Doğru yöntemi seçmek

Açılış sahnesi

Akşam atölyenin kapısı çalınıyor. Burcu yanında genç bir kadınla içeri giriyor. Gökçe, Burcu'nun haftada iki gün gittiği dizi odasında, Semiha Hanım'ın ekibinde yazıyor. Elinde yeni alınmış, boş bir defter var.

Gökçe önce duvara bakıyor. Mantar panoda sarı ve beyaz kartlar dizili, köşelerinde küçük notlar. Sonra masaya dönüyor. Orada Selim'in kartsız tomarı duruyor, kenarları oklarla ve karalamalarla dolu.

«Kendi filmime başlayacağım,» diyor. «Bir yanda pano, bir yanda tomar. Hangisi doğru?»

«Pano,» diyor Burcu.

«Tomar,» diyor Selim. İkisi aynı anda konuşmuş.

Masadakiler gülüyor. Burcu panosuna, Selim tomarına sahip çıkar gibi bakıyor. Gökçe gülmüyor. Defterini açıp kalemi kâğıdın üstünde bekletiyor. «Ciddi soruyorum. Yanlış yoldan başlarsam aylarım gider.»

Nermin Hanım cevap vermek yerine bir soru soruyor. «En son neyi bitirdin?»

«Odadaki bölümleri. Hepsini.» Gökçe bir an duraksıyor. «Kendi öykülerimden ikisi yarım kaldı.»

«Bölümleri nasıl yazıyorsun?»

«Tahtada ne yazıyorsa onu.»

«Öyküleri?»

«Oturuyorum, ne çıkarsa.»

Nermin Hanım defterin boş sayfasını gösteriyor. «Bunu oraya yaz. Cevap o iki satırın arasında bir yerde.»

Yöntem; yazarın, projenin, takvimin ve masadaki öbür insanların birlikte verdiği bir cevaptır ve her yeni projede yeniden aranır.

Bu derste ne olacak

Gökçe'nin defteri sorularla dolacak. Önce yazarın kendi geçmişine bakacağız: hangi yolla neyi bitirmiş? Sonra projenin büyüklüğünü, teslim gününü ve yeniden yazıma kalan zamanı tartacağız. Semiha Hanım'ın odasına uğrayıp birden çok yazarın aynı hikâyeyi taşıdığı bir düzeni göreceğiz. Selim'in Deli Dumrul'unu bir anlığına oyuna çevirip dalların ne istediğine bakacağız. Geriye akan bir filmin zaman yükünü ölçeceğiz. Hiçbir ölçütün tek başına karar vermediğini göreceğiz. Sonunda Gökçe bir karar verecek, ama sınanacak bir karar. Örnekler bir Los Angeles komedisinden, bir oyuncak bebek fabrikasından, bir İngiliz sokağından, oy düğmeli bir sinema salonundan ve bir demiryolu köprüsünden geliyor.

Sıfır noktası

Planlayıcı yaklaşım ile keşfederek yazma iki ayrı çalışma yolu. Biri hikâyeyi kartların üstünde kurar, öbürü sahnelerin içinde bulur. Her ikisinden de iyi filmler çıktı. Her biri yazara bir şey kazandırır, bir şeyini de alır. Bu yüzden «hangisi doğru» sorusu herkes için tek bir cevaba bağlanamaz.

Yine de soru küçümsenecek bir soru sayılmaz. Gökçe'nin korkusu yerinde. Projeyle uyuşmayan bir yöntem aylar alabilir. Yazar her sabah masaya oturur, ama metin ilerlemez. Kimi zaman da ilerler gibi görünür ve sonunda düzeltilemeyecek bir yığına dönüşür. Kaybedilen zaman çoğu zaman yeteneğe yazılır. Oysa sorun çoğu kez yazarla yöntem arasındaki uyumsuzluktadır.

Ama soru boş da değil. Gökçe'nin sorusunun altında başka bir soru yatıyor: benim için, bu filmde, bu takvimle hangisi? Bunun bir cevabı olabilir. Yalnız her proje için ayrıca aranır.

