Ne yapacaksın
Bugün kendi senaryondan tek yoldan ilerleyen bir sahne alacaksın. Onu oyuncunun içinden geçtiği kısa bir interaktif anlatıya çevireceksin. Sahnenin kişileri, mekânı ve meselesi aynı kalacak. Değişecek olan, bir anda kararın karakterden oyuncuya geçmesi. Önce sahnede bir ana seçim bulacaksın. Ona üç seçenek yazacaksın, her biri harfle işaretli. Her seçeneğin hemen görülen bir sonucu olacak. En az birinin sonucu ise sahnelerce sonra ortaya çıkacak. Sonra diyaloğun seçimi hatırladığı satırları yazacaksın. En sonda üç seçeneği iki ayrı finale bağlayacaksın. Elinde kâğıttan bir oyun kalacak. Yanında bir seçim haritası, bir koşul listesi ve bir oyuncunun test notları duracak. Sayım sana şunu gösterecek: seçeneklerin gerçekten bir şeyi mi değiştiriyor, yoksa yalnız aynı odaya giden başka kapılar mı?
Neden bu alıştırma
Doğrusal bir sahnede kararı karakter verir. Seyirci onun verdiği kararı izler ve nedenini anlamaya çalışır. İnteraktif anlatıda aynı karar oyuncunun eline geçer. Bu el değişimi sahneyi baştan sınar. Karakterin o anda gerçekten başka bir şey yapabileceği bir yer var mı? Yoksa sahne tek bir sonuca kilitli mi?
Yeni başlayan yazar genelde iki uçtan birine düşer. Ya her replikten sonra bir seçim koyar ve sahne bir ankete döner. Ya da seçenekleri yazar ama hepsi aynı satıra varır. Oyuncu bunu ikinci oynayışta fark eder. Ondan sonra hiçbir seçime güvenmez.
Alıştırma sana ölçülü bir yol verir. Tek bir ana seçim, üç seçenek, iki final. Kısa vadeli sonuç oyuncuya seçiminin duyulduğunu söyler. Geciktirilmiş sonuç ise dünyanın onu hatırladığını gösterir. Koşullu diyalog bu hatırlamanın en ucuz aracıdır. Bir sahneyi yeniden yazmak yerine tek bir satırı değiştirir.
Bu çeviri doğrusal senaryonu da aydınlatır. Seçenek yazamadığın bir an, belki karakterin gerçekten seçmediği bir andır. Üç seçenek yazabildiğin bir an ise doğrusal metinde karakterin neyi reddettiğini sana söyler.
Hazırlık
Senaryondan birkaç sayfayı geçmeyen, ortası belli bir sahne seç. İçinde en az iki kişi olsun ve bir karar havada dursun. Bir ret, bir söz, bir saklama, bir itiraf uygun düşer. Karar sahnede verilmese de olur. Açık kalan karar, alıştırma için en verimli malzemedir.
Sahnenin bir sonrakini de yanına al. Geciktirilmiş sonucu orada göstereceksin.
Bir deste boş kart hazırla. Her karta bir düğüm yazacaksın. Kartların yanında üç ayrı sayfa dursun. Birincisinin başına "seçim haritası" yaz. İkincisine "koşul listesi" yaz ve iki sütun aç: satır, hangi seçimde. Üçüncüsüne "test notları" yaz.
Sahneden habersiz birini oyuncu olarak çağır. Kartları ona sen okuyacaksın, o seçecek. Bir saat tut ve her oynayışın süresini not et.
Adımlar
Çözümlü örnek
Önceki oturumun sonunda tahtada bir soru kalmıştı. Babaannesine "Tamam." diyen çocuk o noktadan hiç ayrılmasaydı? Emre soruyu okuyor, sonra siliyor. O öykü iki kişinin; yazanın da çizenin de. Her yeni kullanım ikisinin onayına bağlı. Bir hafta içinde ikinci kez onay istemek istemiyor. Soru tahtadan iniyor, cevabı yazılmıyor. Emre kendi oyununu alıyor: Muhtarlık.
Nermin Hanım bir koşul koyuyor. Bu yalnız atölye içi bir alıştırma. Oya Hanım'a giden oyun metni değişmeyecek. Muhtarlık'ın son birimi açık kalacak, kapıda satılması düşünülen kitapçık da öyle. Bugün yazılacak iki final o oyunun sonu değil. Nezahat Hanım imzayı atıyor mu? Oyun bu soruya cevap vermiyor. Alıştırma da vermeyecek, yalnız kâğıt üzerinde iki deneme yolu çizecek. Emre dosyanın kapağına şunu yazıyor: "MUHTARLIK / seçimli deneme / atölye içi".
Oyuncu Nezahat Hanım. Emre önce ana seçimi arıyor. Sabah diyaloğunda küçük anlar çok: şeker, çay, soba. Hiçbiri sonu değiştirmiyor. Saniye Hanım'ın girişinde ise oda ikiye bölünüyor. Kâzım Bey sobanın yanında, sırtı pencereye dönük. Dilekçe masada, son satırı boş. Saniye Hanım annesini, çatlağı, kökü anlatıyor. Sonra istediğini söylüyor. Ana seçim kartı böyle çıkıyor.
