Devam filmi

Açılış sahnesi

Emre masaya tek sayfalık bir özet bırakıyor. Başlıkta büyük harflerle «NERİMAN'IN KULESİ» yazıyor. Altında küçük bir not var: «SAAT KULESİ'nin devamı, deneme.»

Burcu özeti okumaya başlıyor. Aradan yirmi yıl geçmiş. Hayrettin Bey'in torunu Pertev kasabaya dönüyor. Bir gece kulenin saatini geri aldırıyor, bu kez tam bir saat. Kasabanın yeni okulunda çıkan bir yangını örtmek istiyor. Neriman çanın geç vurduğunu fark ediyor. Merdivenleri koşarak çıkıyor. Çanı elle çalıyor ve bütün kasabayı uyandırıyor.

Burcu okurken Nermin Hanım her satırın ardından alçak sesle bir karşılık veriyor.

«Saat geri alınıyor. Eski filmde de alınmıştı.»

«Çan geç vuruyor. O da vardı.»

«Biri karanlıkta kuleye çıkıyor. Onu da gördük.»

Selim gülümsüyor. «Bir dakika yerine bir saat. Bir suç yerine bir yangın.»

Emre itiraz ediyor. Devam filmi büyümeli, diyor. Seyirci aynı şeyi küçük görmek istemez.

Nermin Hanım SAAT KULESİ'ni gençliğinde sinemada izlemiş ve hâlâ seviyor. Özeti Emre'ye geri uzatıyor. «Ben o filmi bir kez gördüm,» diyor. «Sen bana aynısını bir kez daha, daha gürültülü gösteriyorsun.»

Devam filmi ilk filmin olaylarını büyüterek değil, ilk filmin bıraktığı sonuçtan yeni bir soru çıkararak yazılır.

Bu derste ne olacak

Emre'nin özetini parça parça söküp yeniden kuracağız. Önce eski filmde Neriman'ın yolculuğunun nerede bittiğini bulacağız. Sonra eski zaferin kasabada bıraktığı, kimsenin beklemediği sonucu arayacağız. Karşıya yeni bir güç koyacağız, ama onu eski kötü adamın büyütülmüş kopyası yapmayacağız. Riski büyütmek yerine derinleştirmeyi deneyeceğiz. Kazım'ı geri getireceğiz, ama başka bir yerde. Kuleye eski hikâyeyi hiç duymamış biri çıkacak. En sonda Emre'nin özetini eski filmin olaylarıyla satır satır eşleyip neyin tekrar ettiğini göreceğiz. Sonu atölye seçmeyecek; iki sürüm masada kalacak. Filmler bir bilardo salonundan, maymunların ormanından, Moskova'dan, bir masal kedisinin son canından ve kör bir keman çalanın kulübesinden gelecek.

Sıfır noktası

Eski filmi kısaca hatırlayalım. Kazım kasabanın saat kulesine bakan adamdır ve gözleri her ay biraz daha bulanıklaşır. Kızı Neriman onun yerine okur, onun yerine bakar. Varlıklı Hayrettin Bey bir gece işlediği suçu gizlemek için kulenin saatiyle oynatır. Kazım yalanı çanın sesindeki küçücük bir gecikmeden yakalar. Filmin sonunda kulenin anahtarı Neriman'a geçer.

Bitmiş bir hikâyenin sonrasını aynı dünyada anlatan esere devam hikâyesi denir. Sinemada bu çoğu zaman bir devam filmi olarak çekilir. Tanım kolay. Zorluk, ilk filmin zaten bitmiş olmasında.

İyi bir ilk film sorusunu cevaplar. SAAT KULESİ'nin sorusu belliydi: yarı kör bir adam güçlü birinin yalanını ortaya çıkarabilecek mi? Cevap verildi. Çan doğru saatte çaldı, yalan çöktü. Seyirci salondan bir duyguyla çıktı.

Devam filmi işte bu duyguya yaslanır. Seyirci aynı duyguyu bir kez daha yaşamak ister. Ama aynı hikâyeyi bir kez daha görmek istemez. Bu iki istek birbirine çok yakın durur. Yazar ikisini kolayca karıştırır.

Karışıklık iki kolay yol açar. Birincisi büyütmektir. Bir dakika bir saate, bir suç bir yangına döner. İkincisi tekrar etmektir. Aynı tuzak kurulur, aynı kahraman aynı yoldan gelir. Emre'nin özeti ikisini birden yapıyor.