Yöntemi seçerken yazarın elinde birkaç ölçüt bulunur. Önce kendisi gelir: nasıl çalışınca bitirdiği, nerede tıkandığı. Sonra proje: kaç sahne, kaç kişi, kaç zaman çizgisi taşıdığı. Takvim de söz alır: bir teslim günü var mı, yeniden yazıma ne kadar zaman kalıyor? Masadaki öbür insanlar da hesaba girer: başka yazarlar, bir oda, bir yapım ekibi. Mecra kendi koşulunu ekler. Bir dizinin sürekliliği, bir oyunun dalları ya da geriye akan bir zaman yazardan plan ister.

Bu ölçütler her zaman aynı yönü göstermez. Selim'in alışkanlığı keşfe yatkın, kısa filmi de keşfi kaldırabilecek ölçüde. Burcu'da hem geçmiş hem proje plana çağırıyor. Gökçe'de ise ölçütler birbirine ters düşüyor. Yazma alışkanlığı keşfe, aklındaki film plana bakıyor. Seçim bu çekişmenin içinde yapılır.

«Doğru» kelimesi burada daralır. Ölçülebilecek olan şudur: bu yöntem bu projeyi bu takvimde bitirmeye yarıyor mu? Hangi yöntemin daha sanatsal olduğu ise ölçülemez. O soru yöntemlere değil, yazarların zevkine aittir.

Bir yanılgıyı da baştan ayıralım. Yöntem bir kimlik sayılmamalı. «Ben planlayıcıyım» diyen yazar, bir sonraki projenin sorusunu sormadan cevaplamış olur. Aynı yazar bir işte kartla, ötekinde tomarla çalışabilir. Gökçe bunu her hafta zaten yapıyor. Odada tahtaya bakarak yazıyor, evde ne çıkarsa onu. Yalnız bunu bir seçim olarak görmüyor.

Mekanizma

Yazarın kendi kaydı

Gökçe defterine iki sütun açıyor. Solda bitenler, sağda yarım kalanlar. Sol sütun kalabalık: odada yazdığı bütün bölümler. Hepsi tahtadaki plana bakarak yazıldı, hepsi zamanında teslim edildi. Sağ sütunda iki öykü duruyor. İkisi de bir akşam aklına düşen bir görüntüyle başladı. İkisi de ortalarda bir yerde kaldı.

Kayıt ilk bakışta açık bir şey söylüyor gibi: Gökçe planla bitiriyor, keşifle bitiremiyor. Nermin Hanım ona bir sütun daha ekletiyor: kim bekliyordu? Odadaki bölümleri bir yönetmen, bir set ve bir yayın günü bekliyordu. Öyküleri ise kimse beklemiyordu. Belki öyküleri durduran keşif değildi. Belki bekleyen birinin olmamasıydı.

Kayıt bu yüzden dikkatle okunur. Tek bir sütun yanıltabilir. Burcu'nun kaydı daha net konuşuyor. Geçen yıl bir senaryoyu plansız, sahne sahne ilerleterek yazmaya çalıştı. Araya başka iş girince dosya ona yabancılaştı ve metin yarıda kaldı. Bu yıl da haftanın iki günü yazı odasına gidiyor. Panoyu bu kaydı okuyarak seçti.

Selim'in kaydı başka bir yerden geliyor. Kurgucu olarak yıllardır başkalarının çektiği malzemeden film çıkarıyor. Önce yığın gelir, düzen sonra kurulur. Bitirdiği her işte bu sıra vardı. Kâğıda geçince aynı sırayı izlemesi şaşırtıcı sayılmaz.

Projenin ağırlığı

Selim'in kısa filmi eşiğin altında kalıyor. Bir köprü, bir ev, kuru bir dere yatağı ve bir avuç kişi. Tomar şişse de Selim bütün hikâyeyi bir akşam yürüyüşünde aklından geçirebiliyor. Ters dökümü birkaç kâğıda sığdı.

Burcu'nun filmi eşiğin çok ötesinde. Altmış sahne hedefliyor. İki zaman hattı, iki çelişen tanıklık ve kalabalık bir köy taşıyor. Hangi hasat sonunda kimin yaşadığını, tebeşirin hangi yıl yazıldığını aklında tutamaz. Tutmaya kalkarsa her sabah enerjisinin bir kısmı hatırlamaya gider.

Eşik herkeste aynı yerde durmaz. Kimi yazarın aklı kalabalık bir hikâyeyi rahatça taşır. Kimininki birkaç kişide dolar. Gökçe kendi eşiğini bilmiyor. Odada o yükü tahta taşıyor. Evde ise hiç kalabalık bir hikâye denemedi. Yarım kalan iki öykünün ikisi de kısaydı.

