Değişiklik günlüğü

Açılış sahnesi

Dokuzuncu haftanın cuma akşamı. Yapı turu dün sabah başladı. Burcu masaya üç çıktı bırakıyor. Üçünün de ilk sayfası aynı: gece, yağhane kapısı, yeni asma kilit.

«Hangisini okudun?» diye soruyor Emre'ye.

Emre çıktılara eğiliyor. «Sabah yolladığını. Bence en iyisi oydu.»

«Sabah iki dosya yolladım.»

Selim kâğıtların köşesine bakıyor. Birinin üstünde «çalışma» yazıyor, birinde «çalışma eski», öbüründe «çalışma son». «Son hangisi?»

«Dün geceki. Gece bir şeyleri daha kurcaladım. Neyi, hangi dosyada, emin değilim.»

Nermin Hanım ikinci sayfadaki bir satırı gösteriyor. Gençlik hattı artık, yaşlı Nüzhet'in parmakları cebindeki tebeşiri bulduğu anda açılıyor. Sahnenin başında eski bir not duruyor: «Motor susar; taşın uğultusu başlar.»

«Hangi motor?» diyor Nermin Hanım. «Bu sahnenin önünde artık araba yok.»

Burcu günlüğünü açıyor. Perşembenin satırı tek cümle: «Gençlik hattı yer değiştirdi. Durum: deneme.»

Selim kaşını kaldırıyor. «Kimin denemesi?»

«Senin.» Burcu duraksıyor. «Ama gerekçesi benim. Ya da ikimizin.»

Nermin Hanım çıktıları üst üste koyuyor. «Bu satırla eski hâline dönebilir misin?»

Burcu satırı bir kez daha okuyor. Cevap vermiyor.

Revizyon turunda günlük her değişikliğin eski ve yeni hâlini, kimin önerdiğini, neden yapıldığını ve nasıl geri alınacağını yazar.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun tek cümlelik perşembe satırını açacağız. Önce dosyalarına içeriği söyleyen adlar vereceğiz. Dondurulmuş taslakla çalışma dosyasını karşılaştırıp hangi değişikliğin kayda hiç girmediğini bulacağız. Bir notun kimden geldiğini ve hangi sürümü okuyarak söylendiğini yazmanın neden önemli olduğunu göreceğiz. Bir sahne yer değiştirince hangi kişilerin etkilendiğine bakacağız. Yerinden oynayan sahnenin metinde bıraktığı izleri arayacağız. Cevabı olmayan satırları ayrı tutmayı, her değişikliğe bir dönüş yolu bırakmayı konuşacağız. Akşamın sonunda Burcu'nun günlüğü tek cümlelik satırlardan sütunlu bir sayfaya dönüşmüş olacak. Taşınan sahne ise hâlâ bir deneme olarak yerinde duracak. Filmler bir kahraman ekibinden, intikam peşindeki bir hırsızdan, Kudüs'ten, okyanus dibinden ve Wyoming'den gelecek.

Sıfır noktası

Taslak yazılırken tutulan günlük ileriye bakar. Yazar bir yön değiştirir, yazılmış sayfaları işaretler ve yürümeye devam eder. Eski sayfalar beklemededir. Kimse onlara dokunmaz. Günlükteki satır bu yüzden kısa olabilir. Neyin değiştiğini ve nereye gidildiğini söylemesi yeter, çünkü eski hâl zaten sayfada duruyor.

Yeniden yazımda durum tersine döner. Değişiklik artık yazılmış sayfanın üstünde yapılır. Bir sahne taşınınca eski yeri boşalır. Bir paragraf kısalınca uzun hâli ekrandan gider. Her değişiklik var olan bir şeyin yerine geçer. O şey bir yerde saklanmazsa geri gelmez.

Turlar bu işi daha da karıştırır. Aynı sahne birinci turda yer değiştirir, ikinci turda kısalır, son okumada bir repliği daha gider. Üç değişiklik üst üste biner. Üçüncü turdaki yazar birinci turda neden o sahneyi taşıdığını hatırlamaz. Bazen onu eski yerine geri taşır. Sonra aynı tartışmayı baştan yapar.

Bir de başkalarının sesi girer işin içine. Taslak artık okunuyor. Hoca bir şey söylüyor, arkadaş başka bir şey. Bir yakının sesli okumada sorduğu bir soru da deftere düşüyor. Her not bir değişikliğe yol açabilir. Değişiklik yapıldıktan bir hafta sonra kimin notundan çıktığı unutulur.

