Çocuk içeriğinde etik

Açılış sahnesi

Nermin Hanım ÇATIDAKİLER'i kenarında kırmızı işaret olan sayfadan açıyor. Haftalardır bekleyen sayfa bu.

Burcu sahneyi yüksek sesle okuyor. Akşam oluyor. İçeride Sabahat'ın ütüsü tıslıyor. Lale balkonun korkuluğuna basıyor, yağmur oluğuna tutunuyor ve çatının kenarına tırmanıyor. Yedi güvercin birden havalanıyor. Lale kiremitlerin üstünde ayağa kalkıyor, kollarını açıyor. Şehrin ışıkları birer birer yanıyor.

Selim kâğıdı bırakıp bir süre susuyor. "Taslağın en güzel sayfası bu," diyor.

"Bence de," diyor Nermin Hanım. "Dokuz yaşında bir çocuğun yarın akşam deneyeceği sayfa da bu."

"Lale akıllı bir kız," diyor Emre. "Düşmüyor."

"Lale düşmüyor," diyor Nermin Hanım. "Seyirci düşebilir."

Emre bir süre sayfaya bakıyor. Sonra çantasından katlanmış bir çıktı çıkarıyor. Yapımcıdan bu sabah gelen bir e-posta. Bir sponsor bulunmuş. Hazır kuş evi setleri satan bir firma, Lale'nin kuş evini kendi setlerinden biriyle kurmasını istiyor. Bir de afişte setin kutusunu görmek istiyorlar.

Burcu gözünü çıktıdan ayırmadan soruyor. "Ayaz'ın tahtaları ne olacak?"

Emre cevap vermiyor. Masada iki kâğıt duruyor: kırmızı işaretli sahne ve sponsorun e-postası. İkisi de filmi seyredecek çocuklarla ilgili.

Çocuğa yazılan sahne ekranda kalmaz; çocuk onu taklit eder, ister, inanır, kendini onunla ölçer, ve yazar bunların her birinden sorumludur.

Bu derste ne olacak

ÇATIDAKİLER'i bu kez tek bir soruyla, baştan sona okuyacağız: bu sayfa salondaki çocuğa ne yapıyor? Çatı sahnesini dönüştüreceğiz ve tehlikeyi silmeden çocuğa güvenli bir yol göstermeyi deneyeceğiz. Sponsorun kuş evi setini tartacağız. Yaralı güvercinin kutusunun ne kadar açılacağına, bir şakanın kime düştüğüne, Ayaz'ın ailesinin nasıl yazıldığına bakacağız. Lale'nin defterini kimin okuyabileceğini ve Lale'nin internette ne yapabileceğini soracağız. Bir yabancının sıcak cevabının çocuğa ne öğrettiğine bakacağız. En sonda taslağı bir çocuk gelişimi uzmanının masasına göndereceğiz ve ona hangi soruların götürüleceğini konuşacağız. Filmler bir hamburgerciden, bir kazandan, bir uzay kolonisinden, bir pirinç tarlasından ve bir pamuk tarlasından geliyor.

Sıfır noktası

Yetişkine yazan senarist de etik sorularla karşılaşır. Gerçek bir kişiyi anlatırken, şiddeti gösterirken, bir topluluğu temsil ederken. Ama yetişkin seyirci filmle arasına bir mesafe koyabilir. Kurmacayı kurmaca olarak okur. Reklamı fark eder. Kahramanın yaptığını yapmak zorunda hissetmez.

Çocuk seyirci bu mesafeyi henüz kurmaktadır. Gördüğünü oyununa taşır. Kahramanın cesaretini dener. Sevdiği karakterin elindekini ister. Ekrandaki aileyi kendi ailesiyle, ekrandaki bedeni kendi bedeniyle karşılaştırır. Bunlar çocuğun zayıflığı değil. Çocuk böyle öğreniyor. Ama çocuğa yazan senaristin işini değiştiriyor.