Takvim ve yeniden yazım

Burcu'nun önünde on iki hafta ve bir perşembe sabahı var. Selim'in kısa filmine ise henüz kimse bir teslim günü koymadı. Bu fark yöntemi doğrudan etkiliyor.

Keşif sayfaları ucuz yazılır, pahalı düzeltilir. Selim'in ters dökümü bunu açıkça gösterdi. Köprü sahnelerinin çoğu gidecek. Bazı serbest sahneler bilgilerini başka sahnelere bırakıp çekilecek. Bu iş haftalar alabilir. Selim'in takvimi buna izin veriyor, çünkü onu bekleyen bir tarih yok.

Burcu'nun takviminde yeniden yazıma yalnız iki tur kalıyor. Bir taslağı baştan kurmaya yetmez. Burcu bu yüzden borcu baştan küçük tutmak zorunda. Plan bunu yapıyor. Yapı hatalarının çoğu masada, kartların üstünde ödeniyor. Taslaktan sonraya cümle düzeyinde onarımlar kalıyor.

Teslim günü yalnız bir tarih sayılmaz, bir bütçedir. Gün yaklaştıkça yeniden yazım kapasitesi daralır. Dar bir takvimde keşif yasak değildir. Ama faturası ödenemeyecek kadar büyürse yazar ya tarihi kaçırır ya da onarılmamış bir taslak teslim eder.

Gökçe'nin teslim günü yok. Bu ona keşfe geniş bir yer açıyor gibi görünüyor. Ama kapasite yalnız zamandan oluşmaz. Gökçe akşamları odadan yorgun dönüyor. Zamanı bol, dikkati az. Keşfin getireceği büyük yeniden yazım onun akşamlarına sığmayabilir.

Masada başkaları da varsa

Semiha Hanım'ın odasında yöntemi yazarlar seçmiyor. Günlük bir dizide her hafta birçok bölüm yazılıyor. Her yazar bir bölümü üstleniyor. Bölümlerin birbirini tutması için herkesin aynı tahtaya bakması gerekiyor. Plan burada bir tercih olmaktan çıkıp bir anlaşmaya dönüşüyor.

Gökçe bunu bir kez acı yoldan öğrendi. Kendi bölümünde bir karakterin kız kardeşini başka bir şehre yolladı. Sahne güzel olmuştu, kimseye sormadı. İki bölüm sonra başka bir yazar aynı kız kardeşi akşam sofrasına oturttu. Çelişki okumada fark edildi. Semiha Hanım iki sahneden birini yeniden yazdırdı.

Dizinin sürekliliği bu bağı daha da sıkılaştırır. Bir film bir kez biter. Günlük bir dizi aylarca, bazen yıllarca sürer. Bir karakterin bugün söylediği söz, gelecek mevsimde başka bir yazarın önüne çıkabilir. Odada bu yüzden bir devamlılık defteri tutuluyor. Kimin neyi bildiği, kimin nerede oturduğu orada yazılı.

Ortak plan keşfi büsbütün dışarıda bırakmaz. Gökçe kendi bölümünün içinde sahnelerin nasıl kurulacağını kendisi buluyor. Yalnız planın çizdiği sınırın içinde kalıyor. Sınırı değiştirmek isterse odaya gidip söylemesi gerekiyor.

Dallanan bir hikâye

Emre ortaya bir soru atıyor. Deli Dumrul bir oyun olsaydı? Köprü başında kimden para alınacağını, Azrail'e nasıl karşılık verileceğini oyuncu seçseydi?

Selim bir süre düşünüyor. Sonra başını iki yana sallıyor. «Onu böyle yazamam.»

Keşfederek yazan, bir sonraki sahneyi yazarken bulur. Dallanan bir hikâyede ise her sahnenin birden çok sonrası var. Oyuncu bir yolcuyu parasız geçirirse, o yolcu ileride geri dönebilir. Parasını alırsa başka bir kapı açılır. Selim her dalı ayrı ayrı keşfederse dallar birbirini unutur. Bir dalda köprüden hiç geçmemiş biri, başka bir dalda Dumrul'a borcunu hatırlatabilir.

