Çocuk başkarakter

Açılış sahnesi

Emre taslağı apartman toplantısının olduğu sayfada açık bırakıyor. Giriş katı kalabalık. Yönetici kâğıtlarını düzeltiyor, oylama birazdan başlayacak. Kuşlar çatıdan kovulacak mı, kalacak mı?

Lale merdivenin üçüncü basamağına çıkıyor. Herkes susuyor. Burcu repliği yüksek sesle okuyor:

"Bu şehirde yalnız insanlar yaşamıyor. Bir apartman, en zayıf sakinine nasıl davrandığıyla ölçülür."

Selim gülmemek için dudağını ısırıyor. "Dokuz yaşında mı?"

"Lale akıllı bir çocuk," diyor Emre. "Ben öyle yazdım."

"Akıllı, ona itirazım yok," diyor Nermin Hanım. "Ama bu cümleyi kurmak için otuz yıl apartman toplantısına girmiş olmak gerekir. Bu senin cümlen. Lale'nin ağzına koymuşsun."

Emre sayfaya bakıyor. Lale'nin konuşması güzel. Salonda biri alkışlıyor. Sonra yönetici oylamayı erteliyor. Sahne bitiyor.

Burcu sayfayı geri çeviriyor. Lale bu sahneye kadar neredeyse hiç konuşmamış. Kapı aralığından bakmış, merdivende oturmuş, babaannesinin mutfağında defterine bir şeyler yazmış. Sonra birden ağzını açmış ve bir köşe yazarı gibi konuşmuş.

"Arada ne oldu?" diye soruyor Burcu. "Bu kız ne zaman büyüdü?"

Nermin Hanım soruyor. "Lale o gün cebinde ne taşıyor?"

"Kareli bir defter. Babaannesinin mutfak penceresinden güvercinleri yazıyor."

"O zaman merdivene defteriyle çıksın. Konuşmayı defter yapsın."

Çocuk başkarakter yetişkinin düşüncesini kısa kelimelerle söyleyen biri değildir; kendi gördüğünü, kendi elindekiyle savunan biridir.

Bu derste ne olacak

Bir çocuğun hikâyenin sahibi olması için neye ihtiyaç olduğunu soracağız. Önce amacına bakacağız: çocuğun elleriyle tutabileceği kadar somut mu? Sonra bildiklerine geçeceğiz: yetişkinlerin görmediği neyi görüyor? Kararlarını, oyunlarını ve ailesiyle pazarlığını tek tek sahneye taşıyacağız. Arkadaşlığın nasıl başladığına, bağımsızlığın nerede durduğuna da bakacağız. Hayal gücünün bir süs değil, bir düşünme biçimi olduğunu göreceğiz. Bir yetişkinin itirazını nasıl hem sevgi dolu hem sert yazabileceğimizi soracağız. Lale'nin toplantı sahnesini en sonda yeniden yazacağız. Bu kez replik kısalmayacak, kaynağı değişecek. Örnekler bir mezarlıktan, bir ağıldan, bir kumsaldan, bir çitin kenarından ve kurumuş bir gölün dibinden geliyor.

Sıfır noktası

Çocuklu filmlerin çoğunda çocuk merkezdedir ama hikâye onun değildir. Anne baba boşanır, çocuk merdivenden dinler. Aile taşınır, çocuk arka koltukta camdan bakar. Kamera çocuğun yüzüne döner, çünkü yüz masumdur ve seyirciyi yumuşatır. Bu filmlerde çocuk bir tanıktır. Olaylar onun başına gelir, o bir şey yapmaz.

Çocuk başkarakter başka bir şey ister. Çocuk bir şey istemeli, bunun için bir şey yapmalı ve yaptığının sonucunu yaşamalı. Sınaması kolay. Çocuğu hikâyeden çıkar. Geriye yetişkinlerin dramı eksiksiz kalıyorsa çocuk yalnız bir gözdü.

Burada bir zorluk var. Çocuğun gücü azdır. Oy veremez. Anahtar taşıyamaz. Akşam tek başına dışarı çıkamaz. Parası yoktur, imzası geçmez. Yetişkin bir kahraman engelini aşmak için kapıyı kırar, avukat tutar, şehri terk eder. Çocuğun bunların hiçbirini yapamaması bir eksiklik gibi görünür.

