Çoklu olay örgüsü

Açılış sahnesi

Gece yarısını geçmiş. Sevda evde, mutfak masasında. Önünde üç ayrı defter var: sarı kapaklı, mavi kapaklı, yeşil kapaklı. Tuba'ya bir deneme yapacağını söylemişti. Sıra'yı tek bir kadının değil, üç kadının filmi olarak yazmayı deneyecek.

Sarı defter Gülizar'ın. İlk sayfada tek cümle: Gülizar oğluyla aynı sınava girecek. Mavi defter Şükriye'nin. Onun da artık kendi amacı var: yıllardır küs olduğu oğlunu kızının düğününe getirmek. Yeşil defter Nazlı'nın. Nazlı düğünü ile kitapları arasında son bir kez seçim yapacak.

Sevda üç defteri yan yana açıyor. Sonra bir takvim alıyor. Düğün cumartesi. Sınav pazar sabahı. Şükriye'nin oğlunun İstanbul'dan gelen otobüsü cumartesi öğlen. Üç hikâyenin de saati aynı hafta sonuna kurulmuş.

Sevda sabaha kadar yazıyor. Sabah Tuba'ya bir mesaj atıyor. Üçünü de aynı ağırlıkta tutmaya çalıştım, diyor. Ama bir yerden sonra seyircinin kimi izlediğini unutacağından korkuyorum.

Tuba birkaç dakika sonra cevap veriyor. Her birine kendi rengini ver, diyor. Ve hiçbirini on sayfadan uzun süre ortadan kaldırma.

Çoklu bir olay örgüsünde hiçbir hikâye ötekinin alt öyküsü değildir; seyirciyi ayakta tutan şey, her hikâyenin kendi rengi, kendi saati ve ötekilerle buluştuğu birkaç açık noktadır.

Bu derste ne olacak

Bu derste birden fazla hikâyenin aynı ağırlıkla taşındığı filmleri inceleyeceğiz. Önce bu hikâyelerin birbirine nasıl dizildiğini ayıracağız: yan yana yürüyenler, birbirine çarpanlar, birinden ötekine geçenler ve aynı olayı farklı yerlerden gösterenler. Ortak bir yerin, ortak bir sorunun ve ortak bir saatin bu hikâyeleri nasıl bir arada tuttuğunu soracağız. Ardından seyircinin kaybolmaması için gereken açıklığı konuşacağız. Sevda'nın üç defterini bu gözle birleştireceğiz. Dersi, birden fazla hikâyeyi aynı anda taşıyan filmlerle ve bir diziyle kapatacağız. Her birinde hikâyeleri bir arada tutan şeyi ve onları birbirinden ayıran şeyi ayrı ayrı arayacağız.

Sıfır noktası

Şimdiye kadar hep bir ana hikâye ve onun çevresindeki alt öykülerden söz ettik. Çoklu olay örgüsünde bu düzen değişiyor. Sözlükteki çoklu hikâye yapısı bunu tanımlıyordu: birden fazla başkarakter, her birinin kendi amacı, engeli ve sonu, hepsi eşit ağırlıkta. Artık bir merkez yok. Ya da merkez birden fazla.

Bu yapı zor, çünkü seyirci doğal olarak bir karakterin peşine takılmak istiyor. Tek bir ana karakterli filmde seyircinin nereye bakacağı belli. Çoklu yapıda ise seyirci sürekli yeniden yön buluyor. Bir hikâyeden ötekine geçtiğinde kimin, nerede, ne istediğini bir anda hatırlaması gerekiyor. Hatırlayamazsa kopuyor.

Bu yüzden çoklu yapının iki ayrı işi var. Birincisi, hikâyeleri birbirine bağlamak. Aynı mekân, aynı soru, aynı saat ya da hikâyelerin birbirine çarptığı anlar. İkincisi, onları birbirinden ayırmak. Her hikâye kendine ait bir renk, bir ses, bir tempo taşımalı ki seyirci geçişte kaybolmasın. Bağlamak ve ayırmak aynı anda.

Çoklu yapı neden seçiliyor? Çünkü bazı sorular tek bir hayatla cevaplanamıyor. Bir şehrin ya da bir kuşağın hikâyesi, birkaç kişinin yan yana konmasıyla anlatılabiliyor. Sevda'nın sorusu da buna yakın. Bir kadın ailesine ne kadar borçlu? Üç kuşak kadın bu soruya üç ayrı cevap veriyor. Tek bir kadının hikâyesi o soruyu bir kez soruyor. Üç kadının hikâyesi üç kez, üç ayrı yerden.