Bu yüzden revizyon turundaki günlük daha çok şey ister. Değişen şeyin tam adını ister. Eski hâlini ve yeni hâlini ister. Notun sahibini, yazarın kendi nedenini, etkilenen kişileri ister. Değişikliğin metinde bıraktığı kırıntıları, henüz cevaplanmamış soruları ve dönüş yolunu ister.

Bu sütunların hepsi her satırda dolmaz. Bir yazım hatasının düzeltilmesi için günlüğe satır açılmaz bile. Ama bir sahne yer değiştirdiğinde, bir kişinin isteği kaydığında, bir paragraf kısaldığında satır açılır. Ölçü basit: değişiklik geri alınmak istenirse, bunu hafızaya güvenmeden yapmak mümkün mü?

Burcu'nun perşembe satırında bunların hiçbiri yok. Satır yalnız bir şeyin olduğunu söylüyor. Ne olduğunu, kimden çıktığını, nasıl geri alınacağını söylemiyor. Taslak yazılırken bu yeterdi. Yeniden yazımda değil. Önünde iki tur daha var ve aynı sayfalar o turlarda da değişecek. Bugün yazılmayan satır, onuncu haftada bir tartışmaya dönüşecek.

Mekanizma

Dosyanın adı

İlk sorun masadaki üç çıktı. «Çalışma», «çalışma eski», «çalışma son». Üç ad da zamanı söylüyor. Hiçbiri içeriği söylemiyor. «Son» adı en tehlikelisi, çünkü her zaman bir sonraki son gelir.

Burcu dosyaları yeniden adlandırıyor. Dondurulmuş taslağın adı zaten içeriğini söylüyordu: hangi taslak olduğu ve sonunun geçici olduğu. Yeni adlar aynı kalıpla kuruluyor. Önce tur, sonra değişiklik. «Birinci tur, gençlik tebeşirden sonra.» Çalışma dosyası yine tek. Ama turun içinde her değişiklikten sonra bir kopya donduruluyor ve o değişikliğin adını alıyor. Emre'nin okuduğu çıktı artık bir saat değil, bir içerik taşıyor. Yarın Ayça'ya gidecek çıktının adı da şimdiden günlükte.

Eski hâl, yeni hâl

Burcu dondurulmuş taslağı ve çalışma dosyasını açıyor. İlk sekansı sayfa sayfa karşılaştırıyor.

Fark listesinde gençlik sahnesinin yeni yeri var. Günlükte de var. Ama bir fark daha çıkıyor. İlk sayfadaki kilit tarifi kısalmış. Burcu bunu perşembe gecesi, sahneyi taşıdıktan sonra yapmış. Taşıma yüzünden tarif ona uzun gelmiş. Yazmış, kaydetmiş, unutmuş. Yapı turunda bir cila yapılmış ve kayda girmemiş.

Burcu günlüğe ikinci bir satır açıyor. Eski hâl: yarım sayfalık kilit. Yeni hâl: dört satır. Durum: yanlış turda yapıldı.

Notun sahibi

Nermin Hanım'ın bir notu daha var. Kulağın kapıya dayandığı an ona çok erken geliyor. Burcu bunu taşımanın sonucu sanmıştı.

Sürüm farkı başka bir şey söylüyor. Kulağı öne çeken şey taşıma değil, kısalan kilit tarifi. Nermin Hanım'ın notu ikinci satıra ait. Burcu notu oraya yazıyor: «Nermin Hanım, birinci tur çıktısı.»

Perşembe satırı da sahiplerini alıyor. Öneren Selim. Selim'in nedeni: seyirci tozun içindeki kızı tanısın. Burcu'nun nedeni başka: tebeşir iki zamanı tek bir hareketle bağlasın. İkisi aynı değişikliği istiyor, ama farklı şeyler için. Selim bir gün fikrini değiştirirse Burcu'nun nedeni ayakta kalabilir. Emre'nin «sabah» dediği çıktı da bir ad alıyor: taşıma var, kilit hâlâ uzun. Emre'nin beğenisi de aynı yeri gösteriyor. İki not, iki ayrı okurdan, aynı satıra bağlanıyor.