Oysa bu eksiklik çocuk hikâyesinin motorudur. Çocuğun her amacı bir yetişkinin kapısından geçer. Her adımda birinin iznini, malzemesini ya da sesini ödünç alması gerekir. Böylece en küçük hedef bile bir dizi pazarlığa dönüşür. Yetişkin filminde tek sahnede çözülecek bir iş, çocuk filminde bütün bir orta bölümü taşıyabilir.

Çocuğun lehine işleyen bir durum da var. Yetişkinler çocuğu ciddiye almaz. Onun yanında rahat konuşur, ondan bir şey saklamaya gerek görmez. Çocuk masanın altında, kapının arkasında, merdivenin başında çok şey duyar. Yetişkinlerin dünyasında görünmez olmak ona bir bilgi kapısı açar. Gücü az olan karakterin elinde böylece başka bir sermaye birikir.

Bu iki şey birlikte çalışınca çocuk başkarakter kurulur. Elinde az güç, cebinde çok bilgi. Hikâye bu ikisinin arasındaki pazarlıktan doğar.

Emre'nin ilk taslağı bu zorluktan kaçmış. Hikâye adı verilmeyen bir şehirde, eski bir apartmanda geçiyor. Çatıya güvercinler konuyor. Yönetim onları kovmaya karar vermek üzere. Okuldan sonra dokuz yaşındaki Lale'yi en üst katta babaannesi Sabahat karşılıyor. Kuşlara bir ev yapmak istiyor. Ama taslağın ilk yarısında sahneleri yetişkinler taşıyor. Yönetici ile Sabahat tartışıyor, anne baba telefonda konuşuyor. Lale kapı aralığından izliyor. Sonra toplantıda birden merdivene çıkıp bir yetişkin gibi konuşuyor.

Burcu durumu tek cümleyle özetliyor. "Lale ya susuyor ya nutuk atıyor. Arası yok."

Mekanizma

Elle tutulan amaç

Lale ne istiyor? Emre'nin ilk cevabı "kuşları kurtarmak." Bu bir duygu, bir amaç değil. Kurtarmak ne zaman bitmiş sayılır? Lale bunun için yarın sabah ne yapacak?

Taslağın ikinci yarısında bu amaç zaten var: bir kuş evi. Kuş evi tahta ister, çivi ister, çekiç ister. Konacağı bir yer ister. Ölçü ister. Her ihtiyaç bir sahnedir. Tahtayı kimden alacak? Çekici kim verecek? Ölçüyü nasıl bulacak? Seyirci bir pazar akşamı balkona bakar ve kuş evinin bitip bitmediğini görür.

Nermin Hanım bir ayrıntıya daha dikkat çekiyor. Çocuk ölçeğindeki amaç yetişkinin büyük sorununa dokunur ama onu çözmez. Kuş evi yönetimin kararını değiştirmez. Yine de toplantıdaki herkesin kuşlara bakışını değiştirebilir. Büyük sorun yan yoldan kımıldar.

Yetişkinlerin görmediği

Lale her öğleden sonra Sabahat'ın mutfak penceresinin önünde oturuyor. Pencere çatının kenarına bakıyor. Kareli defterine kuşların geldiği saatleri yazıyor. Saati mutfaktaki duvar saatinden okuyor.

Toplantıda yönetici "yüzlercesi" diyor. Lale'nin defterinde ise hep aynı yedi kuş var. Birinin kanadında mürekkep lekesi gibi bir koyuluk duruyor, Lale ona Mürekkep diyor. Defterin kenarında başka bir not da var. Kuşlar bu apartmana geliyor, çünkü alt kattaki Ayaz balkonundan ekmek kırıntısı atıyor. Bunu yetişkinlerden kimse bilmiyor.

Burcu burada bir sınır çiziyor. Defter güvercinler hakkında genel bir bilgi vermiyor. Kuşların neden o saatte geldiğini açıklamıyor. Yalnız Lale'nin o pencereden gördüğünü yazıyor. Taslak bir hayvan ansiklopedisi değil, bir çocuğun gözlem defteri. Yanılabilir de.

Bu bilginin bir değeri var, çünkü bir bedeli var. Ayaz'ın kırıntıları söylenirse kuşlar belki gelmeyi keser. Ayaz da başını derde sokar. Lale'nin bildiği şey bir silaha dönüşüyor.