Yetişkin filminde bir sahnenin etkisi çoğu zaman salonda biter. Çocuk filminde salondan çıkar. Teneffüse, oyun parkına, akşam yemeğine taşınır. Bir replik okul bahçesinde tekrarlanır. Bir ürün markette istenir. Bir tırmanış bir balkonda denenir. Bir şaka sınıfta birine yapıştırılır. Senarist bu yolculuğu kontrol edemez. Ama yolculuğun nereden başladığını bilir: sayfadan.

Bu sorumluluğu senarist tek başına taşımaz. Yapımcı, yönetmen, yayıncı ve aile de onu paylaşır. Ama ilk karar yazarındır. Sahnede ne olacağına, nasıl olacağına, kimin güleceğine ilk kez yazar karar verir. Sonraki herkes o kararın üstüne çalışır.

Çocuk filminin kamera arkasında da bir çocuk vardır. Lale'yi oynayacak dokuz yaşındaki oyuncu. Onun güvenliği ve mahremiyeti ayrı bir sorudur ve çoğu zaman yapımın sorusudur. Senarist yine de bilir: sayfaya yazdığı her tırmanışı gerçek bir çocuk oynayacak.

Yeni yazanın ilk yanılgısı, çocuk içeriğinde etiği bir yasak listesi sanmaktır. Kötü kelime yok, kan yok, ölüm yok. Liste tamamlanınca film temiz sayılır. Oysa en zararlı sahneler çoğu zaman listeye takılmaz. Neşeli bir akşam tırmanışı, sevimli bir ürün, sıcak bir aile anı. Hiçbiri yasak değil. Hepsi bir şey öğretiyor.

İkinci yanılgı bunun tersidir. Etik dikkatin filmi steril yapacağından korkmak. Lale çatıya hiç çıkmasın, güvercin hiç yaralanmasın, kimse kimseye gülmesin. Böyle bir film kimseyi korumaz. Çocuk izleyiciyi sıkar ve ona hiçbir şey anlatmaz. Çocuk filmleri ölümü, korkuyu, haksızlığı uzun zamandır anlatıyor.

Üçüncü yanılgı, etik soruların cevabını yazarın tek başına bildiğini sanmaktır. Bazı soruların cevabı yazarın sezgisinde değil, çocukların nasıl geliştiğini bilen birinin bilgisindedir.

ÇATIDAKİLER'in ilk taslağında bu yanılgıların hepsinden bir iz var. İyi niyetle yazılmış. Ama her sayfasını salondaki çocuğun gözüyle okuyan kimse olmamış.

Mekanizma

Kırmızı işaretli sayfa

Çatı sahnesi güzel, çünkü Lale'nin istediği her şey orada: kuşlar, yükseklik, kimsenin onu durdurmadığı bir an. Sorun sahnenin ne gösterdiği değil, nasıl yapıldığını göstermesi. Korkuluk, oluk, kiremit. Her adım bir apartman balkonunda tekrarlanabilir.

Selim bir ayrım yapıyor. Uçan bir süpürge taklit edilmez. Balkondan oluğa uzanan bir el edilebilir. Fantastik tehlike çoğu zaman uzak kalır. Gündelik tehlike ise çocuğun evinde bekler.

Emre direniyor. Çocuk filmlerinde kahramanlar hep bir yere tırmanır. Ağaca, duvara, çatıya. Burcu sahnenin nasıl kurulduğuna bakıyor. Tırmanış kolay görünüyor. Kimse düşmüyor, kimse uyarmıyor. Ödül de hemen geliyor: kuşlar havalanıyor, şehir ışıklanıyor. Kolaylık, sonuçsuzluk ve ödül bir araya gelince sahne bir davete dönüşüyor.

Aynı çatı, başka bir yol

Atölye sahneyi silmiyor. Lale'nin çatıya çıkma isteği hikâyenin kalbinde duruyor. Değişen, oraya giden yol.

