Deneysellik ve erişilebilirlik

Açılış sahnesi

Burcu masaya NUMARATÖR'ün bir fotokopisini bırakıyor. Kenarları kurşun kalemle dolu. Yazı Burcu'nun değil. Harfler sağa yatık, bazı satırların altı iki kez çizilmiş.

"Annem okudu," diyor. "Hafta sonu masada duruyordu. Kimseye sormadan alıp okumuş."

Burcu'nun annesi akşamları dizi izleyen, festivale hiç gitmemiş bir kadın. Okumadan önce taslak hakkında hiçbir şey bilmiyordu. Selim'in kim olduğunu, atölyede neler konuşulduğunu da bilmiyordu. Kimse ona Münir'i anlatmamıştı.

İlk notlar beklenen yerlerde. Sandalyelerin çoğaldığı sayfada bir soru işareti var. Pencerenin kaybolduğu sayfada "Bu ne şimdi?" yazıyor. Ama ikinci sayfanın kenarında başka türden bir not duruyor. Münir'in fişi dizinin üstünde düzelttiği satırın yanına yazılmış: "Babam da böyle yapardı."

Altıncı sayfada Münir bir fişi daha ceketinin cebine koyuyor. Kenarda yeni bir not: "Atmıyor. Neden atmıyor? Ben de atmazdım."

On üçüncü sayfada tek bir satır var: "Şemsiyeler ne?"

Emre gülüyor. "Haftalardır bu salonu tartışıyoruz. Annen iki satırda içeri girmiş."

Selim gülmüyor. Şemsiyeli sayfayı açıp uzun uzun bakıyor. O sayfayı yazarken en çok keyif aldığı sayfalardan biri olduğunu hatırlıyor. Nermin Hanım fotokopiyi alıp kenar notlarını baştan okuyor. Ardından bakışını Selim'e çeviriyor. Kendisine hiçbir şey anlatılmamış bir okur Münir'in yanına oturabildiyse, onu oraya ne oturttu?

Deneysel bir taslağın kapısı çoğu zaman yazarın en çok emek verdiği yerde açılmaz; karakterin en küçük alışkanlığında açılır.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun annesinin kenar notlarını bir harita gibi okuyacağız. Hiçbir şey bilmeyen bir okurun tuhaf bir taslağa hangi kapıdan girdiğini arayacağız. Ceket cebindeki fişlerin neden birden duygu taşımaya başladığını konuşacağız. Tekrar eden bir kuralın seyirciye nasıl tutunacak yer verdiğine bakacağız. Bir taslakta kaç sorunun açık kalabileceğini tartacağız. Atölyenin işaretlediği şemsiyelerin taslaktan neden çıktığını göreceğiz. Biçimin Münir'in hayatından nasıl doğduğunu izleyeceğiz. Selim'in ilk sayfaya yazdığı açıklama notunu da masaya koyacağız. Her adımda kapının bedelini de soracağız. Filmler yıkılan bir film stüdyosundan, bir Belçika huzurevinden, Stockholm'de bir stüdyoda kurulmuş bir şehirden, ıssız bir kıyıdan ve uyanamayan bir adamın rüyasından gelecek.

Sıfır noktası

"Erişilebilir" sözü sinemada çoğu zaman yanlış duyulur. Akla kolay, sade, herkes için yumuşatılmış bir film gelir. Deneysel bir yazar bu sözü duyunca tetikte durur. Ona göre erişilebilirlik bir ödündür, deneyin sulandırılmasıdır.

Burada kelimeyi daha dar kullanacağız. Erişilebilirlik, bir metnin onu önceden tanımayan birine nereden açıldığıdır. Bir filmin kaç kişiye ulaştığı başka bir sorudur. Biz yalnız kapıya bakıyoruz. Kimse yol göstermediğinde okurun ilk adımı nereye düşüyor?