Üçüncü yol daha zahmetli. Yazar ilk filmin sonuna geri döner ve sorar: bu sonuçtan sonra ne değişti? Kim kazandı, kim kaybetti, kim hâlâ bekliyor? Kazanılan şey kimin elinde, ne işe yarıyor? Yeni hikâye bu soruların birinden çıkar. Eski olaylar tekrarlanmaz. Eski olayların bıraktığı iz yeni bir derde dönüşür.

Bu üçüncü yol yazarı eski filme daha dikkatle bakmaya zorlar. Seyircinin hatırladığı sahneler yetmez. Yazar sahnelerin arkasında kalanı da görmek zorundadır.

SAAT KULESİ'nde perdenin kenarında kalan çok şey var. Hayrettin Bey'in ailesi o geceden sonra ne yaptı? Kasaba kuleye nasıl bakmaya başladı? Neriman anahtarı aldıktan sonraki sabah merdivenlere nasıl çıktı? Eski film bunların hiçbirini göstermedi, göstermesi de gerekmiyordu. Devam filmi ise tam bu sessiz yerlerde iş bulur.

Bir ayrımı da baştan koyalım. Devam filmi ilk filmi düzeltmek için yazılmaz. Eski film kendi içinde tamamdır. Yeni film onun sonucunu kullanır, olaylarını değiştirmez. Seyircinin sevdiği gece olduğu gibi kalır.

Mekanizma

Kulenin anahtarı

Nermin Hanım ilk soruyu Neriman için soruyor. Eski filmin başında Neriman kimdi, sonunda kim oldu?

Burcu cevap veriyor. Başta babasının gözüydü. Onun yerine okuyor, onun yerine bakıyordu. Sonda anahtarı aldı. Artık kendi adına kuleye çıkıyor.

Emre'nin özetinde Neriman yine korkusunu yenip merdivenlere atılıyor. Ama o korkuyu eski film zaten yendirdi. Neriman bu filme yirmi yıldır kuleye çıkan bir kadın olarak giriyor. Merdiveni ezbere biliyor. Çarkları babasından iyi tanıyor. Yeni filmin ona yeni bir amaç vermesi gerekiyor. Cesaret artık onun sorunu değil.

Burcu bir istek öneriyor. Neriman'ın çocuğu yok, kuleyi öğrenen bir çırağı da yok. Kendisinden sonra merdivenlere kimin çıkacağını bilmiyor. Yeni amacı kuleyi güvenle birine bırakabilmek. Eski filmde anahtar ona geçmişti. Bu filmde soru, anahtarın ondan kime geçeceği.

Zaferin bıraktığı iz

Nermin Hanım ikinci soruyu soruyor. O gece kasabada ne değişti?

Selim düşünüyor. Hayrettin Bey'in yalanı çöktü. Kasaba kuleye bir daha hiç kuşkuyla bakmadı. Belki zamanla bir söz bile doğdu: «Kule yalan söylemez.» Bir tartışma çıkınca insanlar Neriman'a soruyor: çan kaçta vurdu?

Eski filmin zaferi kasabanın zamanını bir ailenin kulağına emanet etti. Bu bir onur. Aynı zamanda bir yük. Neriman'ın kulağı artık kasabanın tanığı. Ama Neriman'ın kulağı babasının kulağı değil. Burcu'nun taslağında bir sabah var. Neriman kuleye çıkıyor ve saatin birkaç saniye geride kaldığını duyuyor. Ya da duyduğunu sanıyor. Emin olamıyor.

Hayrettin'in torunu

Burcu Pertev'i özetten çıkarmıyor, ama yerini değiştiriyor. Pertev kasabaya bir yangın çıkarmaya gelmiyor. Belediye kuleye elektrikle işleyen, kurulmaya gerek duymayan yeni bir saat taktırmak istiyor. İşi Pertev üstlenmiş.

Pertev o kasabada her saat başı ailesinin utancını duyarak büyüdü. Söylediği şey kötü bir şey değil. «Bir dakika geri alınabilen saat bir daha da alınır,» diyor. «Bu kasabanın zamanı tek bir ailenin kulağına bırakılmamalı.» Bu cümle eski filmin dersini tersinden söylüyor. Neriman ona kolayca karşı çıkamıyor.

İkisinin ilk karşılaşması kulenin kapısında. Pertev elinde bir metreyle duvarı ölçmeye gelmiş. Kibar, sakin, kendinden emin. Kapıyı açmak için Neriman'dan anahtarı istiyor. Neriman anahtarı vermiyor, kapıyı kendisi açıyor. İkisi de eski geceden tek kelime söz etmiyor. Seyirci o geceyi ikisinin arasındaki mesafeden okuyor.

