Coming-of-age

Açılış sahnesi

ÇATIDAKİLER'in mavi dosyası rafa kalkıyor. Masaya bu kez Selim'in dosyası geliyor. Bu kez kendi gençliğine yakın bir yerden yazmış; dosyayı uzatırken her zamankinden sessiz. Kapakta tek kelime var: İSKELE. Altında küçük harflerle bir not: ilk taslak.

Taslak bir kıyı kasabasında, şafakta açılıyor. Kasabanın adı yok. On altı yaşında bir çocuk, iskeledeki büfenin tentesini açıyor. Adı Batu. Dayısı Yiğit tezgâhta çay bardaklarını sayıyor. Batu'nun babası geçen kış ölmüş. Annesi sabah erkenden işe çıkıyor, akşam geç dönüyor. Seneye Batu'yu bir sınav bekliyor. Tezgâhın altında açılmamış bir kitap duruyor.

Burcu ilk yirmi sayfayı okuyup kâğıtları masaya diziyor. "Babası ölmüş, en yakın arkadaşı taşınıyor, bir kıza âşık oluyor, dayısıyla kavga ediyor, bir hata yapıyor. Hepsi burada."

"Bir yaz," diyor Selim. "Bir yazda çok şey olur."

"Olan çok," diyor Nermin Hanım. "Peki Batu'ya ne oluyor?"

Selim cevap vermiyor. Kurgu masasında başkasının filmine bu soruyu kaç kez sorduğunu hatırlıyor. Taslağın son sayfasında Batu yine şafakta tenteyi açıyor. İlk sayfadaki hareketin aynısı. Yalnız bu kez tezgâhta dayısı yok.

Nermin Hanım ilk sayfayla son sayfayı üst üste tutup pencereye kaldırıyor. Satırlar neredeyse birbirinin üstüne düşüyor.

Büyüme hikâyesinde olaylar çocuğun başına gelir; hikâye ise çocuğun kendini görme biçiminde değişen şeydir.

Bu derste ne olacak

İSKELE'nin ilk taslağını büyüme hikâyesinin unsurlarıyla okuyacağız. Batu'nun kimliğini, annesinden ve dayısından ayrışmasını, Efe'yle arkadaşlığını ve Beren'e duyduğu ilk aşkı tartacağız. Bedenin değişmesine, otoritenin kimde olduğuna, sınırın nerede denendiğine bakacağız. Sonra bir hatanın sorumluluğa nasıl dönüştüğünü ve masumiyetin hangi anda kaybolduğunu konuşacağız. Filmler İsveç'in kuzeyinden, Massachusetts'te bir su parkından, Stockholm'de bir gençlik kulübünden, Tayvan'da bir okul havuzundan ve Fransa'da bir yatılı okuldan gelecek. Her biri büyümenin başka bir yüzünü öne çıkaracak. Hepsinde genç bir karakter ve geri dönülmez bir yaz ya da kış var. Dersin sonunda Selim'in taslağında bir eşik adayı olacak, ama karar verilmiş olmayacak.

Sıfır noktası

Gençliği anlatan her film büyüme hikâyesi değildir. Bir gencin başından geçen bir macera, bir okul komedisi ya da bir aile dramı da genç karakter taşır. Büyüme hikâyesini ayıran şey karakterin yaşı değil, filmin sorusudur. Macera "kurtulacak mı?" diye sorar. Büyüme hikâyesi "kim olarak çıkacak?" diye sorar.

Batu'nun yazında dışarıdan çok şey oluyor. Arkadaşı gidiyor, büfede kavga çıkıyor, bir kız kasabaya geliyor. Ama taslakta bunlar bir sıra hâlinde akıyor. Batu her olaydan aynı Batu olarak çıkıyor. Son sayfadaki çocuk ilk sayfadakiyle aynı tenteyi aynı biçimde açıyor. Taslakta olay var, eşik yok.