Etkilenen kişiler

Taşımanın kimlere dokunduğunu Burcu satır satır yazıyor. Genç Raşit artık Ceren köye varmadan perdeye çıkıyor. Seyirci bir ağabeyin varlığını Ceren'den önce biliyor. Bu, Ceren'in köydeki bütün sorularının rengini değiştiriyor. Selahattin «Vardı» dediğinde seyirci artık şaşırmıyor. Ceren'in şaşkınlığını izliyor.

Nüzhet de değişiyor. Cebindeki tebeşire dokunduğu an, gençlik sahnesine açılan bir kapı oldu. Hareket artık bir anıyı çağırıyor. Burcu her kişinin yanına tek bir cümle yazıyor ve bir de sahne listesi.

Kalan kırıntılar

Sırada Nermin Hanım'ın bulduğu satır var. «Motor susar; taşın uğultusu başlar.» Eski sırada gençlik sahnesi Ceren'in arabası durunca açılıyordu. Motorun susması uğultuya köprü kuruyordu.

Bu iz kolay görünür, çünkü ilk satırda duruyor. Ötekiler daha sinsidir. Burcu ilk sekansın kalanını taramaya başlıyor. Ceren'in köye vardığı sahnede bir ses notu var: «Uğultu yok; taş çoktan susmuş.» Bu not, uğultunun bir önceki sahnede duyulduğunu varsayıyordu. Şimdi uğultu çok daha önce geliyor. Not anlamını yitirdi. Burcu düzeltmiyor. Satırı günlüğe yazıyor, sayfayı işaretliyor.

Açık kalan

Bazı soruların cevabı bu turda çıkmayacak. Raşit'in erken görünmesi, seyircinin Ceren'den önde gitmesi demek. Bu bir kazanç mı, bir kayıp mı?

Burcu soruyu kırmızıyla yazıyor ve yanına bir yer ekliyor: ikinci tur, Ayça'nın okuması. Ayça romanı hiç duymadı. Ceren'in sorularında sıkılırsa cevap belli olur: seyirciyi önde tutmanın bir bedeli var. Sıkılmazsa taşıma kalır. Açık satırlar günlüğün sonunda ayrı bir sayfada da toplanıyor. Her turun sonunda sayılıyor.

Dönüş yolu

Nermin Hanım'ın sorusu hâlâ masada. Eski hâline dönebilir mi?

Burcu'nun elinde böyle bir nokta var: dondurulmuş taslak. Ama iki değişiklik aynı oturuşta yapıldı. Biri geri alınırken öbürü de gidebilir. Burcu kilidin eski paragrafını dondurulmuş taslaktan alıp yerine koyuyor. Gençlik sahnesi yeni yerinde kalıyor. Bu kez işe yaradı, çünkü iki değişiklik farklı sayfalardaydı.

Burcu kuralını günlüğün ilk sayfasına yazıyor. Bir değişiklik, bir satır, bir kopya. Her satırın son sütunu: geri almak için.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Dosyayı içeriğiyle adlandır. «Son», «yeni», «düzeltilmiş» adları bir hafta içinde anlamını yitirir. Önce turu, sonra değişikliği yaz. Ad, dosyayı açmadan neyi taşıdığını söylesin.

Değişiklikten önce satırı aç. Yapacağın değişikliği günlüğe yaz, sonra sayfaya git. Ters sırada yapılan değişiklik kayda girmeden kalır. Burcu'nun kilit tarifi böyle kayboldu.

Bir oturuşta bir değişiklik dondur. İki değişiklik aynı kopyaya girerse biri ötekini geri almayı zorlaştırır. Aralarına bir kopya koy.

Turun sonunda sürüm farkını çıkar. Turu bitirdiğinde dondurulmuş kopyayla çalışma dosyasını karşılaştır. Fark listesinde olup günlükte olmayan her şey ya bir unutkanlıktır ya bir kaçamak.

Notu okunan sürümle birlikte yaz. «Selim şunu dedi» yetmez. Hangi çıktıyı okuyarak dediğini de yaz. Not başka bir sürüme aitse yanlış değişikliğe bağlanır.

Kendi nedenini notun sahibinden ayır. Öneren bir kişidir, nedenin bir başkası olabilir. Notun sahibi fikrini değiştirdiğinde senin nedenin hâlâ ayakta mı, bunu ancak ikisi ayrı yazıldıysa görürsün.

Kişi sütununu sahneyle doldur. «Ceren etkilendi» yazmak bir şey söylemez. Hangi sahnede, hangi repliğinde, seyircinin onu nasıl izlediğinde ne değiştiğini yaz.

