Dehşet, korku ve tiksinti

Açılış sahnesi

Selim sabah derse bir öneriyle geliyor. Gece yarısı uyanmış, aklına KAPALI ODA'nın eksik sayfası gelmiş. Kâğıdı masaya koyuyor ve yüksek sesle okuyor.

Gece. Dilara uyanıyor, çünkü Kayra yatağında yok. Üst kat koridorunda yürüyor. Koridorun sonundaki kapı aralık. İçeriden soğuk bir hava geliyor.

"Burada bitirdim," diyor Selim. "Sonrasını yazamadım."

Emre hemen atılıyor. "İçeride bir şey göreceğiz. Kayınvalidenin hırkasıyla biri. Pencerenin önünde, sırtı dönük."

Burcu kaşlarını çatıyor. "Hiçbir şey görmeyeceğiz. Yalnız Kayra'yı. Yerde oturuyor, boş köşeye bakıyor."

"Bir de koku," diyor Emre. "Çürümüş bir şey. Pencerenin pervazında küf bağlamış bir çorba kâsesi."

Selim ikisine de bakıyor. Kendi sayfasında bunların hiçbiri yoktu. Yalnız aralık bir kapı ve soğuk bir hava vardı. Şimdi o kapının ardında iki ayrı oda, iki ayrı film duruyor.

Nermin Hanım kalemi masaya bırakıyor. Masada aynı gece için birkaç öneri var. Selim'in sayfası bekletiyor. Emre'nin figürü gösteriyor, kâsesi mide bulandırıyor. Burcu'nunki de gösteriyor, ama başka bir şeyi.

"Hangisi doğru, diye sormayın," diyor. "Hangisini, ne kadar, hangi sayfada kullanacağımı sorun."

Korku filmi tek bir duygu değil, birbirinin yerini alan birkaç duygudur; yazarın işi onların sırasını ve dozunu seçmektir.

Bu derste ne olacak

Korku dediğimiz şeyi parçalarına ayıracağız. Tehdit gelmeden önceki uzun bekleyişi, kesinleştiği anı, görüldüğü anı ve bedeni geri iten tiksintiyi ayrı ayrı tartacağız. Karşılaşmanın ardından ne kaldığını, izleyicinin ne zaman soluk alacağını ve tehdidin nasıl geri döneceğini konuşacağız. KAPALI ODA'da aralık bulunan kapı ders boyunca masada duracak. Atölye neyin görüleceğine, neyin görülmeyeceğine karar arayacak. Tiksintiyi kullanıp kullanmamanın bir kural değil, bir zevk meselesi olduğunu Nermin Hanım'ın kendi kararı üzerinden göreceğiz. Filmler Amerika'nın yollarından, bir göl kıyısından, bir sahil kasabasından, bir televizyon stüdyosundan ve İngiltere'de harap bir evden gelecek. Sonunda bu duyguların bir taslağa ne kadar sık serpileceğini bir şerit üstünde çizeceğiz.

Sıfır noktası

Gündelik dilde "korkuttu" deyip geçeriz. Ama korkunun içinde birkaç ayrı his vardır. Gece boş bir sokakta arkandan ayak sesi duyduğunu düşün. Önce bir huzursuzluk gelir. Belki bir şey yoktur. Sonra ses hızlanır ve artık eminsin: biri seni izliyor. Sonra köşeyi dönersin ve onu görürsün. Görünce başka bir şey hissedersin. Bir de yüzünde bir yara, ağzında kan varsa, korkunun yanına bir mide bulantısı eklenir.

Bu dört an aynı gecede ardı ardına gelir. Her biri bedende başka bir yere vurur. Huzursuzluk omuzlara yerleşir. Kesinlik kalbi hızlandırır. Görmek nefesi keser. Tiksinti ise insanı geriye iter, yüzünü buruşturur.

Korku yazarı Stephen King bu duyguları bir sıralamayla anlatır. En üste zihnin kurduğu dehşeti koyar. Onun altına gözün gördüğü korkuyu. En alta da mideye seslenen kaba etkiyi. Dehşeti kuramazsa korkuya, korkuyu da kuramazsa tiksintiye başvuracağını söyler. Bu sıralama bir zevk ilanıdır, bir yasa değil. Ama yazara iyi bir soru bırakır: şu sayfada izleyiciyi nereden yakalıyorum?

