Çevresel hikâye anlatımı

Açılış sahnesi

Emre masaya iki sayfalık bir mektup bırakıyor. Başında "Sevgili meslektaşım" yazıyor. Mektubu Hulusi Bey yazmış, emekli olmadan önce gişenin çekmecesine koymuş. Oyunun ilk sabahı memur çekmeceyi açınca onu bulacak.

Mektup her şeyi anlatıyor. Rafın nasıl dizildiğini, defterin nasıl tutulduğunu, mührün nereye basıldığını. Hulusi Bey'in otuz yılını, garın eski günlerini, hangi trenin artık gelmediğini.

Selim mektubu Tolgahan'ın prototipinde okuyor. Gri oda, tek raf, gişe. Yazı ekrana sayfa sayfa geliyor. Selim ikinci sayfanın ortasında okumayı bırakıp rafa yürüyor.

"Okumadım," diyor. "Odanın kendisi bana bir şey söylesin istedim. Söylemedi. Oda boş."

Emre itiraz ediyor. Mektup güzel yazılmış, Hulusi Bey'in sesi orada. Burcu mektubun güzel olduğunu kabul ediyor, ama bir şey ekliyor: "Oyunda kimse mektubu baştan sona okumaz. Önce etrafına bakar."

Nermin Hanım mektubu katlayıp kenara koyuyor. Tahtaya küçük bir kare çiziyor, içine gişe, raf ve bir köşe yazıyor.

"Hulusi Bey bu odada otuz yıl oturdu," diyor. "Mektubu atalım. Odada ne bıraktı?"

Hulusi Bey'in mektubu çekmeceden çıkarıldı; söyleyeceklerini artık oda söyleyecek.

Bu derste ne olacak

Bu derste Hulusi Bey'in mektubunu odaya dağıtacağız. Büronun nerede durduğuna, şeklinin oyuncuyu nereye ittiğine bakacağız. Raftaki etiketleri, defterin ilk sayfalarını ve bir eşyanın yokluğunu okuyacağız. Gişe camındaki çatlağı ve duvardaki eski tarifeyi konuşacağız. Camın önünden her sabah geçen birini saat gibi kullanacağız. Sonunda hangi bilginin herkese ulaşması gerektiğini, hangisinin yalnız arayana kalacağını ayıracağız. Bu arada bir şey daha göreceğiz: bu oyunda çevreyi okumak bir eylem. Beş oyunun dünyasından geçeceğiz: bir maden gemisi, bir veba şehri, bir ada, bir uzay istasyonu ve bir liman kasabası.

Sıfır noktası

Bir filmde kamera seyircinin gözüdür. Yönetmen neyi göstereceğini seçer. Masadaki bardak ancak kamera ona dönerse görülür. Seyirci odaya bakmaz, ona gösterilen odaya bakar.

Oyunda bu iş el değiştirir. Kamerayı oyuncu taşır. Odaya girer, bir yere bakar, bir yere hiç bakmaz. Yazar bardağı masaya koyabilir. Ama oyuncunun ona bakacağının garantisi yoktur.

Çevresel anlatı bu boşlukta çalışır. Hikâyenin bir kısmını konuşma yerine odaya bırakır. Oyuncu nesneleri bulur ve hikâyeyi kendi kafasında birleştirir. Fikrin adı yeni değil. Bu ders onun araçlarına iniyor: hangi nesne, hangi iz, hangi duvar.

Araçlar aslında film yazarına yabancı değil. Bir sahne tarifinde odanın dağınıklığı, duvardaki leke, masadaki not zaten bir şey söyler. Sanat yönetmeni bunları bilerek yerleştirir. Fark, sıradadır. Filmde yönetmen hangi ayrıntının önce görüleceğine karar verir. Oyunda oyuncu karar verir.

Bu yüzden oyun yazarı iki soruyu birlikte sorar. Bu oda ne anlatıyor? Ve oyuncu onu hangi sırayla okuyabilir? Bir ipucu ancak başka bir ipucundan sonra anlamlıysa, oyun ya o sırayı kurmalı ya da ipucunun tek başına da bir şey söylemesini sağlamalı.