Her deneysel film bir kapı bırakır, bilerek ya da bilmeyerek. Kimi bir yüz bırakır, kimi bir ses, kimi bir kural. Kimi filmler kapıyı çok dar tutar. O zaman yalnız aynı geleneği bilen seyirci girebilir. Bu da meşru bir seçimdir. Bir galeride dönen yapısal film, seyircisinin kim olduğunu zaten bilir.

NUMARATÖR'ün ortasında ise bir insan ve onun bekleyişi duruyor. Selim'in taslağı daha baştan geniş bir kapı ister gibi görünüyor. Ama kapının nerede durduğunu Selim henüz bilmiyor.

Her seçimin bir bedeli var. Kapı genişledikçe tuhaflık bir şey kaybedebilir. Seyirci kendini fazla rahat hissederse salonun ürpertisi azalır. Kapı daraldıkça da salon yalnız Selim gibi düşünenlere konuşur. İki ucun arasında herkes için doğru bir nokta yok. Her taslak kendi noktasını seçer ve o seçimin faturasını öder.

Erişilebilirliği açıklamayla da karıştırmamak gerekir. Bir filmi anlaşılır kılmanın en kısa yolu, ne yaptığını söylemektir. Bir dış ses, bir ara yazı, bir karakterin uzun konuşması bunu yapar. Bu yol kapıyı açar, ama odayı da değiştirir. Seyirci artık salonda oturmaz, salon hakkında bir dersi dinler.

Erişilebilirliği "herkes için" diye düşünmek de yanıltır. Hiçbir film herkese aynı kapıdan açılmaz. Daha işe yarar soru şudur: bu film kime, hangi kapıdan açılıyor? Bir festival seyircisi salona biçimden girebilir. Akşam dizisi izleyen biri ise bir yüzden, bir alışkanlıktan girer. Yazar hangi kapıyı açık bırakacağını seçebilir. Ama seçtiğini bilmesi gerekir.

Atölyenin bu toplantıdaki aracı alışılmadık. Elinde tek bir okurun kurşun kalemi var. Burcu'nun annesi bir eleştirmen sayılmaz, bir deneme gösterimine de gelmedi. Ama sayfanın kenarına düştüğü her not, taslağın bir kapısını ya da bir duvarını gösteriyor.

Mekanizma

Kenardaki kurşun kalem

Nermin Hanım notları tahtaya taşımadan önce boş kalan sayfaları sayıyor. Not olmayan yer, okurun rahat ilerlediği yer olabilir. Ya da sıkılıp geçtiği yer.

Atölyedekiler artık soğuk okur olamaz. Emre salonun kurallarını ezbere biliyor. Burcu Rüştü'nün kim olabileceğini haftalarca tartıştı. Selim her sayfanın neden orada durduğunu hatırlıyor. Hiçbiri bir sayfayı ilk kez görmenin nasıl bir şey olduğunu artık bilemez. Annenin notları bu yüzden değerli. Her biri bir yorumdan çok, sayfanın kendi başına ne söylediğinin kaydı.

Nermin Hanım bir uyarı da ekliyor. Tek bir soğuk okur bir ölçü sayılmaz. Bir kapıyı gösterir, bütün kapıları göstermez. Annenin girdiği yerden başka biri giremeyebilir.

Dizdeki fiş

Annenin ilk sıcak notu salonla ilgili değil, bir alışkanlıkla ilgili. Münir fişi dizinin üstünde düzeltiyor. Bu hareket taslakta her sabah tekrarlanıyor. Anne onu tanıyor, çünkü babasında görmüş.

Erişim kapısı çoğu zaman böyle küçük bir şeydir. Selim'in en çok emek verdiği yerler başka: çoğalan sandalyeler, kaybolan pencere, doğum tarihi basan makine. Okur salona bunlardan girmiyor. Bir adamın elinden giriyor. Tuhaflık ancak o elin çevresinde anlam kazanıyor.

Ceketin cebi

İkinci not daha ağır: "Ben de atmazdım."