Bir korku taslağı bu duygulardan yalnızca birini kullanırsa çabuk tükenir. Hep bekleten bir film izleyiciyi yorar. Hep gösteren film onu alıştırır. Hep tiksindiren film ise onu ya kaçırır ya da güldürür. Duygular birbirini besler. Uzun bir bekleyişten sonra gelen tek bir görüntü, baştan beri gösterilen yüz görüntüden daha çok sarsar. Bir rahatlamadan sonra gelen küçük bir ses, kesintisiz bir gürültüden daha çok ürpertir.

Bu yüzden korku yazarının elinde bir tek düğme yoktur. Birkaç düğme vardır ve her biri başka bir şeyi açar. Hangisine ne zaman basılacağı, hangisinin hiç kullanılmayacağı bir zevk kararıdır. Ama bu kararı bilerek vermek gerekir. Yoksa taslak yazarın en rahat ettiği duyguya kayar ve orada takılır kalır.

KAPALI ODA şimdiye kadar neredeyse yalnız bekletti. Kayra'nın kapı önündeki fısıltısı, kendiliğinden açılan dolap kapağı, aynadaki yorgun yüz. Hepsi bir şeyin geleceğini söylüyor. Ama hiçbiri gelmiyor. Selim'in aralık kapısı taslağın ilk kez bir karşılaşmaya yaklaştığı yer. Nermin Hanım'ın kararsızlığı da buradan geliyor. Kapı açıldığında hangi duyguyu çalacak?

Mekanizma

Gelmeden önce

KAPALI ODA'nın ilk yarısı bu duyguyla dolu. Kayra kapıya fısıldıyor. Dilara gece kalkıp dinliyor. Yamaçta sis, evde soğuk. Bunların hiçbiri bir saldırı değil. Ama izleyici her sahneye omuzları kalkık giriyor.

Yaklaşan korkunun yakıtı tekrardır. Aynı koridor, aynı kapı, her seferinde küçük bir farkla. Burcu taslakta bu farkları sayıyor. İlk gece kapının altından ışık sızmıyor. Üçüncü gece kapı kolunun tozu silinmiş. Kimse onu silmemiş.

Kesinleştiği an

Selim'in sayfasındaki aralık kapı tam bu an. Dilara artık bir şey olduğunu biliyor. Kayra yatağında yok, kilitli kapı açık. İçeriyi görmüyor. Dehşet uzun sürmez. Birkaç saniyelik bir koridor yürüyüşüdür. Ama o saniyeleri yazar ağır yazmak zorunda. Nermin Hanım Selim'in sayfasına bir not düşüyor: Dilara kapıya üç adımda değil, daha yavaş yürüsün. Döşeme her adımda başka bir ses çıkarsın.

Görüldüğü an

Emre'nin sırtı dönük figürü bir karşılaşma anı. Burcu'nun yerde oturan Kayra'sı da öyle. İkisi de kapıyı açar. Ama izleyiciye başka bir şey verir. Emre'ninkinde izleyici bir varlık görür ve korkar. Burcu'nunkinde izleyici bir çocuk görür ve korkusu yasa döner. Kayra boş köşeye bakıyor, eli dizinde, sakin. Dilara oğlunu kucaklayıp odadan çıkarıyor. Çocuğa hiçbir şey olmuyor. Korkutan, onun sakinliği.

Görülen ve görülmeyen

Karşılaşma her şeyi göstermek zorunda değildir. Görülen ile görülmeyen arasındaki sınır, karşılaşmanın en önemli kararıdır. Gösterilen tehdit küçülür, çünkü artık bir ölçüsü vardır. Gösterilmeyen tehdit ise izleyicinin elinde büyür. Ama hiç gösterilmeyen tehdit bir noktada inandırıcılığını yitirir.

Nermin Hanım kendi tercihini söylüyor. Odanın içi yalnız Dilara'nın telefon ışığının değdiği yere kadar görünsün. Işık Kayra'nın yüzünde, yatağın ucunda, pencerede dolaşsın. Köşeye hiç dönmesin.

Emre itiraz ediyor. "Hiçbir şey görmezsek izleyici kandırıldığını düşünür." Nermin Hanım ona bir şey veriyor. Işık odadan çıkarken bir an bir sandalyenin arkalığına değiyor. Sandalyede kayınvalidenin hırkalarından biri asılı. Dolaptaki hırkalardan biri buraya nasıl gelmiş? Kimse sormuyor. Işık geçip gidiyor. İzleyici bir şey gördü. Ama gördüğü bir varlık değil, bir iz.

Tiksinti

Emre'nin küflü kâsesi bir tiksinti önerisi. Kâse bir yandan bir ipucu. Kayra "Gelin, çorban soğudu" dediğinde ölmüş bir kadının sesini taşımıştı. Pervazdaki çorba o cümleye bağlanıyor.