İkinci soru daha da serttir. Oyuncu bir nesneyi hiç bulmazsa ne olur? Bazı bilgiler oyunun yürümesi için şarttır. Onları kaçıran oyuncu ne yapacağını bilemez. Bazıları ise yalnız arayanın ödülüdür. Onları kaçıran oyuncu yine de oyunu bitirir, yalnız daha az şey bilir.

Kayıp Eşya için bu sorular ayrı bir ağırlık taşıyor. Oyunun merkezinde eşyalar var. Her eşya bir hikâye taşıyor. Oyunun temel kuralı ise eşyaya bakmayı bir seçime çeviriyor. Bir çantayı açmak, bir mektubu okumak iz bırakıyor. Yani bu oyunda çevreyi okumanın bir bedeli olabilir. Çoğu oyunda bulunan her not serbestçe okunur. Burada okumak bir eylemdir ve oyun onu görür.

Mekanizma

Mekân

Mekân, hikâyenin nerede geçtiğidir. Oyunda bir adresten fazlasıdır: ses, ışık ve dışarısıyla bir ruh hâli kurar.

Kayıp Eşya'nın mekânı eski bir garın kayıp eşya bürosu. Büro garın bir köşesinde duruyor. Dışarıda tren anonsları, raylarda bir trenin yavaşlayışı, peronda adımlar. İçeride bunların hepsi biraz boğuk geliyor. Emre bunu not ediyor: büro garın içinde ama garın dışında.

Gar her gün aynı ritimle yaşıyor: sabah treni, öğle boşluğu, akşamın son treni. Prototipte bu ritim bir saatti, şimdi sesle geliyor. Oyuncu saate bakmadan günün nerede olduğunu duyuyor.

Mimari

Mimari, mekânın şeklidir. Şekil oyuncunun hareketini sınırlar ve bakışını yönlendirir.

Büronun şekli basit. Önde gişe camı ve tezgâh. Camın ardında ziyaretçilerin bankı. Memurun arkasında uzun raf. Rafın bittiği yerde karanlık bir köşe, tavanındaki ampul yanmıyor.

Bu şekil oyunun kuralını taşıyor. Memur gişenin bu yanında, ziyaretçi öteki yanında. Memur eşyayı ancak tezgâhın üstünden verebilir. Bunu bir yazı değil, odanın şekli söylüyor.

Kayıp Eşya'da ilk sabah gişe camından giren ışık tezgâhın üstüne düşüyor. Tezgâhta Hulusi Bey'in defteri açık duruyor. Oda karanlık, defter aydınlık. Oyuncunun ilk dokunduğu şey neredeyse her zaman o defter oluyor. Kimse ona "deftere bak" demedi.

Karanlık köşe ise tersini yapıyor. Oyuncuyu çağırmıyor, bekletiyor. Emre bir deneme öneriyor: köşenin ampulü üçüncü gün değiştirilsin. O güne kadar köşe yalnız bir gölge. Selim buna itiraz etmiyor, yalnız bir şart koyuyor: köşede görülecek şey o bekleyişe değmeli.

Nesne

Nesne, oyuncunun bakabildiği, alabildiği ya da yalnız gördüğü şeydir. Çevresel anlatıda her nesne konuşmaz. Birkaçı yük taşır.

Kayıp Eşya'nın rafındaki her eşyanın bir etiketi var, el yazıları iki türlü. Eski etiketlerde Hulusi Bey'in düzgün, eğik yazısı. Yeni gelenlerde memurun yazısı. Oyuncu rafa bakınca büronun el değiştirdiğini görüyor. Etiket yalnız eşyanın adını değil, onu kimin rafa koyduğunu da söylüyor.

Nesneler bazen tek başına değil, küme hâlinde konuşur. Gişenin pencere pervazında bir çay bardağı duruyor. Altında koyu bir halka var, ahşaba işlemiş. Yanında bıçakla açılmış kısa bir kurşun kalem. Sandalyenin minderi bir yana çökmüş.

Emre'nin mektubu Hulusi Bey'in otuz yılını iki sayfada anlatıyordu. Pervazdaki vinyet aynı şeyi bir bakışta söylüyor. Bardak hep aynı yere konmuş. Kalem hep aynı bıçakla açılmış. Adam hep aynı yana yaslanmış. Selim bu köşeyi ilk görüşte anlıyor: "Burada biri yıllarca oturmuş. Kalkmayı da sevmemiş."