Emre birkaç yol deniyor. Lale mutfak penceresinden çatıya bakıp hiç çıkmıyor. Ya da Sabahat'la birlikte çıkıyor. Atölye üçüncüsünde karar kılıyor. Çatının anahtarı yöneticinin cebinde. Lale onun kapısını çalıyor ve anahtarı istiyor. Bu, yetişkinin kapısına gitmenin cesaretini istiyor. Yönetici anahtarı vermiyor, ama ceketini alıp onunla birlikte çıkıyor. Sabahat da arkalarından geliyor. Çatıda yönetici kuşları, oluktaki yavruyla birlikte, ilk kez kendi gözüyle görüyor. Kuşların kalıp kalmayacağı yine açık.

Sponsorun kutusu

Sponsorun isteği küçük görünüyor. Bir set, bir kutu, afişte bir köşe. Ama Lale'nin amacı bir kuş eviydi ve o kuş evi Ayaz'la yapılan bir takasla geldi.

Hazır setle kurulan kuş evi, arkadaşlığı bir alışverişe çeviriyor. Ayaz'ın tahtaları gereksiz kalıyor. Lale'nin ölçü almak için harcadığı akşamlar da. Salondaki çocuk kuş evini değil, kutuyu hatırlıyor.

Emre'nin kaygısı gerçek. Film küçük bir bütçeyle çekilecek ve sponsorun parası birkaç çekim gününe denk geliyor. Nermin Hanım sponsoru reddetmiyor. Yapımcıyla konuşulacak sınırı yazıyor: ürün sahnenin arka planında kalabilir, çözüm olamaz.

Kutunun içi

Kırkıncı sayfadaki yaralı güvercin yerinde. Ölüp ölmeyeceği hâlâ yazılmadı. Atölyenin sorusu bundan bağımsız. Kutunun içi ne kadar görünecek? Kanat mı, kan mı? Lale kutunun başında bir gece mi bekliyor, üç gece mi?

Korku dozu burada bir mesafe kararı. Burcu kamerayı kutunun kenarında tutuyor. Seyirci kuşun yarasını değil, Lale'nin kutuya uzanan elini görüyor. Kuşun nefesi sesle geliyor, hafif bir kanat kıpırtısıyla. Lale'nin yanında bir yetişkin de var: Sabahat kapının eşiğinde, elinde bir bardak su. Çocuk izleyicinin tutunacağı yer o bardak. Korku gerçek kalıyor, ama yalnız kalınmıyor.

Kime gülünüyor

Taslakta tekrar eden bir şaka var. Sabahat Ayaz'a her sahnede "tombulum" diyor, bir kez de "bu gidişle merdivenlere sığmayacaksın" diyor.

Selim bir ikinci şakayı daha işaretliyor. Lale ile Ayaz yöneticinin memleket şivesini taklit ediyor ve sahne bunu bir gülme anı olarak kuruyor.

Yöneticinin şivesi onun seçtiği bir şey değil. Merdivenleri her sabah kendisi silmesi, basamaklardaki tüyleri tek tek toplaması ise seçtiği bir şey. Atölye şakayı tüylere taşıyor. Çocuklar yine gülüyor, ama bir insanın konuşmasına değil, bir alışkanlığına.

Ayaz'ın evi

Ayaz annesiyle yaşıyor. Babası başka bir şehirde, hafta sonları telefon ediyor. Emre'nin taslağında bir komşu Ayaz'ın yaramazlığını buna bağlıyor: "Babası yok ki."

Atölye repliği siliyor. Ayaz'ın evi bir açıklama değil, bir ev. Annesi akşam yorgun dönüyor, tıpkı Lale'nin annesi gibi.

Defterin kapağı

Taslağın bir gecesinde Lale'nin annesi uyuyan kızının defterini açıyor ve kuş evinin çizimini görüyor. Sahne sıcak yazılmış. Anne gülümsüyor.

Burcu sahneyi çevirmeyi öneriyor. Anne defteri kapalı hâliyle komodine koyuyor. Ertesi sabah Lale çizimi kendisi gösteriyor.