Dal haritası bu çelişkileri yazmadan önce gösterir. Her düğümde hangi bilginin geçerli olduğu kâğıtta durur. Keşif yine mümkün, ama haritanın kutularının içinde. Bir kutudaki sahne serbestçe bulunabilir. Kutular arasındaki oklar ise bulunmaz, çizilir.

Geriye akan zaman

Gökçe'nin aklındaki film bir mahalle pastanesinde geçiyor. Hikâye pastanenin kapandığı akşamla açılıyor. Sonra geriye doğru akıyor ve dükkânın açıldığı sabaha varıyor. Her sahne kendinden önce gösterilen sahneden daha önce yaşanıyor.

Böyle bir yapıda seyirci sonucu önce görür, nedeni sonra öğrenir. Her sahne, ilerideki bir sahnede açıklanacak bir izi şimdiden taşımalı. Bir kırgınlık önce görünür, kaynağı sonra. Bu düzeni sahne sahne keşfederek kurmak çok zordur. Yazar her yeni sahnede, ondan sonra gösterilecek bütün sahneleri yeniden denetlemek zorunda kalır.

Burcu'nun iki hattı da benzer bir hesap istiyor. Gençlik hattında yaşanan her şey son haftada bir iz bırakıyor. Bir devamlılık tablosu olmadan iki hat birbirini yalanlar.

Karmaşık zaman yapısı yazarın alışkanlığını pek dinlemez. Zaman ne kadar karışırsa plan o kadar zorunlu hâle gelir. Gökçe'nin defterinde ölçütler en çok burada çatışıyor. Kaydı onu keşfe çekiyor, ama o kayıt yalnız kimsenin beklemediği kısa işlerden oluşuyor. Filmi ise açıkça plana çağırıyor.

Seçimi sınamak

Gökçe bir karar veriyor, ama kesin olmayan bir karar. Pastanenin geriye akan zincirini önce kâğıda dökecek. Hangi sahne hangi sonucu gösterecek, hangi neden nerede açılacak, hepsi bir listede duracak. Bunu yalnız akşamları, üç hafta boyunca yapacak. Ölçütü de şimdiden yazıyor: üç haftanın sonunda zincir tamam ve ilk sahne yazılmış olacak.

Ölçüt tutmazsa ne olacağını da yazıyor. Plan ilerlemiyorsa ilk on sahneyi keşfederek yazacak, zinciri sonradan o sayfalardan çıkaracak. Nermin Hanım bir satır daha ekletiyor: ölçüme bakılacak gün. Defterin köşesine bir pazar işaretleniyor.

Sınama yöntemi bir inanç olmaktan çıkarır. Gökçe «ben planlayıcıyım» demiyor. «Bu film için üç hafta plan deniyorum» diyor. O pazar akşamı bitirme kaydına yeni bir satır eklenecek. Hangi sütuna gireceğini şimdiden kimse bilmiyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Kaydını üç sütunla oku. Biten, yarım kalan ve kimin beklediği. İkinci sütun çoğu zaman yöntemi suçlar. Üçüncü sütun bazen asıl nedeni gösterir: bekleyen biri yoksa hiçbir yöntem metni bitirmeye yetmeyebilir.

Eşiği anlatarak ölç. Hikâyeni kâğıtsız, baştan sona birine anlat. Takıldığın ilk yer, aklının artık taşıyamadığı yerdir. Orası planın başlaması gereken yerdir.

Yöntemi yeniden yazımdan geriye hesapla. Önce taslaktan sonra ne kadar zamanın ve dikkatin kalacağını bul. Kapasite büyükse keşfin borcunu ödeyebilirsin. Küçükse borcu baştan küçük tut.

Teslim gününü bir ödeme günü say. Tarih yaklaştıkça yapısal bir hatayı düzeltmenin bedeli artar. Son haftalarda bulunan bir yapı sorunu çoğu zaman düzeltilmez, gizlenir.

Ortak işte yöntemi masa seçer. Bir odada, bir ekipte ya da bir ortak yazarla çalışıyorsan plan bir anlaşmadır. Senin özgürlüğün planın kutularının içindedir. Kutunun sınırını değiştireceksen önce söyle.

Devamlılık defterini planın parçası say. Uzun soluklu bir işte her yeni bilgi defterden geçer. Bir karakterin taşındığı şehir, bir kardeşin yaşı, bir sırrın kimde olduğu. Defter yazarın değil, işin belleğidir.