Dokuz yaşında karar

Emre'nin taslağında Lale Ayaz'ın sırrını saklıyor. Gerekçesini de söylüyor: "Arkadaşını satan, kendini satmış olur." Selim kaşını kaldırıyor. Lale ile Ayaz o sayfada henüz arkadaş bile değil.

Atölye kararı yeniden kuruyor. Lale önce sırrı bir koz gibi kullanıyor. Merdivende Ayaz'ı köşeye sıkıştırıp "Söylerim!" diyor. Bu bir şantaj. Ama dokuz yaşında bir çocuğun mantığıyla tutarlı. Elinde bir güç var ve onu ilk kez deniyor. Sonra sırrı saklıyor. Gerekçesi soylu değil. Ayaz'ın deposundaki tahtalara ihtiyacı var.

Karar böylece yaşa uygun oluyor. Lale ahlak dersi vermiyor, hesap yapıyor. Hesabı da yanlış çıkabilir. Seyirci onun bir sonraki adımı neye göre attığını anlıyor. Yaş mantığı burada bir kelime listesiyle değil, böyle bir nedensellikle kuruluyor.

Defterin kenarındaki çizim

Lale defterin arka sayfasına kuş evini çiziyor. Kuş evi küçük bir apartman. Yedi kat, her kuşa bir daire. Girişte küçük bir kuş daha var, elinde bir kâğıt tutuyor. Lale onu bir süre sonra siliyor.

Çizim hem bir tasarım hem bir yorum. Lale apartmanı kuşlar için yeniden kuruyor. Yöneticiyi önce çiziyor, sonra siliyor. Bir sahne bunu açıklamıyor. Seyirci kapıdaki küçük kuşu görüyor, sonra silgi izini görüyor.

Emre bunu sevip bir adım ileri götürmek istiyor. Lale kuşlarla konuşsun, kuşlar ona cevap versin. Nermin Hanım hayal ile gerçek arasındaki çizgiyi sorar. Kuşlar konuşursa film masala döner. Bu da meşru bir seçim. Ama o zaman bütün filmin kuralı değişir. Emre çizgiyi defterde tutmaya karar veriyor. Hayal sayfada, kuşlar çatıda.

Kim neye izin veriyor

Lale'nin dünyası izinlerle çizilmiş. Atölye bunları tahtada bir kat planı gibi topluyor.

Sabahat balkona izin veriyor, çatıya vermiyor. Çatı kapısının anahtarı yöneticide. Anne baba kuş evine evet diyor, ama ikisi de akşam yorgun dönüyor. Annesi telefonda "Akşam konuşuruz" diyor ve gerçekten konuşmak istiyor. Toplantıda oy hakkı Sabahat'ın, Lale'nin değil.

Haritanın en sert noktası Sabahat. Emre onu taslağa Lale'nin yanında yazmış. Burcu bir değişiklik öneriyor. Sabahat'ın balkonunda bir çamaşır ipi olsun. Kuşlar çarşaflarını kirletsin. Böylece şikâyet Sabahat'ın da şikâyeti olur. Lale'nin yolu tam da kuşlara kızgın olan kişiden geçmek zorunda kalır.

Lale'nin buradaki hamlesi bir yetişkin pazarlığı değil. Babaannesine bir teklif getiriyor: "Cumartesileri balkonu ben silerim." Teklif küçük, ama bedeli gerçek. Seyirci ilk cumartesi sabahı onu elinde bezle görmek isteyecek.

Rakipten ortağa

Ayaz sekiz yaşında, alt katta oturuyor. Kuşların kendisinin olduğunu söylüyor, çünkü onları o besliyor. Lale onların kendisinin olduğunu söylüyor, çünkü onları o tanıyor. İki çocuk aynı yedi kuş için kavga ediyor.

Lale'nin elinde defter var. Ayaz'ın elinde ailesinin deposundaki eski tahtalar. Anlaşma kısa: tahtalar karşılığında Lale onun kırıntılarını kimseye söylemeyecek. Aralarında sıcaklık yok, yalnız bir hesap var.

Dönüm noktası bir eşyayla geliyor. Ayaz bir gün hangisinin Mürekkep olduğunu bilmediğini itiraf ediyor. Lale onu mutfak penceresine götürüyor ve parmağıyla gösteriyor. Bilgi ilk kez satılmıyor, paylaşılıyor. Seyirci arkadaşlığın orada başladığını görüyor. Kimse bunu söylemiyor.