Ceketin cebi Münir'in duygu çapası. Fişler taslağa zamanın geçtiğini gösteren bir ayrıntı olarak girmişti. Annenin notu başka bir şey söylüyor. Biriken fişler bir umudun kanıtı. Atılmayan her fiş, bir gün işe yarayacağına inanılan bir kâğıt.

Emre burada bir tehlike görüyor. Çapa ağırlaşırsa film bir yaşlılık dramına döner, salon da bir arka plana. Nermin Hanım bedelin gerçek olduğunu kabul ediyor. Çapa ne kadar sıcaksa salonun soğuğu o kadar azalır. Selim bir karar veriyor. Cebe hiçbir sahnede yakın plan yok. Fişler yalnız elin hareketinde görünüyor.

Üçüncü sabah

Annenin notlarında küçük bir tuhaflık var. Hasibe'nin cümlesinin altı ilk sabah çizilmiş. İkinci sabah çizilmemiş. Üçüncü sabah cümlenin yanına yalnız bir kelime yazılmış: "Biliyordum."

Okur cümleyi Hasibe'den önce kuruyor. Bu küçük zafer onu salona bağlıyor. Tuhaf bir dünyada bir şeyi önceden bilmek, seyirciye ayağını basacak bir taş veriyor. Bir not daha bunu gösteriyor. Münir'in salondan çıkıp dışarıda aynı sabahı bulduğu sayfada anne şöyle yazmış: "Eyvah, sırası gitti." Kâmuran'ın kuralını öğrenmiş. Salonun mantığını sorgulamıyor. O mantığın içinde Münir için korkuyor.

Kaç soru?

Annenin soru işaretleri tahtaya yazılıyor. Sandalyeler, pencere, doğum tarihi, Rüştü, şemsiyeler, kurgu odasındaki adam. Nermin Hanım hepsinin aynı anda açık kalıp kalamayacağını soruyor.

Bilinçli belirsizlik, tek tek bakınca her soruyu haklı çıkarabilir. Bütçe ise toplama bakar. Okur bir filmde birkaç büyük soruyu taşıyabilir, bir düzine soruyu taşıyamaz. Atölye taşıyıcı soruları seçiyor. Ekranda bir gün onun numarası yanacak mı? Rüştü kim? Pencerenin izinde ne var? Bunlar açık kalıyor. Sandalyeler ve doğum tarihi salonun Münir'i içine alan yönüne bağlanıyor. Kurgu odasının sorusu Selim'in kendi sorusu. O sayfa hâlâ dosyanın en üstünde duruyor.

Şemsiyeler

On üçüncü sayfada salondaki her sandalyenin yanında ıslak bir şemsiye duruyor. Dışarıda güneş var. Kimse şemsiyelere bakmıyor. Ertesi sabah şemsiyeler yok.

Selim şemsiyeyi kalemi kaldırmadan yazdığı sabahtan hatırlıyor. O sabahtan gelen saksı sonradan bir zincire bağlanmıştı. Şemsiye bağlanmadan kalmış. Nermin Hanım salonun tek kuralını hatırlatıyor: salonda beliren her nesnenin kaynağı Münir'dir. Şemsiyeler kimden geliyor? Selim bir cevap bulamıyor. Görüntüyü seviyor, yine de çıkarıyor. Bedelini de saklamıyor. Salonun en güzel karelerinden biri gitti. Karşılığında okurun bir sorusu azaldı.

Gişeden gelen biçim

Gişede eski masanın belirdiği sayfada annenin notu tek kelime: "Onunmuş." Kimse ona masanın kimin olduğunu söylemedi. Emre bunun bir rastlantı olmadığını düşünüyor. Taslağın biçimi zaten bir gişe hayatından geliyor.

Taslağın her sahnesi aynı üçlüyle başlıyor: çan, fiş, uzanan el. Bu düzen bir sinema deneyinden önce bir memurun günüdür. Münir otuz yıl boyunca camın öbür yanında aynı sırayı kurdu. Biçim ile tema burada ayrı yerlerden gelmiyor. Bekleyiş Münir'in şimdiki hayatı, tekrar da eski işi.