Ceset veya iz

Birçok oyunda en güçlü vinyet bir cesettir. Yerdeki beden, yanındaki eşya, duvardaki iz bir ölümü anlatır. Kayıp Eşya şiddetsiz bir oyun, yine de aynı aracı kullanabilir. Ceset yerine iz koyar.

Rafın ortasında tozsuz bir dikdörtgen var. Çevresi ince bir toz tabakası. Dikdörtgenin içi temiz. Orada uzun süre bir şey durmuş ve yakın zamanda alınmış. Rafta etiketi yok. Defterde de karşılığı görünmüyor.

Emre dikdörtgenin ne olduğunu kendi dosyasına yazdı. Oyun bunu söylemiyor. Belki hiç söylemeyecek. Nermin Hanım bunu tartışmaya açmıyor, yalnız bir kural koyuyor. Yazarın dosyasında her izin bir cevabı olacak. Oyuncu o cevaba hiç ulaşmasa bile. Cevabı olmayan iz bir süs olur; oyuncu onu bir kez fark eder, sonra güvenmeyi bırakır.

Mektup ve kayıt

Not, günlük, ses kaydı: yazılı nesneler çevresel anlatının en sözlü aracıdır.

Bulunan belgenin tehlikesi kolayca anlatıya dönmesidir. Emre'nin ilk mektubu tam olarak buydu.

Hulusi Bey'in defteri başka türlü çalışıyor. Defter anlatmıyor, kayıt tutuyor. İlk sayfalarda düzgün satırlar: eşya, geldiği tren, teslim tarihi, teslim alanın imzası. Satırların çoğu kapanmış. Birkaçının imza hanesi boş. Birinin kenarında kurşun kalemle küçük bir işaret var. Oyuncu bu satırları okurken Hulusi Bey'i tanıyor. Adam düzenli, sabırlı, biraz da inatçı. Hiçbiri yazılmadı. Kayıt biçimi söyledi.

Mektup destesi ise başka bir yerde duruyor. Rafın üstünde, bağlı. Onu okumak oyunun kuralına göre bir seçim. İp çözülürse aynı düğümle bir daha bağlanmıyor. Yani bu bulunan belge okunduğunda odada kendi izini bırakıyor. Oyuncu yalnız hikâyeyi okumuyor, hikâyeye dokunuyor.

Hasar

Hasar, mekânın başına gelenin izidir. Kırık bir cam, yanmış bir duvar, devrilmiş bir dolap. Savaş oyunlarında bu iz şiddettir. Kayıp Eşya'da hasar aşınmadır.

Gişe camının bir köşesinde çatlak var. Biri çatlağı şeffaf bantla tutturmuş. Bant sararmış. Tezgâhın önünde, ziyaretçilerin durduğu yerde zemin aşınmış. Linoleumun deseni orada silinmiş. Yıllarca aynı noktada beklemiş insanlar.

Bu hasar bir olaydan çok bir süreyi anlatıyor. Belki cam soğuk bir sabah kendiliğinden çatladı. Ama bandın sararması bir karar söylüyor: kimse camı değiştirmedi. Burcu bunu tek cümleyle özetliyor: "Büro unutulmuş ama kapanmamış."

Grafiti

Grafiti, mekânda yaşamış birinin duvarda kalan sesidir: bir uyarı, bir isim, bir öfke.

Kayıp Eşya'nın duvarında eski bir tren tarifesi asılı. Kâğıt sararmış, köşeleri raptiyeden yırtılmış. Üstünde istasyon adları var. Saatlerin yazılı olduğu sütun solmuş, okunmuyor. Tarifedeki hatlardan biri artık işlemiyor. Bunu tarife söylemiyor. Hattın üstünden kurşun kalemle tek bir çizgi geçmiş.

Selim çizgiyi soruyor. Emre'nin dosyasında cevap var: hat kapandığı gün Hulusi Bey çizmiş. O hattan gelen son eşyalar da rafın en alt gözünde. Oyuncu bunu iki yerden birleştirebilir: tarifedeki çizgiden ve etiketlerdeki istasyon adından. Hiçbir yerde açıkça yazmıyor.

NPC rutini

Mekânda her gün aynı işi yapan kişiler de çevredir. Oyunlarda bunlara oyuncu olmayan karakter denir, kısaca NPC.