Bağımsızlığın sınırı

Emre'nin taslağında Lale bir akşam çatıya tek başına çıkıyor. Nermin Hanım kurşun kalemi alıp boşluğa bir satır ekliyor. Çatı sahnesini ayrıca ve uzun konuşacaklar. Bugünkü soru başka: Lale'nin bağımsızlığı çatı olmadan da hissedilebilir mi?

Atölye menzili apartmanın içinde kuruyor. Lale ilk kez babaannesinin kapısından tek başına çıkıyor. Merdiveni iniyor ve Ayaz'ın kapısını çalıyor. Elinde defter. Kalbi çarpıyor. Seyirci için bu bir tehlike değil, ama Lale için bir yolculuk. Kuş evi balkonda çakılıyor. Sabahat içeride ütü yapıyor. Balkon kapısı açık, radyonun sesi dışarı taşıyor.

Bu kuruluşun iki faydası var. Çocuk izleyiciye taklit edilecek bir tehlike göstermiyor. Yetişkin izleyiciye de sahte bir gerilim satmıyor. Lale'nin cesareti yükseklikte değil, ilk kez çaldığı bir kapıda.

Merdivendeki sahne yeniden

Toplantı sahnesine dönülüyor. Emre'nin ilk versiyonundaki hata bilinen bir hata: çocuğa yetişkin zihni verip yalnız kelimelerini kısaltmak. Buna küçük yetişkin tuzağı deniyor. Düzeltme kelimeleri sadeleştirmekle yapılmıyor. Repliğin kaynağı değişiyor.

Yeni sahnede Lale merdivene defteriyle çıkıyor. Sesi titriyor. Sayfayı açıp okuyor. "Yedi tane. Hep yedi tane." Yönetici gülümsüyor. "Yedisi de kirletiyor, kızım." Lale bir an susuyor. Sonra babaannesine bakıyor. "Cumartesileri ben silerim. Babaannemin balkonunu da."

Sabahat bir şey söylemiyor. Çamaşır ipi aklında. Oylama yine erteleniyor, ama bu kez sebebi bir nutuk değil. Salonda birkaç kişi pencereden çatıya bakıyor. Kuşları sayıyorlar.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Çocuğun amacını bir eşyaya bağla. Kuş evi, bir bisiklet, bir defter, bir balina dişi. Eşya amacın görünür bedenidir. Seyirci ona baktığında hikâyenin nerede durduğunu bilir.

Çocuğun bilgisinin bir bedeli olsun. Yetişkinlerin bilmediği bir şeyi bilmek tek başına sahne kurmaz. O bilgi birinin başını derde sokacaksa, bir kapıyı açacaksa ya da bir pazarlıkta koz olacaksa sahne başlar. Lale'nin defteri Ayaz'ın kırıntılarını yazdığı gün tehlikeli bir defter oluyor.

Kararın gerekçesini çocuğun dünyasından al. Lale sırrı sadakatten değil, tahtalara ihtiyacı olduğu için saklıyor. Soylu gerekçe ancak sonra gelebilir. Önce gelirse seyirci yazarın sesini duyar.

Çocuğun hesabı yanlış çıkabilsin. Yetişkin yazar çocuğu hep haklı çıkarmaya meyillidir. Oysa yanılan bir çocuk daha gerçektir. Lale'nin defteri yanılabilir. Belki bir gün sekizinci bir kuş gelir. O gün defterin bütün gücü sarsılır.

Hayal ile gerçek arasındaki çizgiyi bir kez çiz. Kuşlar konuşursa film masaldır, konuşmazsa değildir. İkisi de olur. Ama film yarısında kural değiştirirse seyirci hangi sahnenin gerçek olduğunu sormaya başlar.

Haritadaki en sert yetişkini sevgi dolu yaz. Koro torununu bisikletle okula götürüyor. Sabahat torununa her öğleden sonra kapısını açıyor. İtiraz sevgiyle aynı yüzde durursa güç ilişkisi bir kötülükten değil, bir çatışmadan doğar.

Arkadaşlığı bir paylaşımla mühürle. Takas iki çocuğu yan yana getirir. Arkadaşlığı ise karşılıksız verilen bir şey kurar. Bu çoğu zaman bir bilgidir. Sözle ilan edilmesine gerek yoktur.