Yeni yazanın ilk yanılgısı, büyümeyi olayların toplamı sanmaktır. İlk aşk, ilk kavga, ilk kayıp art arda dizilir. Her biri bir kutucuk gibi işaretlenir. Oysa seyirci bir listeyi izlemez. Bir kişinin değişmesini izler. Olaylar o değişmenin basamağı olursa işe yarar. Olmazsa sahne sayısı artar, hikâye yerinde sayar. Selim kurgucu olarak bunu çok iyi biliyor. Başkasının filminde böyle sahneleri ilk o keser. Kendi taslağında ise hiçbirine kıyamamış.

İkinci yanılgı, büyümeyi büyük bir anla bitirmektir. Karakter son sahnede bir şey söyler ve artık yetişkindir. Gerçek hayatta kimse bir sabah yetişkin uyanmaz. Türün en kalıcı örnekleri değişimi küçük bir hareketle gösterir. Bir el sallama, bir gümüş kemer, bir arabanın arka koltuğuna geçen bir anne.

Üçüncü yanılgı, gençliği yetişkinin hatırladığı gibi yazmaktır. Yazar kendi on altı yaşını hatırlar ve o yaşı bugünden bakarak yumuşatır. Taslaktaki Batu çok şeyi biliyor. Olaylara bir yetişkinin sükûnetiyle bakıyor. Babasının ölümünden bir kez, tek cümleyle söz ediyor. Nermin Hanım kenara küçük bir not düşüyor: on altı yaşında biri bunu bu kadar sakin karşılar mı?

Taslağın sorunu konu seçimi değil. Babasını kaybetmiş bir çocuğun kıyıdaki yazı güçlü bir malzeme. Sorun malzemenin hikâyeye dönüşmemesi. Olaylar Batu'nun önünden geçiyor, içine girmiyor. Atölye taslağı bu yüzden olaylara göre değil, Batu'nun içinde neyin kıpırdadığına göre yeniden okuyacak.

Mekanizma

Adıyla çağrılmayan çocuk

Nermin Hanım ilk soruyu soruyor. Taslakta Batu'ya kimler adıyla sesleniyor?

Selim sayfaları karıştırıyor. Kasabada Batu'ya adıyla seslenen az. Bakkal ona "rahmetlinin oğlu" diyor. Büfeye gelen balıkçılar "Yiğit'in yeğeni" diyor. Annesi "oğlum" diyor. Batu'yu yalnız Efe ve Beren adıyla çağırıyor.

Selim farkında olmadan bu soruyu taslağa yerleştirmiş. Ama soru hiçbir sahnede sınanmıyor. Burcu bir yer gösteriyor. Beren büfeye ilk geldiğinde Batu'nun adını sorabilir. Batu cevap vermeden önce bir an duraksar. Hangi adı söyleyeceğini bilmiyor. Babasının oğlu mu, dayısının yeğeni mi, yoksa yalnız Batu mu? Bu duraksama, Batu'nun bir cümlelik iç dökmesinden daha çok şey söyler.

Bileğe oturan saat

Batu'nun babasından bir kol saati kalmış. Geçen yaz saatin kayışı bileğinden kayıyormuş. Bu yaz tam oluyor.

Beden, büyüme hikâyesinin en sessiz unsurlarından biridir. Boy uzar, ses kalınlaşır, eski giysi dar gelir. Genç bunu bir utanç ya da bir şaşkınlık olarak yaşayabilir. Taslakta bedenden bir tek bu saat söz ediyor. Emre bunu yeterli buluyor. Saat hem bedenin büyüdüğünü hem babanın yerinin boşaldığını aynı nesnede gösteriyor. Batu saati büfede çıkarıp tezgâhın altındaki rafa koyuyor. Nerede takıp nerede çıkardığı, kimin yanında kim olmaya çalıştığını gösteriyor.

Mutfak masasındaki zarf

Batu'nun annesi oğluna yük olmamaya çalışıyor. Batu da annesine yük olmamaya çalışıyor. Aynı şeyi yaptıkları için hiç konuşmuyorlar. Annenin taslakta tek bir uzun sahnesi yok.