SANİYE HANIM — Atma o imzayı.
(Nezahat Hanım'ın elinde kapaklı kalem.)
[A] "Önce bodruma ineyim."
[B] Dilekçeyi çekmeceye koy.
[C] Kâzım Bey'e dön: "Sen ne dersin?"
Selim seçeneklere bakıyor. Biri söz, biri eylem, biri başkasına dönüş. Hiçbiri doğru cevap gibi durmuyor. Burcu yine de soruyor: "Sessiz seçenek oyuncuya ne kazandırıyor?" Emre kısa vadeli sonuçları okuyor.
Seçenek [A], Saniye Hanım'ın az önceki sözüne cevap: "Sen kökü görmeyeceksin." Bu seçenek seçilirse Saniye Hanım bir süre ayakta kalır, sonra bankın ucuna oturur. Seçenek [B] seçilirse çekmeceye bakar ve tek kelime söyler: "Sakladın." Seçenek [C] seçilirse Kâzım Bey konuşur. Oyunda Saniye Hanım'ın sözüne cevap olan savunması burada bir soruya cevap olur. "Şimdi herkes ağacı soruyor. Bana değil." Bu kez biri ona soruyor. Satır ikinci bir anlam kazanıyor. Sitem, soruyu soranın yüzüne söyleniyor. Burcu sessiz seçeneğin cevabını kendisi buluyor: "Sakladın." soru değil, tespit.
Geciktirilmiş sonuç için Emre iki yer seçiyor. Biri Kâzım Bey'in çıkışı. Oyunda kapıda durur, dönüp bir kez pencereye bakar, çıkar. Emre oyun için bir deneme satırı yazmış, yanına bir soru işareti koymuştu: "Kolay gelsin, muhtar." Satır hâlâ kararsız. Alıştırmada bu satır koşullu oluyor. Seçenek [C] seçildiyse Kâzım Bey bakıştan sonra onu söylüyor. Öbür yollarda sessiz çıkış kalıyor. Fikri ilk kez sorulmuş bir adam, kapıda bir unvanı ağzına alıyor. Nermin Hanım hemen not düşüyor. Oyundaki soru işareti oyunda kalacak.
İkinci yer Ferhat'ın girişi. Kapı çalınıyor. Seçenek [A] seçildiyse Ferhat masaya bir anahtar bırakıyor: "Saniye Teyze verdi. Bodrumun." Seçenek [B] seçildiyse boş masaya bakıyor: "Dilekçe nerede?" Seçenek [C] seçildiyse varsayılan selam kalıyor.
Emre koşulu monoloğa da sokmak istiyor. Bodruma inme sözü verilmişse bir cümle eklenecek. Nermin Hanım izin vermiyor. "Gölgen kısalmış." her yolda aynı kalacak. Monolog oyunun omurgası. Koşullu satır çevreyi değiştirir, omurgayı değil.
İki final şöyle bağlanıyor. Seçenek [A] "Bodrum" finaline gidiyor. Nezahat Hanım kalemin kapağını kapatıyor, anahtarı alıyor. Dilekçe masada, son satırı boş. Ferhat'la birlikte çıkıyor. Oda boş kalıyor, dal gölgesi yere düşüyor. Seçenek [B] ile [C] "Teslim" finaline gidiyor. Nezahat Hanım kalemin kapağını açıyor. Dilekçeyi kalemle birlikte Ferhat'a uzatıyor. Kart burada bitiyor. Son satırda ne olduğunu kart da yazmıyor. Sonra Nezahat Hanım pencereden seyircinin başları üstünden bakıyor. Selim yine de iki finalin birer kapı kapattığını söylüyor. Bodrum imzayı bir sonraki güne atıyor. Teslim, dilekçeyi odadan çıkarıyor. Oyunda ikisi de olmuyordu. Emre bunu kapağın altına yazıyor.
Testi Tolgahan oynuyor. Muhtarlık'ı hiç okumamış. Emre kartları okuyor, Burcu saati tutuyor. İlk oynayışta Tolgahan [B] seçiyor ve Ferhat'ın sorusunu kendi seçimine bağlıyor. İkincide [C] seçiyor. Aynı finale varınca Emre'ye dönüyor: "O zaman [C] neden var?" Emre bir şey söylemiyor, üçüncü kez oynatıyor. Tolgahan yine [C] seçiyor. Bu kez kapıdaki sözü duyuyor. "Önceki seferde adam sessiz çıkmıştı." Final aynı, oda aynı değil.
Test notlarının altına Emre sayıları yazıyor. Ana seçim bir, seçenek üç, kısa vadeli sonuç üç. Geciktirilmiş sonuç iki, koşullu satır iki, final iki. Monologda koşullu satır sıfır.
