Ne yapacaksın
Laboratuvar boyunca kendi projen için parçalar ürettin. Bir vaat kartı, bir klişe envanteri, zorunlu sahnenin dört sürümü, bir karakter tablosu. Bir açılış, bir set piece, bir final ve hibrit bir tasarım. Bugün bunları tek bir dosyada topluyorsun. Laboratuvarın dağınık sayfaları, tek bir projenin kimlik belgesine dönüşecek.
Dosyanın sırası belli. Tür ve alt türle açılır, türün kısa tarihçesiyle sürer. Ardından sırayla izleyici vaadi, alt türün özellikleri, karakterlerin birbirine bağlanışı, dünya ve ikonografi yazılır. Ardından yapı, zorunlu sahneler, klişe analizi ve ton belgesi. Karşılaştırma eserleri ve özgünleştirme stratejisi dosyayı kapatmaya yaklaştırır. En sonda bir örnek sahne ya da kısa bir senaryo durur.
Dosyadaki her başlık senaryondaki bir kararı söyler. Türün genel bilgisi ancak bir karara bağlandığında dosyada yer bulur. İşin sonunda bir yapımcıya, bir yönetmene ya da ortak yazarına verebileceğin bir belge olacak. Okuyan kişi, filmin hangi sözü verdiğini ve o sözü nerede tuttuğunu sayfalara bakmadan anlayabilmeli. Senin için de bir pusula olacak. Yeni bir taslağa başlarken önce bu dosyayı açacaksın.
Neden bu alıştırma
Tür bilgisi dağınık durduğunda yazara pek bir şey kazandırmaz. Kartta bir söz, envanterde bir klişe, tabloda bir rol. Her biri kendi başına doğru olabilir. Ama birbirini tutup tutmadıkları ancak aynı masada görünür.
Çoğu taslakta sorun parçaların kendisinde değil, aralarında çıkar. Vaat kartı bir duygu söyler, ton belgesi başka bir duyguya hazırlanır. Karakter tablosunda bir tanık vardır, ama yapıda ona ayrılmış tek sahne yoktur. Zorunlu sahne listede durur, örnek sayfada başka bir sahne yazılmıştır. Dosya bu kopuklukları yakalamak için kurulur.
Tarihçe ve karşılaştırma eserleri ayrı bir iş görür. Yazar türünü çoğu zaman yalnız son izlediği filmlerden tanır. Oysa her türün bir soyu vardır. Bir kolun ilk örnekleri, seyircinin hangi beklentiyle salona girdiğini gösterir. O beklentiyi bilmeyen yazar ya onu farkında olmadan tekrarlar ya da farkında olmadan bozar. Karşılaştırma eserleri ise bugünün seyircisinin aklındaki rafı gösterir. Bir yapımcı dosyayı okurken önce o rafa bakar.
Özgünleştirme stratejisi dosyanın en zor başlığıdır. Tanınır bir tür ile senin hikâyen arasındaki farkı tek bir yöntemle söylemesi gerekir. O yöntem öteki başlıklara dokunmuyorsa hâlâ bir fikirdir, strateji değildir.
Son başlık bütün dosyayı sınar. Kâğıtta her karar tutarlı görünebilir. Örnek sahne, kâğıttaki bütün kararların gerçekten sayfaya inip inmediğini gösterir. Çoğu zaman en çok şey orada öğrenilir.
Hazırlık
Laboratuvarda ürettiğin her şeyi masaya koy: vaat kartı, klişe envanteri, zorunlu sahne sürümleri, karakter tablosu. Açılış sayfalarını, set piece'i, final taslağını ve hibrit tasarımı da ekle. Hepsi aynı projeye ait olmayabilir. Bugün tek bir proje seç ve ötekilerden yalnız yöntemi al. Açık sorusu olan bir proje bu iş için iyidir. Dosya o soruları kapatmayacak, nerede durduklarını gösterecek.
Boş bir dosyaya başlıkları sırayla dök. Her başlığın altına iki satır ayır. Birine bulduğun cevabı, ötekine o cevabın senaryodaki yerini yazacaksın: sahne adı ya da sayfa.
Sayfanın kenarına dar bir sütun çiz. Adı "çelişki" olsun. İki başlık birbirine ters düştüğünde oraya not alacaksın.
Tarihçe için kendine bir sınır koy. Yalnız künyesinden emin olduğun eserleri yaz. Bir yılı, bir adı ya da bir sahneyi doğrulayamıyorsan dosyaya alma.
Adımlar
Çözümlü örnek
Emre MOLA YERİ'nin dosyasını kalınlaşmış hâliyle getiriyor. Kapakta hâlâ kurşun kalemle yazılmış iki kelime var: romantik komedi. Altında, daha küçük harflerle, gerilim. Kaybolan yolcunun ne olduğu dosyanın hiçbir sayfasında yazmıyor. Emre bunu ilk sayfada bir not olarak düşmüş: açık kalacak.
