazar. Sonların kendisi ayrı bir işin konusu.

Bedelin hesabı

Tolgahan tahtaya bir hesap yazıyor. Dört eşya, her birine üç son. Sonlar birbirinden bağımsızsa oyuncunun yaşayabileceği bütün sonların sayısı üçün dördüncü kuvveti. Yani seksen bir ayrı son. Emre şaşırıyor. Tolgahan sözünü bitirmemiş. Her son yeni replik demek, diyor. Yeni replik yeni ses kaydı demek. Her yeni kayıt da yeni bir sınama demek. Birisi bütün yolları oynayıp her sahnenin doğru geldiğine bakmalı.

Tolgahan küçük prototipi Twine adlı ücretsiz bir dal yazma aracında kurmuş. Araç her geçişi bir kutu, her bağlantıyı bir ok olarak gösteriyor. Emre'nin duvardaki kâğıdı ekranda da aynı biçimde dolmuş.

Nermin Hanım hesabı kural olarak değil, uyarı olarak okuyor. Bir dalın değeri bedelinden büyük olmalı, diyor. Hangi dalın değerli olduğunu oyuncunun hissettiği şey söyler. Keman kutusunun geçici dalı ucuz ve görünür. Mektup destesinin kalıcı dalı pahalı ama oyunun ağırlığını taşıyor. Üç son ise her eşyada değil, yalnız büyük kararın ardında duruyor.

Görünürde iki yol

Selim kasetçaların dalını açıyor. Yaşlı bir adam kasetçaları istiyor, ama kasetin üstündeki el yazısını hatırlamıyor. Memur "Ver" ya da "Verme" diyebilir. Verme seçilirse adam bekleme salonuna gidiyor. Birkaç dakika sonra gişeye dönüp aynı şeyi soruyor. Bu döngü memur verene kadar sürüyor. Oyuncu bir seçim yaptığını sanıyor, oyun ise onu bekletiyor.

Ekip iki düzeltme tartışıyor. Birincisi seçimi kaldırmak. Adam kasetin şarkısını mırıldanır, memur kasetçaları verir, sahne tek yol olur. İkincisi seçime bir karşılık vermek. Memur vermezse adam dönmez. Kasetçalar ertesi sabah rafta durur. Memur onu açıp kaseti dinleyebilir. Belki sahibi bir gün gelir, belki gelmez.

Burcu ikincisini seviyor. Selim kararsız. Nermin Hanım hangisinin seçileceğini ekibe bırakıyor. Döngüden hangisi gelse daha dürüst, diyor. Asıl sorun döngünün kendisiydi. Oyuncu bir seçeneği seçip onun yok sayıldığını görünce bir sonraki seçimine de güvenmez.

Filmlerden okuma

BioShock ile Kentucky Route Zero aynı sınıra iki uçtan yaklaşıyor. Biri tek yolu gizleyip sonra açığa vuruyor. Öteki baştan açık bırakıyor ve seçimi sese taşıyor. Hiçbiri oyuncuya, olmayan bir gücü vaat etmiyor.

Life is Strange, Detroit ve Until Dawn ise gerçekten dallanıyor. Ama her biri dallarını bir yerde topluyor: bir finalde, bir akış şemasında, bir sabahta. Kayıp Eşya'nın düzeni de bu üçünden birine yakın: her akşam kapanan bir gün. Life is Strange gibi tek bir finale her şeyi yığmak yerine, oyun yükü günlere dağıtıyor. Until Dawn'ın sabahı gibi her akşam bir hesap kapanıyor. Detroit'in şeması gibi bir defter oyuncuya yolunu gösteriyor, ama yalnız kendi yolunu.

Usta katmanı

Önce dönüş noktalarını koy. Dal haritası sol kenardan değil, dalların toplanacağı sahnelerden başlar. Kayıp Eşya'da önce her akşamın kapanışı yazıldı. Dallar sonra bu kapanışların arasına yerleşti.

Dalın uzunluğunu yazmadan önce seç. Bir seçim yalnız o günü mü değiştirecek, yoksa oyunun sonunu mu? Bu karar sonradan verilirse dal kendi kendine uzar. Haritadaki her okun yanına kısa ya da uzun diye not düş.

Geçici dalı görünür yap. Kısa bir dalın gücü, izinin hemen görülmesinden gelir. Banktaki kişi ya da defterdeki bir satır yeter. Görünmeyen geçici dal sahte seçime dönüşür.