Kendini değerlendir
Ana seçimin sahnenin sonunu gerçekten değiştiriyor mu? Seçimi kartlardan çıkar ve sahneyi baştan oku. Hiçbir şey eksilmiyorsa yanlış anı seçmişsin.
Üç seçeneğin türce ayrı mı? Üçü de söz ise oyuncu tavır değil, ton seçiyor.
Her seçeneğin kısa vadeli sonucu aynı sahnede, birkaç replik içinde görünüyor mu? Görünmeyen seçenek, oyuncuya seçiminin duyulmadığını söyler.
Geciktirilmiş sonuç sonraki sahnede bir nesne, bir soru ya da bir selamla mı çıkıyor? Yoksa birinin seçimi açıkça hatırlatmasıyla mı? Hatırlatan replik, sonucu değil, yazarı gösterir.
Koşullu satırlarının her birinin varsayılan sürümü var mı? Varsayılanı olmayan satır, bir yolda sahnede boşluk bırakır.
Aynı finale giden iki seçenek yolda farklı bir iz bırakıyor mu? Bırakmıyorsa biri sahte seçimdir.
İki final, doğrusal sahnenin sorduğu soruya mı cevap veriyor? Yoksa yeni bir soru mu açıyor?
Doğrusal metinde açık bıraktığın bir şeyi finallerinden biri kapattı mı? Kapattıysa bu bir alıştırma mı, yoksa metnin kendisi mi değişti? Bunu dosyanın kapağında yaz.
Ana seçim kartını kendi sesinle okuduğunda seçenekler karakterin ağzına uyuyor mu? Uymayan seçenek, oyuncuya başka bir kişiyi oynatır.
Oyuncun ikinci oynayışında neyi değiştirdi? Hiçbir şeyi değiştirmediyse ilk oyun ona merak bırakmamış.
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışHer replikten sonra seçenek koymak.
Sahne bir ankete döner. Oyuncu seçimlerin ağırlığını hissetmez, yalnız yorulur.
Yaygın yanlışSeçeneklerden birini doğru cevap gibi yazmak.
Oyuncu iyi davranışı tahmin eder ve onu seçer. Öbür iki seçenek hiç oynanmaz.
Yaygın yanlışÜç seçeneği aynı satıra vardırmak.
Oyuncu bunu ikinci oynayışta görür ve bir daha hiçbir seçime güvenmez.
Yaygın yanlışGeciktirilmiş sonucu bir karakterin hatırlatmasıyla vermek.
"Hani dün bodruma inecektin" demek, dünyanın değil yazarın hafızasıdır.
Yaygın yanlışKoşullu satıra varsayılan sürüm yazmamak.
Seçim yapılmamış yolda sahne bir replik eksik çalar.
Yaygın yanlışHer seçeneğe ayrı bir final vermek.
Dallanma maliyeti katlanır. İki final, iyi yazılmış iki son demektir.
Yaygın yanlışFinali bir ahlak notuna çevirmek.
İyi seçimi ödüllendiren, kötüyü cezalandıran bir son, oyuncuya tavır değil, puan öğretir.
Yaygın yanlışDoğrusal metnin açıklığını alıştırmayla kapatmak.
Seçimli deneme bir sonu yazdı diye özgün metin o sonu almış olmaz. Kapağa "deneme" yaz.
Yaygın yanlışKarakterin omurgasına koşul sokmak.
Bir monoloğun, bir itirafın her yolda aynı kalması, oyuncuya karakterin değişmeyen yerini gösterir.
Yaygın yanlışSessiz seçeneği boş bırakmak.
Bir eylem seçeneği, karşıdaki karakter onu görmezse hiçbir şey seçmemekle aynıdır. Eylemin de bir tanığı ve bir cevabı olmalı.
Yaygın yanlışSeçeneği karakterin sesinden koparmak.
Oyuncuya sunulan söz, karakterin o güne kadar konuşma biçimine uymuyorsa oyuncu karakteri değil, yazarı oynar.
Yaygın yanlışTesti kendin oynamak.
Yazar her yolu bilir. Geciktirilmiş sonucun fark edilip edilmediğini yalnız sahneyi bilmeyen biri söyler.
Yaygın yanlışBaşkasının eserini sormadan çatallamak.
Ortak bir eser seçimli bir sürüme çevrilecekse onay önce gelir.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Bugün tek bir sahneyi kâğıttan bir oyuna çevirdin ve kararı oyuncuya verdin. Sıradaki birimde aynı malzemeye bir adım geriden bakacaksın. Muhtarlık'ın o kış sabahı sahnede, kâğıt oyunda ve başka mecralarda nasıl anlatılıyor? Sahnede sonu açık bırakan kim, kâğıt oyunda kim? Seyirci elli koltuktan birinde bir saat oturur. Oyuncu aynı sabaha kaç kez döner? Ve hangi mecra Kâzım Bey'in dönük sırtını, hangisi tek bir kapı sözünü taşıyabilir?