Kayıp Eşya'da garın çaycısı her sabah gişe camının önünden geçiyor. Elinde tepsi, tepside çay bardakları. Cama iki kez vuruyor, bir bardağı tezgâhın kenarına bırakıp yürüyor. Ziyaretçi değil, eşya istemiyor. Gelişi yine de oyuncuya ilk trenin girdiğini söylüyor.

Tolgahan rutinin ucuz olduğunu söylüyor. Aynı yürüyüş, aynı vuruş, her sabah. Pahalı olan sapma. Çaycının bir sabah gelmemesi, ya da iki bardak bırakması. Ekip sapmanın ne anlama geleceğine henüz karar vermedi. Nermin Hanım yalnız şunu söylüyor: sapma ancak rutin oyuncunun kulağına yerleştikten sonra duyulur.

Oyuncunun keşif sırası

Yazar keşif sırasını ne tümüyle bırakabilir ne tümüyle tutabilir.

Kayıp Eşya'nın ilk sabahı tek yol. Oyuncu büroyu açıyor, defteri imzalıyor, ilk ziyaretçi anahtarlığın etiketini söylüyor. Bu sırada oda yalnız defteri ve rafın ön yüzünü gösteriyor. Tozsuz dikdörtgen rafın gerisinde.

İkinci günden sonra oda açılıyor. Oyuncu tarifeyi, çatlağı, dikdörtgeni istediği sırayla bulabilir. Emre her birini tek başına anlamlı yazmak zorunda kaldı.

Zorunlu ve isteğe bağlı bilgi

Eşya ancak tezgâhın üstünden verilir. Teslim deftere yazılır ve mühürlenir. Sahiplik sorularla sınanır. Oyuncu bunları kaçırırsa oyun yürümez.

Bu yüzden her biri birden fazla yerden geliyor. Mühür kuralı defterin satırlarında görünüyor. Mühür tezgâhta, defterin hemen yanında duruyor. İlk ziyaretçi de imzalamak için kalemi bekliyor. Oyuncu birini kaçırsa ötekiler yetiyor.

Hulusi Bey'in hikâyesi ise isteğe bağlı. Tarifedeki çizgi, pervazdaki bardak, sararmış bant. Bunları hiç görmeyen oyuncu yine teslim yapar, yine günleri kapatır. Yalnız büroyu bir iş yeri olarak bilir. Gören oyuncu ise orada bir hayatın geçtiğini bilir.

Selim burada bir soru soruyor. İsteğe bağlı bilgiyi kimse görmezse onu yazmak boşa mı? Burcu cevap veriyor: "Herkes görmez. Ama gören, oyunu başkasına anlatırken onu anlatır."

Filmlerden okuma

Bu oyunların hiçbiri oyuncuya olanı baştan sona anlatan bir karakter koymuyor. Anlatıcısı olan Dear Esther bile cümlelerini dağıtıyor. Kayıp Eşya bu oyunların hiçbiri kadar büyük değil. Tek bir oda. Ama tek odanın bile bir sırası, bir saati ve bir şekli var. Emre'nin mektubu bu yüzden çekmeceden çıktı.

Usta katmanı

Önce yazarın dosyasını yaz, sonra odayı döşe. Her iz bir olayın sonucudur. Önce olayı yaz: kim, ne zaman, neden. Sonra o olayın odada ne bıraktığını sor. Tersinden giden yazar önce ilginç bir iz koyar, sonra ona hikâye arar. Oyuncu bu ikincisini hisseder. İz bir şey vaat ediyor ama arkasında kimse durmuyor.

İz sayısını değil iz çeşidini artır. Aynı hikâyeyi üç notla anlatmak tekrar olur. Aynı hikâyeyi bir notla, bir vinyetle ve bir aşınmayla anlatmak üç ayrı bakış olur. Hulusi Bey'i defter, pervaz ve tarife birlikte anlatıyor. Her biri onun başka bir yüzünü gösteriyor.

Kritik bilgiyi iki ayrı duyuya ver. Gözden kaçan bir yazı kulakla yakalanabilir. Mühür kuralı defterde görünüyor, ama mührün tezgâha çarpma sesi de onu söylüyor. Bir duyunun kaçırdığını öteki yakalıyor.