Ama çoklu yapı bir bedel de istiyor. Her hikâyeye düşen süre kısalıyor. Tek bir ana karakterli filmde Gülizar'ın bir saat kırk dakikası vardı. Üç kadınlı filmde otuz beş dakikası kalıyor. Bu sürede bir amacı, bir engeli, bir krizi ve bir sonu taşıması gerekiyor. Sevda bu yüzden her hikâyeyi olabildiğince sade kuruyor. Her kadının tek bir isteği, tek bir engeli ve tek bir son kararı var. Karmaşıklık hikâyelerin içinden değil, aralarındaki ilişkiden geliyor.

Mekanizma

Hikâyelerin dizilişi

Eşit ağırlıklı hikâyeler en sade biçim. Üç hikâye yan yana yürüyor, hiçbiri ötekinden büyük değil. Sevda'nın üç defteri böyle başlıyor. Kesişen hikâyeler bir adım öteye gidiyor: hatlar belli noktalarda birbirine çarpıyor ve birinin olayı ötekinin yönünü değiştiriyor. Bu çarpışmayı sözlükteki kesişme sahnesi adlandırıyordu.

Nazlı'nın kitapları bir bayrak. Nazlı onları bırakıyor, Şükriye onları Gülizar'a götürüyor. Kitaplar Gülizar'ın elinde yeni bir hikâye başlatıyor. Seyirci kitapları izleyerek bir hikâyeden ötekine geçiyor.

Sözlükteki tekrarlı yapı aynı sahneyi birkaç kez yeniden oynatıyordu. Olay prizması ise olayı tekrar etmiyor, onu kıran hikâyeleri gösteriyor. Sevda'nın prizması kına gecesi. Gülizar için o gece Remzi'nin borcunu öğrendiği gece. Şükriye için oğlundan hâlâ haber alamadığı gece. Nazlı için kitaplarını son kez düşündüğü gece. Aynı gece, üç ayrı ışık.

Bir arada tutan şeyler

Ortak mekân hikâyeleri kendiliğinden yaklaştırıyor. Üç kadın aynı apartmanda, aynı mahallede yaşıyor. Ortak tema ise onları aynı soruya bağlıyor. Ama çoklu yapıda en güçlü bağlardan biri zaman.

Düğün cumartesi, sınav pazar, otobüs cumartesi öğlen. Üç hikâye aynı kırk sekiz saate sıkışıyor. Seyirci bir hikâyeden ötekine geçerken saatin ilerlediğini hissediyor. Ortak saat, eşit ağırlıklı hikâyeleri tek bir gerilime bağlıyor.

Açıklık: seyirciyi kaybetmemek

Gülizar'ın sahneleri gece, mutfakta, tek bir lambanın altında. Kamera sabit, sessizlik uzun. Şükriye'nin sahneleri gündüz, telefonla ve otogarda. Hızlı, konuşkan, kalabalık. Nazlı'nın sahneleri açık havada, gölün kıyısında. Müzik var, kamera hareketli. Seyirci bir kareyi görür görmez hangi hikâyede olduğunu biliyor.

Hedeflerin açıklığı da aynı işi görüyor. Her karakterin ne istediği ilk sahnesinde söylenmeli. Gülizar sınavı kazanmak, Şükriye oğlunu getirmek, Nazlı doğru seçimi yapmak istiyor. Seyirci bunu bilirse, hikâyeye döndüğünde nerede kaldığını da hatırlıyor.

Tuba'nın on sayfa kuralı bir dönüş aralığı. Sevda üç defteri birleştirirken her hikâyenin son göründüğü sayfayı işaretliyor. Şükriye'nin hattı otuzuncu ile kırk dördüncü sayfalar arasında hiç görünmüyor. Sevda oraya kısa bir telefon sahnesi ekliyor. Otuz saniyelik bir sahne, ama hattı hayatta tutuyor.

Hikâyeler arasındaki ritim de önemli. Uzun bir Gülizar sahnesinden sonra kısa bir Şükriye sahnesi, sonra orta uzunlukta bir Nazlı sahnesi. Sevda aynı uzunluktaki sahneleri art arda dizmekten kaçınıyor.

Buluşma ve kapanış

Sevda'nın filminde iki birleşme noktası var. Birincisi ortada: kına gecesi. İkincisi sonda: düğün gecesi. Üç kadın aynı salonda. Şükriye kapıya bakıyor, oğlu geliyor mu? Nazlı gelinlik içinde. Gülizar ertesi sabahın sınavını düşünüyor.

Sevda üç sonu sıralıyor. Önce Şükriye: oğlu düğünün ortasında salona giriyor. Sonra Nazlı: gelin masasından kalkıp Gülizar'ın yanına geliyor ve sınavdan sonra kitaplarını geri istiyor. En son Gülizar: pazar sabahı sınav salonuna giriyor. Üç son, üç ayrı cevap. Hiçbiri ötekinin gölgesinde kalmıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Çoklu yapıyı bir nedenle seç. Sorunun tek bir hayatla cevaplanamadığından emin ol. Aksi hâlde tek bir ana hikâye daha güçlü olur.