Gürültü ile derinlik

Emre özetindeki yangını savunuyor. Risk büyümeli, diyor. Eski filmde bir adamın suçu vardı, burada bir okul yanıyor.

Selim bunun adını hatırlatıyor: büyüklük tuzağı. Büyüyen olay kahramanın içinde hiçbir şeyi kıpırdatmıyor.

Neriman'ın derin riski yangın değil. Yeni saat haklı çıkarsa kulede ona iş kalmıyor. Daha kötüsü, kendi kulağına güveni sarsılıyor. O sabah duyduğu birkaç saniyeyi söylerse, kasabanın efsanesi çatlıyor. Söylemezse, babasının o gece yaptığının tam tersini yapıyor.

Pencere başındaki Kazım

Emre Kazım'ı finale koymak istiyor. Neriman takıldığında babası yine kuleye tırmansın.

Burcu Kazım'ı finalden alıp evine götürüyor. Kazım artık hiç görmüyor. Evde pencerenin önünde oturuyor ve her saat başı çanı sayıyor. Kahraman değil, dinleyici. Neriman'ın kulağının kendi kulağı olmadığını bilen tek kişi o. Bir akşam kızına tek bir soru soruyor: «Bu sabah sen de duydun mu?» Hayrettin Bey ise bu filmde hiç görünmüyor. Kepenkleri inik evi yeterli.

Kuleye çıkan çocuk

Selim yeni bir kişi ekliyor: Pertev'in on yaşındaki kızı Sumru. Ailesiyle kentten yeni gelmiş. Kasabanın eski hikâyesini kimse ona anlatmamış.

Sumru bir öğleden sonra kulenin kapısında Neriman'a takılıyor. Çarkları görmek istiyor. «Bu saat neden geri kalsın ki?» diye soruyor. Neriman cevap verirken eski filmin bütün yükünü taşıyor. Seyirci bir özet dinlemiyor, iki aile arasındaki bir konuşmayı izliyor.

Aynı kemikler

Selim son olarak Emre'nin özetini eski filmin olaylarıyla eşliyor. Hile, gecikme, tırmanış, elle çalınan çan. Her satırın bir eşi var.

Emre ölçeği hatırlatıyor. Kendi filminde her şey daha büyük. Selim başını sallıyor. Ölçek değişince iskelet değişmiyor. Bir saatlik hile de bir dakikalık hile gibi duyuluyor, yakalanıyor ve çanla bitiyor. Seyirci ikinci yarıda sonu tahmin ediyor.

Nermin Hanım yankının yasak olmadığını söylüyor. Ama yankının anlamı dönmeli. Masada iki son kalıyor. Emre'ninkinde Neriman çanı son kez elle çalıyor. Burcu'nunkinde Neriman kulenin anahtarını Pertev'e uzatıyor. Atölye bu deneme sürümde henüz seçmiyor. Ama hangisinin eski filmi tekrar ettiğini herkes görüyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Önce ilk filmin son karesini yaz. Devam filmine başlamadan ilk filmin son anını bir cümleyle yaz. SAAT KULESİ için bu Neriman'ın eline geçen anahtar. Yeni film o anahtarın ağırlığıyla açılır.

Kahramanın bu filmde ne istediğini yeniden sor. Kapanmış arkın kahramanı eski isteğini çoktan aldı. Yeni amaç yoksa, yazar eski amacı farkında olmadan geri çağırır.

Zaferin bedelini kasabada ara. İlk zafer bir yerde bir dengeyi bozdu. Kimin hayatı o gece değişti ama perdede görünmedi? Hayrettin Bey'in ailesi eski filmde bir arka plandı. Devam filminde ön plana geçiyor.

Karşı gücü haklı bir cümleyle donat. Miras karşı güç seyirciyi bir an ikna etmeli. Pertev'in yeni saati eski filmin kendi dersine yaslanıyor. Karşı güç haklı göründükçe kahramanın seçimi zorlaşır.

Ölçeği büyütmek istediğinde kahramanın iç yüzüne bak. Bir olayı büyütmeden önce sor: bu büyüme kahramanın içinde neyi değiştiriyor? Değiştirmiyorsa yalnız gürültüdür.