Ayrışma kavgadan önce bir hamleyle başlayabilir. Burcu taslakta böyle bir hamle buluyor. Batu büfeden kazandığı parayı bir zarfa koyup mutfak masasına bırakıyor. Annesi zarfı ertesi sabah Batu'nun çantasına geri koyuyor. Zarf yaz boyunca masa ile çanta arasında gidip geliyor. Kimse ondan söz etmiyor. Batu evin yükünü paylaşmak istiyor. Annesi onu hâlâ bakılacak çocuk yerinde tutuyor. Hamle bir kopuş değil, aile içinde yeni bir yer isteği.

Babanın taburesi

Yiğit büfenin sahibi. Kurallarını tezgâhın arkasına bir karton üstüne yazmış. Batu'ya iş veriyor, harçlık veriyor, akşamları onu eve bırakıyor. Ama baba değil.

Selim'in taslağında Batu bir kavgada dayısına "Sen babam değilsin" diye bağırıyor. Nermin Hanım satırın altını çiziyor. Replik doğru ama yıpranmış. Seyirci onu sayısız filmden tanıyor. Ödünç otoritenin gerilimi söylenmeden de görünebilir. Tezgâhın arkasında, babanın yıllarca oturduğu bir tabure var. Yiğit, Batu'ya o tabureye oturmamasını söyleyebilir. Ya da tersine, oturmasına sessizce izin verebilir. Hangisini seçerse seçsin, sahne aynı yere dokunur: bu büfede söz kimde?

Takvimdeki işaret

Efe, yaz bitince büyük şehre taşınıyor. Taşınma günü büfenin duvarındaki takvime kurşun kalemle işaretlenmiş. Taslağın ilk sayfasından beri orada duruyor.

Kapanan mevsim arkadaşlığa bir saat ekler. Batu ile Efe her akşam iskelenin ucunda oturup kıyıya yanaşan tekneleri izliyor. Seyirci bu akşamların sayılı olduğunu biliyor. Her akşam biraz daha ağır geliyor. Selim bu sahneleri dağınık yazmış. Burcu onları takvime bağlamak istiyor. Her iskele sahnesinden önce kamera takvimin önünden bir kez geçebilir. Sözcük gerekmez.

Arkadaşlık bu yaşta bir aynadır. Batu, Efe'nin yanında kim olduğunu biliyor. Efe gidince o aynanın da gideceğini seziyor. Taslakta bu korku hiç söylenmiyor. Yalnız Batu, Efe'nin taşınmasından söz edildiğinde konuyu değiştiriyor.

Limonata

Beren şehirden gelen bir yazlıkçı. Her gün aynı saatte büfeye gelip limonata alıyor. Batu onun adını ilk kez sipariş defterinden okuyor.

Büyüme hikâyesinde ilk aşk sık sık bir ihtimal olarak kalır. Önemli olan neyin olduğu değil, gencin o ihtimal karşısında kim olmaya çalıştığıdır. Batu, Beren geldiğinde dayısının kartonundaki kuralları çiğniyor. Ona fazladan buz koyuyor, sırasını öne alıyor. Beren'e duyduğu şey Batu'yu kendi gözünde yeni birine çeviriyor. Bu ilişki taslakta duygusal düzeyde kalıyor. Bakışlar, bir limonata, iskelede yan yana oturulan bir akşam.

Anahtar

Taslağın ortasında Batu büfenin yedek anahtarını Yiğit'in çekmecesinden alıyor. Gece yarısı büfeyi açıp Beren'e ve Efe'ye dondurma ikram ediyor. Sınır denemesi tam olarak budur: gencin kuralın nerede bittiğini kendi eliyle yoklaması. Batu bu gece yalnız bir kuralı çiğnemiyor. Dayısının güvenini de ilk kez sınıyor.

Selim'in taslağında veda gecesine Efe'nin bir şişe getirdiği bir satır da var. Nermin Hanım satırın üstünü çiziyor. Sınırı denemek için şişeye gerek yok. Büfenin anahtarı yeterince ağır.

