Dizi biçimleri

Açılış sahnesi

Tahtada Gece Masası'nın geliştirme kartı asılı. Başlık, fikir, ana karakter dolu. Tür ve mecra satırı boş. Emre kalemi alıp boşluğa tek kelime yazıyor: dizi.

Selim kelimenin ucuna kalemle bir soru işareti çiziyor. "Hangi dizi?"

Emre kelimeyi çizip "antoloji" yazıyor. Her gece kapıdan başka bir aile giriyor, sabah çıkıyor. Selim kartın altındaki notu gösteriyor: Figen'in annesi, pilotta çalan telefon. "Antolojide her bölüm kendi başına durur. Bu telefon bölümleri birbirine dikiyor."

Emre üçüncü kez yazıyor: drama. Nermin Hanım başını sallamıyor. "O bir tür. Ben biçimini soruyorum."

Nermin Hanım masaya boş kartlar diziyor. Her birine bir ad yazıyor: sınırlı dizi, devam eden drama, antoloji, prosedürel, durum komedisi, günlük dizi, gençlik dizisi, animasyon. Ortaya pilotun son sayfasını bırakıyor. Devir defterinde tek satır, masaya gelen yeni dosya, ekranında «Annem» yazan telefon.

"Bu sayfayı her kartın altına koy. Hangisinde telefon çalmaya devam ediyor? Hangisinde sabah masada kimse kalmıyor?"

Emre ilk kartı çeviriyor: sınırlı dizi. Telefon burada bütün sezonu taşıyor. Son bölümde susuyor ve bir daha çalmıyor.

Bir dizinin biçimi, her hafta neyin geri geleceğine ve hikâyenin nerede biteceğine verilen cevaptır.

Bu derste ne olacak

Bu derste dizi biçimlerinin haritasını çıkaracağız. Önce her biçimi iki soruyla yerleştireceğiz: hikâyenin sonu belli mi, bölümler birbirine yaslanıyor mu? Sonra Gece Masası'nı sırayla mini ve sınırlı diziye, devam eden dramaya, antolojiye, prosedürel diziye ve durum komedisine sokacağız. Günlük diziyi, gençlik dizisini ve animasyonu ayrı bir gözle okuyacağız. Her kartta denemenin kazandığını ve kaybettiğini not edeceğiz. En sonda Emre'nin kartına hangi adın yazıldığını ve neden yazıldığını göreceğiz. Örneklerimiz bir sahil kasabasının sırrı, bir hastane pembe dizisi, bir hastane komedisi, Bristollü bir grup genç ve buzdan çıkan bir çocuk olacak.

Sıfır noktası

Dizi biçimlerinin adları karışık bir listeden gelir. Bazı adlar hikâyenin nasıl bittiğini söyler: mini dizi, sınırlı dizi, devam eden drama. Bazıları neyin her hafta geri geldiğini söyler. Antolojide bu bir çerçevedir, prosedürel dizide bir vaka, durum komedisinde bir durum. Üç ad ise başka bir yerden gelir. Günlük dizi yayın ritmini, gençlik dizisi kahramanın yaşını, animasyon dizisi üretim tekniğini anlatır.

Bu yüzden bir dizi birkaç ada aynı anda sahip olabilir. Bir animasyon dizisi durum komedisi olabilir. Bir gençlik dizisi sınırlı dizi olarak kurulabilir. Adlar birbirini dışlamaz; aynı haritanın farklı eksenlerini gösterir.

Listede iki kelime daha var: episodik ve seriyal. Burada onları yalnız haritadaki yerleri için kullanacağız. Episodik anlatıda bölümler birbirinden bağımsız durur, izleme sırası pek fark etmez. Seriyal anlatıda her bölüm bir öncekine yaslanır. Önceki derste bu ikinci yapıya devam eden anlatı demiştik. İki uç arasındaki karışımlar kendi başına bir konu.

Yazar için biçim bir karardır. Etiket bitmiş dosyaya sonradan yapıştırılmaz. Fikrin hangi parçasının her hafta geri geleceğini önceden seçer. Her seçim bir şey kazandırır, bir şeyi de alır. Sınırlı dizi bir son kazandırır, uzun ömrü alır. Antoloji her bölüme özgürlük verir, seyircinin bağlanacağı yüzü alır.