Bağımsızlığı ilklerle ölç. Yükseklik, gece, yalnızlık kolay gerilim üretir. Ama çocuk için ilk kez tek başına inilen merdiven, ilk kez çalınan kapı aynı ağırlıktadır. İlk, seyirciyi güvende tutarken çocuğu cesur gösterir.

Kameranın yüksekliğini sayfada yaz. Sahne başlığı kamera açısı istemez. Ama betimlenen şeyler bakışı kurar. Kapı kolu, yetişkinlerin ayakkabıları, masanın altı. Çocuğun gördüğü şeyleri yazarsan okur onun boyunda durur.

Çocuğun duyduğu kelimeyi yanlış kullan. Çocuk yetişkinlerin kelimelerini toplar, ama anlamlarını hep yerinde toplamaz. Lale toplantıda "oybirliği" kelimesini duyar ve ertesi gün Ayaz'a "Oybirliğiyle senin tahtaları alıyorum" der. Bu küçük kayma, nutuktan daha çok şey anlatır. Çocuğun dili yetişkin dilinin eksik değil, başka türlü birleştirilmiş bir hâlidir.

Yetişkinlerin sorununu çocuğa çözdürme. Çocuk kahraman kendi amacını kovalar. Yetişkinlerin düğümü bunun yan etkisiyle gevşeyebilir. Lale apartman yönetimini ikna etmeye çalışmıyor, bir kuş evi bitirmeye çalışıyor. Toplantıdaki kımıltı ondan doğuyor, ama onun işi değil.

Çocuğun gözünden yazarken yetişkinleri küçültme. Aşağıdan bakılan yetişkin kolayca bir karikatüre döner: bağıran yönetici, telefondan başını kaldırmayan anne. Oysa çocuk yetişkinleri eksik görür, yanlış görmez. Yöneticinin merdiven temizliğine dair şikâyeti gerçek. Lale onu anlamıyor olabilir, ama seyirci anlamalı.

Sonu bir yetişkin alkışına bağlama. Çocuk başkarakterin zaferi bir yetişkinin "Aferin" demesiyle kapanırsa hikâye yeniden yetişkinlere geçer. Kuşların kalıp kalmayacağı açık kalsa da Lale kendi amacını kendi eliyle tamamlamalı.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Çocuk başkarakter tanık değil, isteyen ve yapan biridir.
• Çocuğun az gücü bir eksiklik değil, hikâyenin motorudur.
• Çocuk ölçeğinde amaç elle tutulur ve bitip bitmediği görülür.
• Göz hizası bilgisi yetişkinlerin bakmadığı yerden gelir; bedeli olduğunda sahne kurar.
• Yaşa uygun karar çocuğun kendi hesabından doğar, yazarın ahlakından değil.
• Ciddi oyun çocuğun gerçek bir sorunu hayal içinden düşünmesidir.
• İzin haritası çocuğun amacının hangi yetişkinlerin kapısından geçtiğini gösterir.
• Takas ortaklığı arkadaşlığa bir başlangıç verir; arkadaşlığı karşılıksız paylaşım kurar.
• Güvenli menzil bağımsızlığı taklit edilecek bir tehlike göstermeden kurar.
• Sevgi dolu bir yetişkinin sert itirazı, kötü bir ebeveynden daha güçlü bir engeldir.
• Küçük yetişkin repliği kısaltılarak değil, kaynağı değiştirilerek düzelir.
• Lale'nin kuş evi bitti; kuşların kalıp kalmayacağı açık.

Sonraki derse köprü

Kuş evi balkonda bitti. Sabahat ütüsünü bırakıp kapıdan bakıyor. Bu bakış Lale'nin hikâyesine mi ait, yoksa Sabahat'ın kendi hikâyesine mi? Çatıdaki serüven Lale ile babaannesinin birlikte yaşayacağı bir maceraya dönüşebilir mi? Aynı sahne çocuk izleyiciye bir macera, yetişkin izleyiciye bir kuşak hesaplaşması anlatabilir mi? O zaman risk ne kadar gerçek olmalı ki ikisi de koltuğunda kıpırdansın? Sabahat'ın çamaşır ipi ile Lale'nin kuş evi artık aynı balkonda. Bir aile filminin iki katmanı orada nasıl yan yana durur?