İlk sayfadaki not

Selim'in taslağının ilk sayfasında, başlığın altında kısa bir yazar notu var. "Bu film bir deneydir. Olaylar bir nedenle bağlanmaz. Salon Münir'in iç dünyasıdır." Burcu notun yanına bakıyor. Kenar boş. Annesi notu okumadan ilk sahneye geçmiş.

Emre başka bir açıklama öneriyor. Kâmuran bir sahnede Münir'e eski işini sorabilir. Münir de otuz yılını anlatır. Nermin Hanım öneriyi geri çevirmiyor, tartmaya çağırıyor. Böyle bir açıklama sahnesi okuru rahatlatır. Ama "Onunmuş" notu, okurun o otuz yılı masadan zaten okuduğunu gösteriyor. Selim notu siliyor. Kâmuran'ın sorusu da yazılmıyor.

Gelmeyen numara

Burcu annesinin son notunu okuyor. Ekranın yine başka bir numarayı gösterdiği son satırın yanında: "Gelecek mi?" Altında, daha bastırılmış bir kalemle: "Gelmesin de, bekleyeyim."

Selim bu notu uzun süre okuyor. Son sayfayı değiştirmiyor. Numara gelmiyor, umut da kesilmiyor. Ekran akmaya devam ediyor. Münir'in eli makineye uzanıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Soğuk okurdan yorum değil, iz iste. Okura ne düşündüğünü sorma. Nerede durduğunu, neyi sorduğunu kenara yazmasını iste. Okur sana anlatırken kendi okumasını düzeltir. Kalem ise anında yazar.

Boş kenarları da oku. Not olmayan sayfa ya akan ya da atlanan sayfadır. Hangisi olduğunu anlamak için okura o sayfadan bir ayrıntı sor. Hatırlıyorsa sayfa akmıştır.

Kapıyı en tuhaf yere koyma. Deneysel bir taslakta yazar en büyük buluşunu kapı sanır. Okur çoğu zaman en küçük insani harekete tutunur. Tuhaflığı o hareketin çevresine kur.

Çapayı yakın plana çekme. Duygu çapası ne kadar vurgulanırsa o kadar duygusallaşır. Cebi göstermek yerine elin hareketini yaz. Seyirci çapayı kendi bulduğunda daha sıkı tutar.

Kuralı üçüncü kez de bozmadan ver. Tutunma kuralı ancak tahmin edilebildiğinde işler. İlk iki tekrar kuralı öğretir. Üçüncüsü seyirciye bildiğini doğrulatır. Esnetmeyi ondan sonra düşün.

Açık soruların listesini tut. Taslaktaki bütün açık soruları bir sayfaya yaz. Taşıyıcı olanları işaretle. Taşıyıcı olmayan her soru ya bir kurala bağlansın ya da taslaktan çıksın.

Her dönüşüme bir sahip sor. Bir değişiklik için "bu kimden geliyor?" diye sor. Cevap karakterin hayatına çıkmıyorsa dönüşüm keyfîdir. Sevdiğin bir imge olsa bile onu başka bir taslağa ayır.

Biçimin kökünü karakterin işinde ara. Bir memurun filmi bir gişe gibi açılabilir. Bir kurgucunun filmi geri sarılabilir. Biçim karakterin gündeliğinden geldiğinde okur onu bir oyun saymaz, bir hayatın düzeni sayar.

Yazar notunu yaz, sonra sil. Deneyini açıklayan notu kendin için yaz. Sonra taslaktan çıkar. Not sayfada kalırsa okur filmi notun gözüyle okur. Metin, notun söylediğini kendi başına yapabilmeli.

Açıklama sahnesinin yerine bir nesne koy. Bir karakterin geçmişini anlatan konuşma çoğu zaman tek bir nesneyle karşılanabilir. Münir'in otuz yılını gişedeki eski masa taşıyor. Masa konuşmadığı için okur onu kendi tamamlıyor.