Çevrenin okunmasını oyunun kuralına bağla. Çoğu oyunda bulunan belge serbesttir. Kayıp Eşya'da ise mektup destesini okumak bir eylem. Okunmuş deste aynı düğümle bağlanmıyor, sahibi düğümü görüyor. Bu kural çevresel anlatıyı tek yönlü olmaktan çıkarıyor. Oyuncu odayı okurken oda da oyuncuyu okuyor.

Bir şeyi açık bırakmak bir karardır, unutmak değildir. Tozsuz dikdörtgenin cevabı Emre'nin dosyasında. Oyunun söyleyip söylemeyeceği ayrı bir karar. Yazar cevabı bilir ve susmayı seçer. Cevabı bilmeyen yazarın sustuğu yer ise bir boşluktur. Oyuncu bu ikisinin farkını çoğu zaman sezer.

İzi oyunun ölçeğine göre seç. Dead Space'in duvarındaki kan, Kayıp Eşya'da bir yalan olurdu. Bu oyunun dünyası sessiz bir büro. Burada en güçlü iz en küçüğüdür: sararmış bir bant, kurşun kalemle tek bir çizgi. Oyunun tonunu aşan bir iz, oyuncuya başka bir oyun vaat eder. Oyuncu o vaadi bekler ve gelmeyince aldatılmış hisseder.

Sırasız okunan iz iki kez yazılır. Oyuncu bir ipucunu erken bulabilir ya da geç. Usta yazar her ipucu için iki okuma tasarlar. Erken bulan için bir soru, geç bulan için bir tanıma. Tarifedeki çizgi bunu yapıyor. Etiketlerden önce görülürse merak, sonra görülürse kavrayış.

Çevreyi oyuncunun fiillerine göre döşe. Memur bakabilir, sorabilir, teslim edebilir; elinde başka fiil yok. Çevredeki her yüklü ayrıntı bunlardan birine bağlanmalı. Keman kutusunun kadife astarı bir bakış verir. Bakış bir soruya döner: "Kutunun içindeki reçine ne renkte?" Soru da bir teslime. Hiçbir fiile bağlanmayan ayrıntı güzel olabilir, oyuncunun elinde ise bir iş yapmaz; dekor olarak kalır.

Rutin, sapmaya yatırımdır. Çaycının her sabah geçmesi ucuz bir animasyon. Ama oyuncunun kulağına bir saat yerleştiriyor. O saat bir gün bozulduğunda, tek bir eksik vuruş bütün bir sahnenin işini görebilir. Rutini kurmadan sapmayı yazan yazar, kimsenin duymadığı bir sessizlik yazar.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Oyunda kamerayı oyuncu taşır; yazar nesneyi koyar ama bakılacağını garanti edemez.
• Mekân ruh hâlini kurar, mimari oyuncunun adımını ve bakışını yönlendirir.
• Çevresel vinyet birkaç nesneyle tek bakışta bir alışkanlık ya da olay anlatır.
• Yokluk izi bir şeyin kaybını onu göstermeden anlatır.
• Bulunan belge kolayca anlatıya döner; kayıt biçimi kimi zaman metinden çok şey söyler.
• Hasar şiddet olmadan da bir süreyi anlatabilir.
• NPC rutini mekânın saatini kurar; sapma ancak rutin yerleştikten sonra duyulur.
• Kritik yol bilgisi birden fazla yoldan verilir; isteğe bağlı bilgi arayanın ödülüdür.
• Sırasız bulunan bir ipucu hem erken hem geç okunduğunda anlam vermelidir.
• Yazarın dosyasında her izin bir cevabı vardır, oyun onu söylemese bile.

Sonraki derse köprü

Rafın ortasındaki tozsuz dikdörtgeni Emre yazdı ve cevabını dosyasına koydu. Ama memur keman kutusunu tezgâhtan uzattığında rafta yeni bir boşluk açılıyor. Oyun o yere de toz düşürürse, bu ikinci dikdörtgeni kim yazmış olur? Emre'nin önceden belirlediği olaylar ile oyunun sistemlerinin kendi başına ürettiği izler aynı rafta duracak. Sonraki ders, yazılmış anlatı ile sistemlerin etkileşiminden doğan anlatıyı ayırıyor; ikisinin tek bir oyunda nasıl uzlaştığını da soruyor.