Nermin Hanım burada bir tercih yapıyor. Kâseyi göstermek istemiyor. Kokuyu istiyor. Dilara günlerdir koridorda bir koku alıyor, nereden geldiğini bulamıyor. Gece kapı aralanınca koku ağırlaşıyor. "Bu benim zevkim," diyor. "Emre'nin kâsesiyle de iyi bir film olur. Başka bir film olur."

Bedenin cevabı

Bu duyguların her biri izleyicinin bedeninde başka bir iz bırakır. Yaklaşan korku kasları gerer. Dehşet nefesi tutturur. Karşılaşma bir sıçrama ya da donup kalma getirir. Tiksinti yüzü kaçırtır. Yazar karakterin bedenini de bu sıraya uydurabilir. Dilara koridorda nefesini tutuyor. Odaya girince nefesi buhar oluyor, çünkü oda evden soğuk. Kayra'yı kucağına aldığında oğlunun elleri buz gibi.

Sonra

Selim'in sayfası kapının önünde bitiyordu. Atölye ertesi sabahı yazıyor. Kahvaltı. Kayra geceyi hatırlamıyor. Dilara kapıya bakmaya çıkıyor. Kapı yeniden kilitli. Anahtar yine yok.

Bu sabah bir soluk alma da. Kayra kahvaltıda ilk kez gülüyor. Dilara gülüyor. İzleyici de gevşiyor. Bu rahatlama sahici olabilir. Ama bir sahte rahatlamaya, yani bir sonraki darbeyi hazırlayan gevşemeye de dönebilir. Fark, rahatlamadan sonra ne geldiğinde.

Kayra ekmeğini bölerken söylüyor: "Babaannem kızmadı." Bir cümle. Dilara'nın gülüşü yüzünde kalıyor. Tehdit büyümedi. Yalnız masaya geri oturdu.

Ne kadar, ne sıklıkla

Nermin Hanım tahtaya uzun bir şerit çiziyor. Taslağın baştan sona akışı. Yaklaşan korkuyu griyle, dehşeti maviyle, karşılaşmayı kırmızıyla işaretliyor. Tiksinti için yeşil kalemi elinde tutup bekliyor. Şeridin ilk üçte ikisi gri. Kırmızı yalnız bir kez, Selim'in aralık kapısında. Yeşil hiç yok.

Bir duygu ne kadar sık kullanılırsa izleyici ona o kadar alışır. Alışılan şey artık korkutmaz. Bu yüzden şeritte renklerin arasındaki boşluk da bir araçtır. Uzun bir gri aralıktan sonra gelen kırmızı, sık sık tekrar eden kırmızıdan daha sert vurur. Burcu şeridin ortasında kırmızısız uzun bir yol görüyor ve bunu bir eksik saymıyor. Selim ise kapıdan sonra hiç kırmızı olmamasından tedirgin. İzleyici bir kez gördükten sonra yeniden görmeyi bekler mi?

"Kokuyu nereye koyacağım?" diye soruyor. "Bir kez mi, üç kez mi?" Atölye cevap vermiyor. Şerit tahtada kalıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Dehşeti uzat, karşılaşmayı kısalt. Bekleme sahnesi ağır yazılır, görme anı hızlı. Koridor sayfalar sürebilir, karşılaşma bir satır. İzleyici sonucu hatırlamaz, yolu hatırlar.

Karşılaşmayı beklentinin yanına koy. İzleyici kapının ardında bir figür bekliyorsa ona bir çocuk göster. Beklenen biçimin yerine başka bir biçim gelince korku yeni bir yöne açılır.

Görüntüyü bir ölçüye bağla. Neyin görüneceğini ışığın kaynağı belirlesin. Telefon ışığı, kapı aralığı, ayna. Kamera her yeri görürse izleyici neyin saklandığını sezmez. Kaynak sınırlıysa karanlık da bir anlam taşır.

Tiksintiyi bir anlama bağla. Kâse ya da koku hikâyenin bir ipliğine bağlanmazsa yalnız mide bulandırır. Çorba kokusu "Gelin, çorban soğudu" cümlesine bağlandığında tiksinti bir ipucuna dönüşür.

Artçıyı atlama. Karşılaşmadan sonraki sahne, karşılaşmanın ne anlama geldiğini söyler. Kahvaltıda Kayra geceyi hatırlamıyor. Bu tek bilgi, gecenin kimin gecesi olduğunu sorgulatır.