Açık kalan dondurucu

O gece Batu dondurucunun kapağını kapatmayı unutuyor. Sabah Yiğit tezgâhın önünde, erimiş bir haftalık malın başında duruyor.

Hata kendi başına büyüme getirmez. Büyüme, hatanın ardından gelen seçimdedir. Selim'in taslağında Batu suçu Efe'ye atıyor. Efe taşınmadan önceki son haftayı küs geçiriyorlar. Emre bu seçimi seviyor. Batu'nun yanlış seçimi hikâyeye yeni bir borç açıyor.

Sorumluluk o borcun ödenmesiyle başlar. Burcu bir şey ekliyor. Batu bir gün zarfı annesinin masasına değil, Yiğit'in tezgâhına bırakabilir. Erimiş malın parası o zarftan çıkar. Aynı zarf bu kez başka bir yöne gidiyor. Hiçbir replik gerekmeden Batu'nun neyi üstlendiği görünür.

Hangi sabah?

Atölyenin en uzun tartışması taslağın sonunda kopuyor. Batu masumiyetini ne zaman kaybediyor?

Selim'in taslağı bu anı Efe'nin otobüsünün kalktığı sabaha koymuş. Emre bunun fazla beklenir olduğunu düşünüyor. Seyirci o sabahı ilk sayfadan beri bekliyor. Burcu başka bir an öneriyor. Bir gece Batu, dayısının kasayı sayıp başını ellerinin arasına aldığını görüyor. Güçlü sandığı adam yorgun ve borçlu. Nermin Hanım ikisini de tahtaya yazıyor. Biri bir ayrılık, öteki bir görme. Selim ikisinin de altını çiziyor ve henüz birini seçmiyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Olayı değil, eşiği planla. Taslağa başlamadan önce karakterin hikâyenin başında ve sonunda kendini nasıl gördüğünü iki cümleyle yaz. Aradaki her olay bu iki cümle arasındaki mesafeyi kapatmalı. Kapatmıyorsa çıkarılabilir.

Unsurları sıraya değil, düğüme koy. Kimlik, ayrışma, arkadaşlık ve ilk aşk ayrı alt hikâyeler gibi yazılınca taslak bir kontrol listesine döner. Güçlü büyüme hikâyesinde bir sahne birkaç unsuru birden taşır. Batu'nun gece büfeyi açması aynı anda ilk aşk, sınır denemesi ve otoriteye itirazdır.

Kimliği bir adda, bir nesnede ya da bir kıyafette sına. Kimlik sorusu soyut kaldığında diyaloğa sızar ve konuşma bir derse döner. Elle-Marja'nın elbisesi ve takma adı, Batu'nun saati ve "rahmetlinin oğlu" sesleniş biçimi soruyu sahneye taşır.

Ayrışmayı iki yönlü yaz. Genç aileden ayrılırken aile de bir şey bırakır ya da bırakamaz. Duncan'ın annesi arabanın arkasına geçiyor, Elle-Marja'nın annesi kemeri veriyor. Batu'nun annesinin zarfı ne zaman geri koymayacağı, ayrışmanın öteki yarısıdır.

Ödünç otoritenin meşruiyetini sahnede tart. Dayı, hoca ya da işveren babanın yerine geçtiğinde genç, kuralla birlikte kişiyi de sorgular. Bu gerilimi yıpranmış bir replikle değil, bir tabure, bir anahtar, bir izin gibi somut bir şeyle göster.

Kapanan mevsimi görünür tut. Bitiş tarihini seyirciye erken söyle ve unutturma. Takvim, bavul ya da bir otobüs bileti her yinelendiğinde sıradan sahne biraz daha ağırlaşır.

İlk aşkı gencin kim olmaya çalıştığıyla ölç. İlk aşk sahnesinin asıl konusu karşıdaki kişi değil, gencin onun karşısında takındığı yeni yüzdür. Kavuşma şart değil. Kerou'nun itirafı bir öpücükten daha uzun akılda kalır.