Geri dönen kişiye yeni bir iş ver. Kazım'ın eski işi tırmanmaktı. Yeni işi dinlemek. Eski kişiyi aynı işle geri getirmek, seyirciye bir hatıra sunar, bir sahne değil.

Taze tanığa yanlış soru sordur. Sumru'nun sorusu safça. Ama saf soru, eskilerin sormaya cesaret edemediği soru olabilir. Bilmeyen kişi bazen en tehlikeli şeyi sorar.

İlk filmi izlemeyen seyirciyi unutma. Devam filmi tek başına da izlenebilmeli. Taze tanık bunu özetsiz yapar. Eski hikâye bir konuşmanın içinde, bir yük olarak gelir.

Yankının anlamını çevir. İlk filmin bir sahnesini anacaksan aynı biçimle anma. Anahtar eski filmde Neriman'a geçti. Yeni filmde Neriman'ın elinden çıkması aynı nesneyle ters bir şey söyler.

Eski filmin kutsallığını sına. Sevilen bir film seyircinin aklında yanılmaz durur. Devam filmi o yanılmazlığa dokunmaya cesaret ederse derinleşir. Ama ilk filmin olaylarını geriye doğru yalanlamadan yapmalı.

İlk filmin açık bıraktığı kapıyı bul. Eski film Neriman'ın anahtarı aldığını gösterdi. Anahtarla ne yaptığını göstermedi. Devam filmi çoğu zaman tam o boşlukta yaşar.

Hiçbir şeyi kurtarmayan bir zafer düşün. Devam filminin sonu ilk filmin zaferini tekrar etmek zorunda değil. Bazen kahraman kazanmaz, yalnız bir şeyi bırakır. Bride of Frankenstein yaratığın kendi seçimiyle bitiyor.

Eski kötüyü geri getirmeden önce iki kez düşün. Hayrettin Bey'i yeniden sahneye sokmak kolay bir heyecan verir. Ama eski hesap zaten kapandı. Yaşlı bir adamın yeniden aynı oyunu oynaması seyirciye yalnız tanıdık bir yüz sunar. Onun gölgesi, kapalı evi ve torunu daha fazlasını taşır.

Devam filminin adını en son koy. Çalışma adı bir vaat verir. «NERİMAN'IN KULESİ» kahramanı ve mekânı söylüyor, eski filmi söylemiyor. Ad, hikâye yeni sorusunu bulduktan sonra seçilirse o soruyu taşır.

Aynı oyuncu, farklı yaş. İlk film yıllar önce çekildiyse kişiler de yaşlanmıştır. Bu yaş bir süs değil, hikâyenin malzemesi. Eddie Felson'ın gözlüğü yeni filmin konusunun bir parçası.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Devam filmi ilk filmin olaylarını büyütmekle değil, bıraktığı sonuçtan yeni bir soru çıkarmakla başlar.
• Kapanmış ark yeniden oynatılmaz; kahraman değişimin bittiği yerden ve yeni bir amaçla girer.
• Zafer artçısı, ilk zaferin kimsenin beklemediği sonucudur.
• Miras karşı güç eski kötülüğün büyütülmüşü değil, ilk zaferin öteki yüzüdür.
• Derin risk ölçeğe değil, kahramanın kimliğine dokunur.
• Rol değiştiren dönüş eski kişiyi yeni bir işle geri getirir.
• Taze tanık eski hikâyeyi özetsiz yeniden duyulur kılar.
• Kopya iskelet olayların sırasını tekrarlar; anlamı dönen yankı ise yeni bir şey söyler.
• Devam filmi ilk filmin sonunu değiştirmez, o sonun üstüne kurulur.
• Karşı güç ne kadar haklı görünürse kahramanın seçimi o kadar ağırlaşır.
• NERİMAN'IN KULESİ için soru, anahtarın Neriman'dan kime geçeceği.

Sonraki derse köprü

Sumru'nun kulede sorduğu sorulardan biri cevapsız kalıyor: Kazım bu kuleye ilk kez ne zaman çıktı? Bir yapımcı ileriye değil geriye gitmeyi önerebilir. Genç Kazım'ın filmi. Ama o film başladığında seyirci sonunu biliyor. Kazım'ın gözleri kararacak, anahtar bir gün Neriman'a geçecek. Sonu bilinen bir hikâyede merak nereye gider? Kazım'ın Neriman'ın annesiyle tanıştığı gün, bildiğimiz bir ilişkinin ilk sahnesi olabilir mi? Ve genç adamın hikâyesi, yaşlı adamın eski filmini zayıflatmadan nasıl anlatılır?