Gece Masası şu an bir ara yerde. Konuk aileler her gece gelip gidiyor; bu yanıyla bölümler bağımsız. Figen'in annesiyle ilgili hat ise bir geceyi ötekine bağlıyor. Sezon finali bir son gibi kurulmuş, ama ikinci sezon için bir kapı da duruyor. Emre bu ara yerin bir biçim mi, bir kararsızlık mı olduğunu henüz bilmiyor.

Kartın okuru da bu kararı bekliyor. Bir geliştirme ekibi tür ve mecra satırında yalnız "dizi" görürse hiçbir şey öğrenmez. Kaç sezon, nasıl bir ritim, her hafta kim? Biçim adı bu soruların ilk cevabı. Türkiye'de de farklı ritimler yan yana yaşıyor. Haftada bir yayınlanan uzun bölümlü diziler var. Bazı yayın düzenlerinde hafta içi her gün yeni bölüm gelir. Bazı platformlar ise bir sezonu tek seferde açar.

Nöbet bu sorunun dışında. Film kapalı bir anlatı ve tek bir biçimi var. Deneme ise her kartın altında başka bir diziye dönüşüyor.

Mekanizma

Harita

Nermin Hanım tahtaya bir tablo çiziyor. Her satıra bir kart, her sütuna bir soru.

Gençlik dizisini ve animasyonu tablonun altına başka renkle yazıyor. Bu iki ad tablodaki herhangi bir satıra eklenebilir.

Sonu yazılmış dizi

Mini dizi bu biçimin eski adıdır. Televizyonda birkaç akşama yayılan kapalı hikâyeler için kullanıldı. Bugün iki ad çoğu zaman aynı anlamda geçiyor. Yazar için asıl soru addan çok vaat: bu hikâye bitecek mi?

Emre denemeyi bu karta yerleştiriyor. Figen'in annesi bütün diziyi taşıyor. İlk bölümde telefon çalıyor. Son bölümde anne servise yatıyor, Figen yakınlık hanesine "kızı" yazıyor. Konuk aileler yine geliyor, ama artık birer ayna. Kazanılan bir son. Kaybedilen, hastanenin yeni binaya taşınması: bu kartta ikinci sezon yok.

Süren dram

Devam eden drama, devam eden anlatının uzun soluklu dram hâlidir. Sonu baştan belli olmaz; seyirci izledikçe sürer. Gece Masası'nın bugünkü dosyası bu karta en yakın. Sezon finali bir son gibi okunuyor, ama yeni bina ikinci sezonun kapısını açık tutuyor. Figen'in hayatı da sezonlar boyunca ilerleyebilir: annesinin hastalığı, yeni binadaki ilk gecesi, gece vardiyasını neden seçtiği. Bu kart süre veriyor. Karşılığında sonun kesinliğini alıyor: Emre son bölümün ne zaman yazılacağını bilmiyor.

Antolojinin ölçüsü

Antoloji yapısı bağımsız hikâyeleri ortak bir çerçevede toplar. Çerçevenin ölçüsü ise değişebilir.

Selim kartı kendi alıyor. İlk sezon Figen'in dahiliyesi. İkinci sezon başka bir şehirde, bir doğum servisinin gece masası. Başka bir hemşire, başka aileler. Kazanılan, her sezon baştan kurulan bir hikâye. Kaybedilen Figen: seyirci ona bir sezon bağlanıp vedalaşıyor.

Bölüm antolojisi Figen'i de silerdi. Her gece başka bir hastane, başka bir hemşire. Emre bu satırın üstünü çiziyor. Masada kalan biri olmadan sabah devri kimseye teslim edilmiyor.

Vaka

Prosedürel dizi her bölümde bir vakayı bir mesleğin iş akışıyla ele alır. Vaka bölümde kapanır, meslek ve ekip kalır. Bu düzen ortadan girişi kolaylaştırır; seyirci herhangi bir haftadan girip vakayı izleyebilir. Gece Masası'nın kalıbı buna çok benziyor: akşam devri, kabul, gece, sabah devri.