Hikâye sayısını sınırla. Her yeni hikâye seyircinin hafızasına bir yük ekler. Bir uzun metraj için üç dört hikâye çoğu zaman yeterlidir.

Her karakterin hedefini ilk sahnesinde söyle. Seyirci bir hikâyeye döndüğünde karakterin ne istediğini hemen hatırlamalı.

Her hikâyeye kendi rengini ver. Işık, mekân, müzik ve tempo hikâyeleri birbirinden ayırsın.

Dönüş aralığını ölç. Her hikâyenin son göründüğü sayfayı işaretle. Uzun boşlukları kısa sahnelerle doldur.

Ortak saati erken kur. Zaman sınırı ilk perdede görünmeli. Seyirci saatin ilerlediğini bütün hikâyelerde hissetmeli.

Birleşme noktalarını planla. En az bir ortada, bir de sonda. Seyirci hatları birlikte görmeye ihtiyaç duyar.

Bayrağı görünür yap. Zincirleme bir yapıda devredilen nesne ya da kişi seyircinin gözü önünde el değiştirsin.

Prizmada her yüze yeni bir bilgi koy. Aynı olayın her gösterimi seyirciye yeni bir şey öğretmeli. Aksi hâlde tekrar olur.

Aynı uzunluktaki sahneleri art arda dizme. Uzun, kısa ve orta sahneleri karıştır. Ritim seyirciyi uyanık tutar.

Sonları sırala. En hafif son önce, en ağır son en sonda gelsin. Aynı anda gelen sonlar birbirini boğar.

Her hikâyeyi kapat. Çoklu yapıda açık kalan bir hikâye, seyircinin hafızasında ötekilerden daha çok yer kaplar.

Tek bir hikâyenin büyümesine izin verme. Bir hikâye ötekilerden belirgin biçimde büyürse yapı tek merkezli bir filme döner.

Geçişleri bir eşyayla ya da bir sesle yap. Bir hikâyeden ötekine geçerken ortak bir nesne, bir şarkı ya da bir ses köprü kurabilir.

Hikâyeleri ayrı ayrı oku. Her hikâyeyi öteki hikâyeler olmadan baştan sona oku. Tek başına ayakta duruyor mu?

Birlikte oku. Sonra hepsini sırasıyla oku. Geçişlerde kaybolduğun yerleri işaretle.

Her hikâyeyi sade kur. Çoklu yapıda her hikâyeye düşen süre kısadır. Tek bir istek, tek bir engel ve tek bir karar yeterlidir.

Açılışta bütün hikâyeleri tanıt. İlk on beş dakikada her ana karakter en az bir kez görünsün. Sonradan giren bir ana karakter seyirciye yabancı kalır.

Prizmayı ortaya yerleştir. Aynı olayın farklı hikâyelerde görünmesi, yapının ortasında seyirciye hatların aslında tek bir dünyada yaşandığını hatırlatır.

Bir hikâyeyi hafif tut. Üç ağır hikâye seyirciyi yorar. Birinin tonu daha hafif olursa ötekiler daha net duyulur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Çoklu olay örgüsünde merkez birden fazladır.
• Hikâyeler yan yana yürüyebilir, çarpışabilir ya da birbirine devredilebilir.
• Bayrak yapısında hikâyeler bir şeyi birbirine devreder.
• Olay prizması aynı olayı farklı hikâyelerde gösterir.
• Ortak mekân, ortak tema ve ortak saat hikâyeleri bir arada tutar.
• Ortak saat hikâyeleri tek bir gerilime bağlar.
• Hat kimliği seyircinin hikâyeyi ilk karede tanımasını sağlar.
• Her karakterin hedefi açık olmalıdır.
• Dönüş aralığı aşılınca seyirci hikâyeyi unutur.
• Sahne uzunlukları arasında ritim kurulmalıdır.
• Birleşme noktaları hatları birlikte gösterir.
• Kapanış dengesi her hikâyeye kendi sonunu verir.
• Sonlar hafiften ağıra doğru sıralanır.
• Çoklu yapı ancak bir nedenle seçilmelidir.
• Her hikâye tek başına da ayakta durmalıdır.

Sonraki derse köprü

Sevda üç defteri birleştirdi ve sayfaların kenarındaki renkli işaretler artık düzenli aralıklarla dönüyor. Ama kına gecesini yazmaya oturduğunda başka bir soru beliriyor. Bu gece tek bir sahne mi, yoksa birkaç sahne mi? Nerede başlıyor, nerede bitiyor, içinde ne değişiyor? Bir sahne ne kadar sürer, kaç kişi ister, ne olmazsa sahne sayılmaz? Olay örgüsünü taşıyan en küçük tuğla sahne. Sonraki ders, bir sahnenin ne olduğunu soruyor.