Rahatlamayı bir kez sahici ver. İzleyici her rahatlamanın tuzak olduğunu öğrenirse artık gevşemez. Bir kez gerçekten soluk aldır. Sonraki yeniden tehdit daha derine iner.

Yeniden tehdidi küçük tut. Tehdit geri dönerken büyürse izleyici bir tırmanış izler. Küçük dönerse bir varlık hisseder. Bir cümle, bir koku, silinmiş bir toz yeter.

Doz haritasını yazdıktan sonra çiz. Taslağı bitir, sonra şeridi renklendir. Rengi aynı kalan uzun bir aralık ya yorgunluk ya bilinçli bir sessizliktir. Hangisi olduğunu yalnızca yazar bilir.

Bedenin tepkisini karaktere de ver. Dilara'nın nefesi buhar olduğunda izleyici soğuğu kendi teninde hisseder. Karakterin bedeni, izleyicinin bedenine giden en kısa yoldur.

Kokuyu, sesi, ısıyı görüntüden önce kullan. Göz en son inanan duyudur. Koku, ses ve soğuk izleyiciye görüntüden önce ulaşır ve onu hazırlar. Dilara'nın koridordaki kokusu, kapı açılmadan önce odayı izleyicinin zihnine kurar.

Karşılaşmayı bir yüze değil, bir tepkiye kur. Kimi zaman izleyici tehdidi değil, karakterin onu görünce yaptığını görür. Dilara'nın telefonu düşürmesi ya da kapı kolunu bırakması, köşede duran figürden daha çok şey anlatabilir. Tepki görüntünün yerini tutar ve görüntüyü harcamadan saklar.

Tiksintinin dozunu karakterin yakınlığına göre ayarla. Yabancı bir bedenin çürümesi iğrendirir. Sevilen birinin bedeninin çürümesi ise iğrendirir ve yaralar. Tiksinti ne kadar yakın birine dokunursa o kadar az doz yeter.

Çocuğu korkunun tanığı yap, hedefi değil. KAPALI ODA'da Kayra hiç zarar görmüyor. Korkutan, onun sakinliği ve taşıdığı cümleler. İzleyici çocuğu korumak ister ama ona bir şey olmasını izlemek zorunda kalmaz. Bu bir sınırdır. Aynı zamanda daha uzun süren bir korkudur, çünkü bir şey olmadığı için hiçbir şey bitmez.

Duyguların sırasını bir kez boz. Alışılmış sıra beklemek, kesinleşmek, görmektir. Bir kez tersini dene: önce gör, sonra neyin geleceğini bekle. Kayra'nın kahvaltıdaki cümlesi bunu küçük ölçekte yapar. Gece bitmiştir ama yaklaşan korku yeniden başlar.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Korku filmi birbirinin yerini alan birkaç duygudan kurulur.
• Yaklaşan korku uzun bir bekleyiştir; tekrar ve küçük farkla beslenir.
• Dehşet tehdidin kesinleştiği ama görülmediği andır.
• Karşılaşma anı zihnin kurduğu biçimi gözün gördüğüyle değiştirir.
• Neyin görüneceğini sınırlı bir ışık kaynağına bağlamak karanlığa anlam verir.
• Tiksinti tehlikeden çok kirlenmeye karşı çalışır ve bir ipliğe bağlanınca anlam kazanır.
• Korku artçısı karşılaşmanın ne anlama geldiğini söyler.
• Sahici bir rahatlama sonraki tehdidi güçlendirir.
• Yeniden tehdit küçük dönerse bir varlık hissi bırakır.
• Doz haritası hangi duygunun nerede yoğunlaştığını gösterir.
• Tiksintiyi kullanmak ya da kullanmamak bir kural değil, yazarın zevkidir.
• Duyguların sırası bir kez bozulduğunda, film bittikten sonra da bekleyiş sürebilir.

Sonraki derse köprü

Şerit bütün taslağı gösteriyor. Ama Selim'in aralık kapısı tek bir sahne ve o sahnenin kendi içinde de bir sırası var. Dilara o gece önce sıcak yatağında, güvende. Sonra küçük bir tuhaflık: koridordan gelen bir esinti. Dilara bunu kendine açıklıyor, pencere açık kalmış diyor. Sonra ikinci bir işaret geliyor. Her işaret bir öncekinden biraz daha yakın. Korku sahnesi güvenli bir alandan aralık bir kapıya hangi adımlarla varır? Karakterin kendine yaptığı açıklama izleyiciyi nasıl yanıltır?