Dalları birleştirerek başla. Dallanan bir hikâyede önce dalların kavuşacağı düğümleri belirle. Sonra aralarını aç. Hiç kavuşmayan dallar dallanma maliyetini kontrolsüz büyütür.

Karışık zamanda önce zinciri yaz. Geriye akan ya da iç içe geçen bir hikâyede, hangi olayın hangi sahnede görüneceğini ve nerede açıklanacağını bir listeye dök. Sahneleri ondan sonra yaz.

Sınamaya bir tarih koy. «Bir süre deneyeceğim» demek yetmez. Hangi gün, hangi ölçütle bakacağını yaz. Tarihi olmayan bir sınama, sessizce bir alışkanlığa dönüşür.

Ünlü yöntemleri koşullarıyla birlikte oku. Bir yönetmenin doğaçlamaya dayanan çalışması onun ekibine, bütçesine ve takvimine bağlıdır. Yöntemi alıp koşulunu bırakırsan elinde yalnız bir taklit kalır.

Mecranın sözünü önce dinle. Dizi, oyun ya da geriye akan bir film senin alışkanlığına sormadan plan ister. Önce mecranın koşulunu yaz, sonra kendi tercihini. İkisi çatışırsa çoğu zaman mecra kazanır.

Planı başkalarına gösterilebilir bir belge olarak düşün. Bir yapımcı, bir yönetmen ya da bir oda kartları okuyabilir. Keşif tomarını ise çoğu zaman yalnız yazarı okuyabilir. Projende senden başka okuyacak biri varsa, yöntemini seçerken onu da hesaba kat.

Eşiğini küçük işlerle tanı. Kalabalık bir hikâyeye girmeden önce kısa bir işte planı bırakmayı dene. Nerede kaybolduğunu not et. Bir sonraki büyük projede o nokta sana yol gösterir.

Takvime kendi hızını yaz, başkasınınkini değil. Bir yazarın keşifle birkaç haftada bitirdiği bir taslak, başka birinin aylarını alabilir. Ölçülmüş hızın yoksa ilk iki haftayı ölçüme ayır. Yöntemi o hıza göre seç.

Yöntemi sahiplenme, kullan. Bir yönteme bağlılık, onu savunmaya dönüşünce zarar verir. Burcu panoyu, Selim tomarı bir kimlik gibi taşırsa bir sonraki projenin sorusunu duymaz.

Yöntem değiştirmenin de bir bedeli var. Proje ortasında planı bırakmak ya da plana geçmek mümkün. Ama o güne kadar yazılanlar eski yönteme göre kuruldu. Değiştirdiğin gün, eski sayfaları yeni gözle bir kez okumaya zaman ayır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Hiçbir yöntem genel olarak doğru değildir; uygunluk projeye, yazara ve takvime göre ölçülür.
• Bitirme kaydı yazarın kendi hakkındaki inancından güvenilirdir, ama tek sütunu yanıltabilir.
• Ölçek eşiği aşıldığında yazılmamış plan pahalılaşır.
• Teslim günü yeniden yazım kapasitesini belirler; keşfin borcu bu kapasiteyle ödenir.
• Ortak yazarlıkta ve uzun soluklu dizide plan bir anlaşmadır; keşif onun kutularında yaşar.
• Dallanan bir anlatı, yazım başlamadan bir dal haritası ister.
• Karmaşık zaman yapısı yazarın alışkanlığından bağımsız olarak plan ister.
• Yöntem sınaması seçimi süreli bir denemeye çevirir ve kayda yeni bir satır ekler.
• Yöntem bir kimlik değildir; aynı yazar farklı projelerde farklı yollarla çalışabilir.
• Plan başkalarının okuyabileceği bir belgedir; projede başka okurlar varsa seçimi etkiler.

Sonraki derse köprü

Gökçe gittikten sonra Burcu panosuna dönüyor. Sıradaki kart son haftadan sıradan bir sabah. Ama aklı başka iki sahnede: taşa yazılan ad ve son mektup. Filmin duygusal merkezi orada duruyor, kart sırası ise oraya haftalar sonra varıyor. Önce o sahneleri yazsa, aradaki sabahlar onlara sonradan bağlanabilir mi? Yoksa tek başına güzel sahneler bir araya gelince birbirini tutmaz mı? Sıradaki ders bu soruyu açıyor: sahne sırası dışında yazmak.