Emre bir sayfada Figen'e bir aileyi barıştırma işi veriyor. Nermin Hanım satırı siliyor. Prosedürel kart Figen'i bir çözücüye çevirirdi. Figen ise kuralı koyar ve sandalyenin kimde kalacağını aileye bırakır. Deneme iş akışını alıyor, çözümü almıyor.

Durum

Sitcom bu adın İngilizce kısaltması. Kelime çoğu zaman bir üretim biçimini de çağırır: stüdyo dekoru, seyirci önünde çekim. Ama durum komedisi tek kamerayla da kurulur.

Selim bir sayfa deniyor. Gece ekibi Figen, Serkan ve sabahları görünen gündüz hemşiresi. Beş kardeşin gecesi masayı güldürüyor. Ama sayfada gülen hep konuk, masadakiler yalnız bekliyor. Kalan kadro komediyi taşıyamayacak kadar küçük.

Ritim, yaş, teknik

Bazı yayın düzenlerinde günlük dizinin yazımı yayına çok yakın yürür. Bu kartta konuklar gitmek istemiyor. Beş kardeş haftalarca kalıyor. Figen'e bir aşk hattı gerekiyor. Sonunda biri soruyor: Kadir geri gelebilir mi? Nermin Hanım tek cümleyle cevap veriyor: Nöbet kapandı.

Bölüm havuzundaki on yedi yaşındaki kız bu kartta kahramana dönüşüyor. Gündüz okul, gece servis. Figen kuralı koyan yetişkin oluyor. Emre kabul sahnesinden bir parça yazıyor:

FİGEN

Yaşın?

KIZ

On yedi.

Figen'in kalemi refakatçi hanesinin üstünde durur.

Kuralın bir saati de var: kız on sekiz yaşına girince yasak kalkıyor. Dizinin merkezi masadan kıza kayıyor; Figen yardımcı karaktere dönüyor.

Selim çizilmiş bir Gece Masası düşünüyor. Anne uzak şehirde düşer ve o merdiven kolayca gösterilir. Telefonun öbür ucundaki ev de çizilebilir. Ama deneme o ucu zaten göstermiyor; Figen telefonu açmıyor. Animasyonun verdiği imkân bu dizide boşta kalıyor. Ton belgesindeki soğuk mavi-beyaz ışık da çizilebilir. Teknik seçilince biçim seçilmiş olmaz.

Karar

Emre tür ve mecra satırına yazıyor: "Devam eden drama. Konuk aileli bölümler, Figen'in hattı sezon boyunca. Deneme." Kartın arkasına iki not düşüyor. Sınırlı karttan: ilk sezon finali bir son gibi okunacak. Durum komedisi kartından: beş kardeşin gecesinde gülmeye yer var.

Filmlerden okuma

Tabloya dönünce hiçbir dizinin tek bir hanede kalmadığı görülüyor. Sınırlı kurulan dizi ikinci bir sezona uzandı. Bir hastane bir komedinin durumu oldu, başka bir hastane bir pembe dizinin dekoru. Bir okul kendi saatini kuşaklara çevirdi. Bir çocuk kanalı sonu belli bir seriyal taşıdı. Adlar bir başlangıç noktası veriyor; yazarın kararı onları birbirine karıştırabiliyor. Emre kartların arkasına bir satır ekliyor: kart değişince masanın sahibi de değişiyor.

Usta katmanı

Etiketi sona değil, başa koy. Biçim adını bitmiş bir pilota yapıştırırsan pilot o adı tutmayabilir. Önce kartı seç, sonra pilotun son sayfasını o karta göre yaz. Gece Masası'nın son sayfasındaki telefon, devam eden bir dramın sayfası.

Sınırlı diziyi kapanışıyla yaz. Sınırlı dizinin vaadi bir son. Yenilenme ihtimali varsa ilk sezonun cevabına dokunmayan bir kapı önceden düşün. Sonradan aranan kapı, eski cevabı geri açmaya zorlar.

Antolojide sabiti adlandır. Sezon antolojisinde kadro gider, olaylar gider. Geriye ne kalıyor? Bir ad, bir tür, bir ton, bir mekân türü. Bunu dosyaya tek satırla yaz. Yazamıyorsan seyirci ikinci sezona neden döneceğini bilemez.