Kalıcı dalı az kullan. Kalıcı dal oyunun ağırlığını taşır. Çok kullanılırsa her biri hafifler. Tek bir kalıcı dal, mektup destesi gibi, bütün oyunu boyayabilir.

Büyük kararı geç ver. Oyuncu büyük kararı ancak dünyayı tanıdıktan sonra tartabilir. İlk sabahın tek yol olması, ileride gelen kararın ağırlığını hazırlar.

Bedeli dalın değeriyle tart. Her dal yazım, ses ve sınama ister. Bir dal oyuncuya hissedilir bir şey vermiyorsa onu kaldırmak oyunu güçlendirir. Tolgahan'ın hesabı bir yasak değil, bir terazi.

Sahte seçimi oyna ve bul. Döngüyü kâğıtta görmek zordur. Prototipi bir başkasına oynat. "Bu seçenek bir şey değiştirdi mi?" diye sor. Cevap hayırsa seçimi ya kaldır ya da ona bir sonuç ver.

Sesi seçtir, olayı sabitle. Her seçim olayı değiştirmek zorunda değil. Karakterin tavrını seçtiren seçenekler ucuzdur. Dürüst de olabilirler, yeter ki olayı değiştirdiklerini iddia etmesinler.

Dönüş sahnesinin içini değiştir. Darboğaz her oyuncuda aynı yerde durur. Ama içindeki bir ayrıntı oyuncunun yolunu taşıyabilir. Kayıp Eşya'da bu ayrıntı gün sonu defterinin satırları.

Dal haritasını bir sözlüğe çevirme. Harita kutular ve oklarla başlar. Ama her ok bir sahnedir, her kutu bir an. Yazar haritaya bakarken oyuncunun ne hissedeceğini de görmeli.

Dalları sahne sahne değil, karar karar say. Bir seçim üç sahne açıyorsa haritada tek bir dal gibi görünür. Bedelini ise sahneler belirler. Tolgahan haritayı karar sayısına göre değil, açılan sahnelere göre fiyatlıyor.

Kalıcı dalın yokluğunu da yaz. Mektup destesini açmayan oyuncu ne yaşar? Açan oyuncunun gördüğü sahnelerin karşılığı onda neyle dolar? Boş kalan yer, öteki yolun cezası gibi görünmemeli.

Seçeneklerin dilini eşit kur. İki seçenekten biri uzun ve duygulu, öteki kısa ve soğuksa, oyun birini önerir. Ver ve Verme aynı ağırlıkta yazılmalı. Oyuncu seçimi metnin tonundan değil, kendi kanaatinden yapmalı.

Bir dalın yazılmadığını bilerek bırak. Her eşya her olasılığı taşımaz. Anahtarlık yalnız bir sahibe gider ve hikâyesi tektir. Dalsız bırakılmış bir eşya, dallanan bir eşyanın ağırlığını artırır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Tek yol, her oyuncuya aynı sahneyi aynı sırayla verir ve ağırlığı korur.
• Dallanan anlatıda oyuncunun seçimi bir sonraki sahneyi ya da sonu değiştirir.
• Geçici dal bir süre ayrılır, izini bırakır ve ana yola döner.
• Kalıcı dal geri dönmez ve oyunun sonunu taşır; az kullanılır.
• Katlanan yapı dalları düzenli dönüş noktalarında toplar.
• Büyük karar oyuncu dünyayı tanıdıktan sonra gelir.
• Çoklu final büyük kararların sonucudur, kendi başına amaç değildir.
• Dallanma maliyeti yazım, ses ve sınamayı birlikte büyütür.
• Sahte seçim oyuncunun bir sonraki seçimine güvenini bozar.
• Dalın uzunluğu yazmaya başlamadan önce seçilir; sonradan seçilirse dal kendi kendine uzar.
• Bir seçim olayı değiştirmeden de karakterin sesini çizebilir.
• Dönüş sahnesi sabit kalır; içindeki bir ayrıntı oyuncunun yolunu taşır.

Sonraki derse köprü

Keman kutusu genç kadına verildi. Bankta oturan adamı memur camdan gördü. Kadın kapaktaki çiziği, adam kapağın içindeki adı bilmişti. Peki memur kutuyu verirken neyi biliyordu? Kapağın içindeki adı mı, yoksa yalnız bir çiziği mi? Oyuncu seçimini bilerek mi yaptı, tahminle mi? Ve sonucunu aynı akşam mı görecek, yoksa günler sonra rafa dönen bir eşyada mı? Sonraki ders seçimi ve sonucunu ele alıyor: neyin bilinerek seçildiğini ve sonucun ne zaman geldiğini.