Kapının bedelini bir satırla yaz. Her açtığın kapının karşılığında neyi kaybettiğini not et. Şemsiye gitti, bir görüntü kayboldu. Bedeli bilerek ödemek, bir yıl sonra taslağa bakarken pişmanlığı azaltır.

Kapıyı ilk sayfalarda bırak. Okur salona girmeden önce bir şeye tutunmalı. Tuhaflık ilk sayfada başlayabilir, ama insani hareket de ilk sayfada olmalı. Münir'in dizindeki fiş taslağın ikinci sayfasında. Annenin ilk sıcak notu da orada.

Okurun küçük zaferini ödüllendir. Seyirci bir kuralı önceden sezdiğinde ona bir an ver. Hasibe'nin cümlesini kesmeden, beklenen yerde söylet. Seyirci haklı çıktığını duyduğunda dünyaya biraz daha güvenir. Kuralı esneteceğin anı da bu güvenin üstüne kur.

Kapıyı kime açtığını seç. Bir deneysel taslak herkese aynı yerden açılmaz. Festival seyircisini mi, akşam dizisi izleyen birini mi düşünüyorsun? İkisi de meşru bir okur. Seçimini bil, sonra kapıyı o okurun basacağı yere koy.

Notları sayfa sırasına diz. Kenar notlarını sayfa numaralarıyla bir çizgiye işaretle. Notların sıklaştığı yer çoğu zaman bir duvardır. Uzun boşluk ya akıştır ya kopuş. Selim kenarı boş kalan sayfaları bir okura daha verecek.

Kuralı bozacağın anı okurla sına. Tutunma kuralı öğrenildi mi, bunu ancak kural esnediğinde anlarsın. Okur esnemeyi fark ediyorsa kural yerleşmiştir. Fark etmiyorsa esneme erken gelmiştir.

Tek okurun sesini çoğaltma. Bir soğuk okurun notu bir kapıyı gösterir. Bütün taslağı ona göre yeniden kurma. İkinci bir okur bambaşka bir yerden girebilir. Kapıların sayısını ancak birkaç okurla öğrenirsin.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Erişilebilirlik, bir metnin onu tanımayan birine nereden açıldığıdır; bir ödün sayılmaz ama bir bedeli vardır.
• Soğuk okur taslağın kapısını yazarın göremediği yerde gösterir.
• Erişim kapısı çoğu zaman en küçük insani harekettir.
• Duygu çapası kayan bir dünyada seyircinin duygusunu karaktere bağlar; vurgulandıkça duygusallaşır.
• Tutunma kuralı tahmin edilebildiği için seyirciye güven verir.
• Belirsizlik bütçesi açık soruların toplamına bakar.
• Keyfî dönüşüm bir kaynağa bağlanmaz; imge çarpıcı da olsa okura yeni bir soru yükler.
• Karakterden doğan biçimde tema ile biçim aynı yerden gelir.
• Kendini taşıyan metin deneyini açıklamaz, tekrarlarıyla okutur.
• Her açılan kapının bir bedeli vardır; bedeli bilerek ödemek bir seçimdir.
• Tek bir soğuk okur bir kapıyı gösterir, bütün kapıları göstermez.
• NUMARATÖR'de Münir'in numarası açık kalıyor.

Sonraki derse köprü

Selim NUMARATÖR'ün dosyasını kapatıyor. Burcu çantasından başka bir dosya çıkarıyor: KUVÖZ, bir mockumentary dizi pilotu. Bir kuluçka merkezinde üç kişilik bir girişim, mutluluğu ölçen bir uygulama geliştiriyor. Bir belgesel ekibi de onları izliyor. Selim'in salonu bilerek hiçbir kurumu işaret etmiyordu. KUVÖZ'ün kahkahası ise bir yere yöneliyor. Uygulamaya mı, girişim heyecanına mı, kameraya her şeyi devrim diye anlatan kurucuya mı? Yoksa ekibin kendisine mi? Hicvin hedefi seyirciye ne kadar açık görünmeli, ve hedef bulanıklaşırsa kahkaha nereye düşer?