İş akışını al, çözücüyü alma. Bir mesleğin akışı her bölüme düzen verir. Ama meslek sahibine her hafta bir çözüm yüklemek zorunda değilsin. Figen'in işi kural koymak. Ailenin derdini çözmek onun işi olursa dizinin sorusu değişir.

Durum komedisini kalanlara yükle. Konuk bir gece güldürür, sonra gider. Komik ilişki her hafta orada olan iki üç kişi arasında birikir. Kadron bunu taşıyamıyorsa durum komedisi kartı sana uygun değildir.

Günlük ritmi hat sayısıyla düşün. Günlük dizi aynı anda birçok hattı yürütür. Tek bir ailenin hikâyesi bu ritmi uzun süre besleyemez. Kartı seçmeden önce aynı hafta içinde kaç hattın birlikte yürüyebileceğini say.

Yaşı bir saat olarak kullan. Gençlik dizisinde yaş bir takvimdir. Okul biter, bir kural kalkar, bir hak gelir. Bu saati gizleme; hikâyeyi ona doğru kur ya da Skins gibi saatin ötesine bir kapı aç.

Teknik kararını biçim kararından ayır. Animasyon bir tekniktir. Bir yapımcı "çizgi dizi" dediğinde hâlâ bir biçim seçmen gerekir. İki kararı aynı satıra yazarsan biri ötekini örter.

Biçimi pilotun son sayfasıyla sına. Her kartta pilotun son sayfasını yeniden yaz. Hangi sayfada masaya bir şey kalıyor, hangisinde her şey kapanıyor? Kartlar arasındaki fark çoğu zaman tek bir satırda görünür.

Biçim adını tek başına bırakma. "Devam eden drama" yazıp geçme. Yanına her hafta neyin geri geldiğini söyleyen bir cümle ekle. Emre'nin satırında konuk aileler ve Figen'in hattı aynı cümlede duruyor. Okur adı da, adın içini de bir bakışta görüyor.

Kart değişince kahramanı yeniden sor. Sınırlı kartta dizi annenin hattına geçiyor. Gençlik kartında on yedi yaşındaki kıza. Günlük kartta masaya yerleşen ailelere. Her biçim kahramanı sessizce değiştirebilir. Kartı seçtikten sonra dosyanın ilk sayfasında kimin durduğuna yeniden bak.

Bırakılan kartın dersini sakla. Emre sınırlı diziyi seçmedi, ama ondan bir şey aldı: ilk sezon finali bir son gibi okunacak. Seçmediğin biçim de dosyaya bir not bırakır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Dizi biçimlerinin adları farklı soruları cevaplar: nasıl bittiğini, neyin geri geldiğini, ritmi, yaşı, tekniği.
• Bir dizi birkaç ada aynı anda sahip olabilir; adlar bir haritanın eksenleridir.
• Sınırlı dizi bir son vaat eder; mini dizi bu biçimin eski adıdır.
• Devam eden drama sonunu bilmeden sürer.
• Sezon antolojisi her sezonu kendi içinde kapatır; ad ve ton kalır.
• Prosedürel dizi bir mesleğin iş akışıyla vaka çözer.
• Durum komedisi kalan bir kadroyla kurulur ve bölüm sonunda başa döner.
• Günlük dizi her gün yayınlanır, birçok hattı birlikte yürütür ve ilk kurulumunu zamanla aşar.
• Gençlik dizisi kahramanın yaşını, animasyon dizisi üretim tekniğini adlandırır.
• Biçim bir karardır: her kart bir şey kazandırır, bir şeyi de alır.

Sonraki derse köprü

Gece Masası'nın kartında artık bir biçim yazıyor: konuk aileli, devam eden bir drama. Ama kart kabın şeklini söylüyor, içinde neyin yandığını söylemiyor. Her gece kapıdan giren aile masaya ne bırakıyor: bir sandalye kavgası mı, bir sır mı, yalnız bir ad mı? Sabah devrinde ne siliniyor, defterde ne kalıyor? Figen bütün bunlara rağmen neden her akşam o masaya dönüyor? Sonraki ders dizinin konseptini ve motorunu bu sorulardan açıyor.