Tabletteki video

Taslakta Lale annesinin eski tabletiyle kuşları çekiyor. Videoyu bir kuşseverler grubuna gönderiyor. Bir yabancı cevap yazıyor: "Adresi ver, malzeme getireyim." Yabancı geliyor ve iyi biri çıkıyor.

Videonun bir köşesinde apartmanın adı okunuyor. Sahne bunu fark etmiyor. Atölye burada da güvenli yolu kuruyor. Lale videoyu akşam annesine gösteriyor. Mesajı annesi yazıyor. Malzeme yine geliyor, ama bir yetişkinin elinden.

Emre'nin itirazı bu kez daha güçlü. Gerçek hayatta da iyi yabancılar var. Nermin Hanım bunu reddetmiyor. Sorun yabancının iyi çıkması değil. Sorun, adresin bir çocuğun elinden verilmesinin ödüllendirilmesi. Salondaki çocuk iyi yabancıyı değil, adresi yazan Lale'yi hatırlar.

Uzmanın masası

Nermin Hanım bir liste yazıyor. Liste cevap değil, soru taşıyor. Dokuz yaşındaki bir çocuk çatı sahnesini nasıl okur? Kutunun içi bu yaş için ne kadar? Ayaz'ın yerinde bir çocuk tombul şakasını nasıl duyar? Tabletteki sahne bu yaş için ne öğretir? Bu sorular bir çocuk gelişimi uzmanına götürülecek. Uzman taslağı okuyacak, yazar kararı verecek. Emre listenin altına bir satır ekliyor: uzman okuması çekimden önce, son taslaktan değil ikinci taslaktan.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Tehlikeyi değil, tarifi sil. Çatı sahnesinin gücü yükseklikten geliyor. Taklit riski ise adımların tarifinden. Korkuluğa basan ayak, oluğa uzanan el, kiremitte kayan terlik. Sahneyi korumak için çoğu zaman yalnız bu tarifi değiştirmek yeter.

Güvenli yolu bir sahne yap. Güvenli yol sıkıcı bir uyarı satırı olmamalı. Lale'nin yöneticinin kapısını çalması, oluğa tırmanmaktan daha zor bir cesaret. Güvenli yolu çatışmanın içine koyarsan seyirci onu geri adım saymaz; karakterin hamlesi sayar.

Sonuçsuz tehlikeye dikkat et. Çocuk izleyiciye en çok şeyi, tehlikeli bir eylemin hiçbir bedel ödenmeden bitmesi öğretir. Bir tehlikeyi göstereceksen bedelini de göster ya da onu karakterin gücünün dışına koy.

Ürünün yerini senaryoda yaz. Sponsor görüşmesi senaryodan sonra yapılır. Ama ürünün nerede duramayacağını senarist önceden bilir. Çözümde, amaçta, arkadaşlığın kurulduğu anda ürün olmaz. Bu sınırı yazılı bir not olarak yapımcıya ver.

Korkuyu çerçeveyle ayarla. Yaralı kuşun kendisini değil, ona bakan çocuğu göster. Kamera nereye dönerse seyirci oraya bakar. Sonradan kesmek zorunda kalacağın sahneyi baştan çerçevele.

Şakanın hedefini her taslakta yeniden say. Bir şakanın kime düştüğünü ilk taslakta fark etmek zordur. Taslaktaki şakaları topla. Hepsinin hedefini tek kelimeyle not et: bir davranış mı, bir beden mi, bir şive mi, bir aile mi?

Sevgi kılığındaki yorumu da say. En kalıcı beden yorumları çoğu zaman sevgiyle söylenir. Sabahat'ın "tombulum"u bir babaanne sevgisi. Ama salondaki sekiz yaşındaki çocuk onu bir ölçü olarak da duyar. Kararı yazar verir; yeter ki bilerek versin.