Taşımadan sonra iz taraması yap. Sahne taşındıysa önüne ve arkasına gelen sahnelerin ses notlarına, geçişlerine, ilk repliklerine bak. Artık izlerin çoğu sahnenin kenarlarında durur.

Açık satıra bir sınama yeri ver. Hangi okumada, hangi turda cevaplanacağını yaz. Sınama yeri olmayan açık satır, son okumaya kadar sürüklenir.

Geri alınmış değişikliği silme. Satırın durumunu «geri alındı» yap ve nedenini ekle. İkinci turda aynı fikir yeniden geldiğinde ne olduğunu bilirsin.

Günlüğü tur başında baştan oku. İkinci tura oturduğunda önce açık satırları oku, sonra geri alınanları. Senaryoyu ancak ondan sonra aç.

Bir sürümün özetini tek satıra indir. Her dondurulmuş kopyanın yanına o turda ne değiştiğini anlatan tek bir cümle yaz. Günlük ayrıntıyı tutar, bu satır haritayı.

Kişi ve devamlılık sütunlarını en son kapat. Değişiklik görünür biçimde bittiğinde bile kişiler ve izler hâlâ eski düzende olabilir. Satırı ancak ikisi de temizlendiğinde kapat.

Yanlış turda yapılan işi de kaydet. Yapı turunda bir cümleyi parlattıysan bunu saklama. Satırı aç, durumuna «yanlış tur» yaz. Ya geri al ya da onu kendi turuna kadar beklet. Saklanan küçük işler turun sorusunu bulanıklaştırır.

Okura verdiğin çıktının adını not et. Birine sayfa verdiğin gün, hangi sürümü verdiğini günlüğün kenarına yaz. Not geldiğinde onu doğru sürümle eşleştirmek için başka bir yol yok.

Notu yazarken onu yorumlama. Okurun söylediğini kendi sözcükleriyle yaz. Yorumunu yanına ayrı bir satırla ekle. Bir hafta sonra hangisinin okurun, hangisinin senin olduğunu ayırabilmelisin.

Değişikliğin dokunduğu sayfaları sınırla. Geri alma ancak değişiklik belli sayfalarda kaldıysa kolaydır. Bir değişiklik yirmi sahneye yayılıyorsa onu küçük parçalara böl ve her parçaya ayrı satır aç.

Geri alma yolunu bir kez dene. Turun ortasında bir değişikliği gerçekten geri almayı sına. Kopya yerinde mi, satırdaki sayfa doğru mu? Yol çalışmıyorsa bunu iş başındayken öğrenmek daha ucuz.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Revizyon turundaki günlük yazılmış sayfaların üstünde yapılan değişiklikleri kaydeder.
• Sürüm adı zamanı değil içeriği söyler.
• Sürüm farkı, kayda hiç girmemiş değişiklikleri ortaya çıkarır.
• Not sahibi notu kimin, hangi sürümü okuyarak verdiğini yazar; yazarın kendi nedeni ayrı durur.
• Etkilenen kişiler sahne sahne yazılır.
• Artık iz, taşınan ya da çıkarılan bir sahneye işaret etmeye devam eden satırdır.
• Açık satır cevapsız soruyu sınama yeriyle birlikte taşır.
• Geri alma noktası, her değişikliğin öncesini değiştirilmeden saklar.
• Bir oturuşta tek değişiklik yapılırsa her biri tek başına geri alınabilir.
• Yanlış turda yapılmış iş de kayda girer; saklanmaz.
• Okura verilen her çıktının adı not edilir, gelen not o adla eşlenir.
• Geri alınan değişiklik silinmez, nedeniyle birlikte günlükte kalır.

Sonraki derse köprü

Birinci turun sonunda Burcu açık satırları sayıyor. Biri farklı sözcüklerle üç kez geri gelmiş. Bir kez Raşit'in erken görünmesinin altında, bir kez Ceren'in sorularının yanında, bir kez de geçici sonun kenarında. Ceren adı öğrenmek istiyor, Nüzhet ise adı yüksek sesle söyleyebilecek mi diye bekliyor. Seyirci açılışta hangisinin cevabını beklemeye başlıyor? Film ikisini birden mi soruyor, yoksa biri ötekinin yerini mi alıyor? Sıradaki ders bu satırı açıyor: filmin ana dramatik sorusunu bulmak ve düzeltmek.