Sınır denemesini taklit edilebilir tehlikeden ayır. Genç izleyici ekrandaki cesareti kopyalayabilir. Sınırı bir kural, bir anahtar ya da bir sır üzerinden denemek, tehlikeli bir gösteriden daha çok şey anlatabilir. Reşit olmayan karakterde alkol ve madde ayrıntılandırılmaz, çekici gösterilmez.

Hatayı seçimle tamamla. Kurucu hata bir kaza olarak kalırsa karakter değişmez. Hatadan sonra gelen ilk seçim, yanlış olsa bile, hikâyenin asıl dönemecidir. Batu'nun suçu Efe'ye atması taslağı zayıflatmaz, ona yeni bir borç açar.

Sorumluluğu bir eylemle göster. Genç karakter sorumluluğu üstlendiğini söylediğinde seyirci inanmaz. Bir borcu ödediğini, bir özrü kendi ayağıyla götürdüğünü gördüğünde inanır. Yönü değişen bir zarf, uzun bir pişmanlık konuşmasından daha çok şey söyler.

Masumiyet eşiğini seyircinin beklediği yere koyma. Ayrılık sabahı herkesin beklediği bir eşiktir. Asıl kırılma çoğu zaman yan yoldan gelir: bir kasa, yorgun bir yetişkin, istemeden atılan bir bakış.

Arkadaşı yalnız destek olarak yazma. Yan karakter olarak yazılan en yakın arkadaş, başkarakterin derdini dinleyen bir kulağa döner. Efe'nin de kendi gidişi, kendi korkusu var. Arkadaşın kendi derdi olduğunda iki gencin arasındaki her sessizlik bir şey söylemeye başlar.

Yetişkinin hafızasını gencin şimdiki zamanından ayır. Geriye bakan anlatıcı, yaşlı Julien'in sesi gibi, olaya bir anlam yükler. O anlam gencin o an bilmediği bir şeydir. İkisi aynı sahnede karışırsa genç, yetişkinin cümlelerini konuşmaya başlar.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Büyüme hikâyesi, karakterin kendini görme biçimindeki değişimi anlatır.
• Olaylar bu değişimin basamağı olursa işe yarar.
• Kimlik sorusu bir adda, bir nesnede ya da bir seçimde sınanır.
• Beden değişimi küçük bir nesneyle sessizce gösterilebilir.
• Ayrışma hamlesi gencin aile içinde yeni bir yer istemesidir.
• Ödünç otoritenin meşruiyeti somut bir nesne üzerinden tartılır.
• Kapanan mevsim arkadaşlığa bir saat ekler.
• İlk aşk gencin kim olmaya çalıştığını gösterir.
• Sınır, taklit edilebilir tehlike olmadan da denenebilir.
• Kurucu hata ardından gelen seçimle sorumluluğa dönüşür.
• Sorumluluk bir eylemle görünür.
• Masumiyet eşiği bir olaydan çok bir görme anıdır.
• Unsurlar ayrı alt hikâyeler yerine aynı sahnelerde düğümlenir.
• Yetişkinin geriye bakan hafızası gencin o anki bilgisiyle karıştırılmaz.

Sonraki derse köprü

Selim'in taslağı artık bir eşik arıyor. Ama Batu hâlâ boşlukta yaşıyor gibi. Telefonunda ne var, kışın okulda kimlerle oturuyor? Beren şehirden gelip yaz bitince dönüyor, Batu kasabada kalıyor. Yazlıkçı ile kasabalı arasındaki bu fark iskelede kimin sözünü ağırlaştırıyor? Sınavın ağırlığı Batu'nun yazına nasıl giriyor? Büfeden kazandığı para evde ne anlama geliyor? Annesinin kuşağı ile Batu'nun kuşağı aynı kasabada aynı şeyi mi görüyor? Selim bu dünyayı kendi gençliğinden mi kuruyor, yoksa bugünün on altı yaşından mı?