Farklı aileyi açıklamayla getirme. Bir ailenin yapısı karakterin kusurunu açıklamaz. Ayaz'ın yaramazlığının sebebi Ayaz'ın kendisi. Açıklama, seyirciye bir aileyi eksik saymayı öğretir.

Mahremiyeti iki yönden düşün. Ekrandaki karakterin mahremiyeti bir model kurar. Kamera arkasındaki çocuk oyuncunun mahremiyeti ise gerçek. İkisi ayrı sorular. Senarist ilkini yazar, ikincisini yapımcıyla konuşur.

Ekran sahnesini bugünün tehlikesiyle oku. Çocuğun yabancıyla yazıştığı, adres verdiği, video paylaştığı sahneler hızla eskir. Ama verdikleri model eskimez. İyi biten bir yabancı hikâyesi, kötü biten gerçek hikâyelerin üstünü örtebilir.

Tutamağı yetişkinden kur. Korkulu bir sahnede çocuk izleyicinin tutunacağı şey çoğu zaman bir yetişkinin varlığıdır. Kapı eşiğindeki Sabahat, elindeki su bardağı, radyonun sesi. Yetişkin sorunu çözmek zorunda değil. Orada olması yeter.

Reklamı sahne dışında da oku. Afiş, oyuncak, yemek kutusu, kitap kapağı. Senaryodaki bir ürün filmden çıkıp çocuğun hayatına başka yollardan da girer. Sponsor sözleşmesine giren her nesnenin sayfadaki yerini bil.

Uzmana soru götür. Uzman taslağı okur ve bilgisini verir. Ona "bu film uygun mu" diye sormak az şey kazandırır. "Dokuz yaşındaki bir çocuk bu sahneyi nasıl okur" diye sormak çok şey kazandırır.

Etiği son okumaya bırakma. Sorun bulunduğunda yazılmış sahneyi düzeltmek pahalıdır. Çatı sahnesi taslağın en güzel sayfasıydı ve dönüştürülmesi bir hafta sürdü. Bir sonraki taslakta soruyu sahneyi yazmadan önce sor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Çocuk seyirci ekrandaki sahneyi taklit eder, ister, inanır ve kendini onunla ölçer.
• Taklit edilebilir tehlike gündelik, kolay ve sonuçsuz gösterilen tehlikedir.
• Güvenli yol isteği ve gerilimi koruyup yöntemi değiştirir.
• Ticari sızıntı ürünü çocuğun amacına ya da çözümüne yerleştirir.
• Korku dozu çoğu zaman çerçeveyle ayarlanır.
• Beden yorumu sevgiyle de söylense çocuğa bir ölçü olarak ulaşabilir.
• Şakanın hedefi seçilmiş bir davranış mı, taşınan bir özellik mi, ona bakılır.
• Sıradan çeşitlilik farklı aileyi açıklama değil, hayat olarak gösterir.
• Rızasız okuma sevimli gösterilirse mahremiyeti pazarlığa açar.
• Ekran sahneleri bir güvenlik modeli kurar.
• Danışmanı çağırmak yetmez; itirazı taslakta iz bırakmalı.
• Uzmana cevap değil, soru götürülür; kararı yazar verir.
• Etik soru sahneyi yazmadan önce sorulursa en ucuzudur.

Sonraki derse köprü

ÇATIDAKİLER'in dosyası kapanıyor. Kuş evi balkonda, kuşlar çatıda. Kalıp kalmayacakları hâlâ belli değil. Masaya Selim'in dosyası geliyor: İSKELE. Bir kıyı kasabası, bir yaz ve dayısının iskele büfesinde çalışan on altı yaşındaki Batu. Lale'nin sınırını yetişkinler çiziyordu. Batu'nun hikâyesi ise sınırı kendisi denediği yerde başlıyor olabilir. Bu yaz Batu kim olduğunu nereden öğrenecek? Ailesinden nerede ayrışacak? İlk aşk onu nereye götürecek? Hangi hata, hangi sınır denemesi masumiyetinin bittiği an olacak? Bir yetişkinin yanında değil, tek başına.