Tarihçede Emre önce romantik komedinin genel bir özetini yazmış. Nermin Hanım hangi kararı açıkladığını soruyor. Emre bulamıyor. Selim alt türü daraltmayı öneriyor. Sevilay ile Ertuğrul birbirini yeni tanımıyor, birbirini çok iyi tanıyor. Filozof Stanley Cavell, otuzlu ve kırklı yılların bazı Hollywood komedilerine "yeniden evlenme komedisi" adını verdi. Pursuits of Happiness adlı kitabında bu kolu inceledi. Bu filmlerde çift çoğu zaman birbirini zaten tanır. Seyircinin izlediği soru, iki kişinin birbirini yeniden seçip seçmeyeceği.
Selim, Cavell'in incelediği filmlerden birinin bir otobüs yolculuğu olduğunu hatırlatıyor. Frank Capra'nın Bir Gecede Oldu filminde bir gece otobüsü, köprüyü sel götürünce yolda kalıyor. İki yolcu bir odayı paylaşıyor, araya bir battaniye geriliyor. Leo McCarey'nin The Awful Truth filminde boşanmakta olan bir çift, boşanmanın kesinleşmesinden hemen önce barışıyor. Burcu yardımcı türün soyunu ekliyor. James Whale'in The Old Dark House filminde fırtınada yolunu kaybeden yolcular, Galler kırsalında tuhaf bir ailenin eski evine sığınıyor. Gece ışıklar sönüyor. Evde kilitli bir oda var.
Nermin Hanım her eserin yanına bir karar istiyor. Capra'nın battaniyesi, Fadime'nin onları aynı odaya yerleştirmesine bağlanıyor. Evli rolü burada kendi soyunu buluyor. Whale'in evi, Nusret'in kilitli kileriyle buluşuyor. McCarey'nin son gecesi, sabah yol açılmadan bir şeyin söylenmesi gerektiğini anlatıyor.
Klişe analizinde Emre kararlarını yeniden okuyor. Kurtarıcı erkeğin sise yürümesi tersine çevrildi. Feneri alan Sevilay oldu, Ertuğrul'un "Sen yapamazsın" sözü rolün varsayımını yüksek sesle söyledi. Dağdaki yabancıya duyulan şüphe, Nusret aklanmadan öteki kişilere de yayıldı. Yaşlı kadının uyarı repliği çıkarıldı, yerine Fadime'nin kapıyı kapatması geldi. Yumruktan sonraki kesme kaldırıldı. Korunan klişe de yazılı: tek oda. Seyirci o odayı bekliyor, Emre de veriyor.
Yapı başlığında Emre iki sürüm arasında kalmış. Birinde iki tür baştan sona yan yana yürüyor. Ötekinde film romantik komediyle açılıyor, ortada gerilime dönüyor. Nermin Hanım hangisinin finalini yazabildiğini soruyor. Emre ikinci sürümün finalini yazabiliyor. Atölye denemesi olarak dosyaya o giriyor. İki eski eşin sorusu sisin içinde, ipi bırakmadan dönüşte cevaplanıyor. Sabah Hüsamettin yolcuları iki kez sayıyor, arka sıralarda bir koltuk boş. Gerilimin sorusu bırakılıyor, unutulmuyor.
Karakter sisteminde Burcu bir boşluk görüyor. Hüsamettin tabloda yok. Oysa yoklamayı o okuyor, korna onun elinde. Selim ona bir satır açıyor: gecenin saati. Fadime'nin satırı tanık olarak kalıyor. Burcu yanına bir sınır yazıyor: Fadime bildiğini sözle söylemez, eylemle gösterir.
Ton belgesinde Emre iki kural yazmış. Karakterler birbirine güler, sise gülmez. Şaka korkudan sonra gelir. Selim üçüncüyü ekliyor. Dönüşten sonra Ertuğrul yine espri yapar, ama kimse gülmez. Seyirci yeni kuralı o sessizlikten öğrenir.
Özgünleştirme satırında Burcu dosyayı baştan çeviriyor ve bir örüntü buluyor. Bu gecede herkes bir şey sayıyor. Nusret inen yolcuları sayıyor, Fadime kâseleri. Hüsamettin yolcu listesini okuyor, Sevilay kornanın aralarını sayıyor. Atölye denemesi olarak strateji şöyle yazılıyor: gerilim bir sayının eksilmesiyle gelir, romantik komedi bir sayının paylaşılmasıyla. Selim taşıma sınavını yapıyor. Sayma bir trene de taşınabilir. Ama aşçının kâsesi, şoförün kornası ve eski eşlerin ortak sayısı aynı gecede yalnız burada buluşuyor. Gerilimin en ağır anı bir eksik kâse. Romantik komedinin en sıcak anı, Sevilay'ın saydığı kornaları Ertuğrul'a söylemesi. Strateji yapıya, ton belgesine ve zorunlu sahnelere dokunuyor.
Örnek sahne olarak Emre menteşeyi seçiyor. Dosyanın en çok kararı orada birleşiyor.
İÇ. DİNLENME TESİSİ, MUTFAK — GECE
Soba çıtırdar. Tezgâhta sıra sıra kâseler. SEVİLAY ile ERTUĞRUL aynı patatese uzanır. Elleri değer. İkisi de çekmez.
Kapı açılır. HÜSAMETTİN girer, elinde yolcu listesi. İkisi aynı anda geri çekilir. Ertuğrul bıçağı düşürür.
HÜSAMETTİN
Sabah için okuyorum.
Okur. Salondan sesler cevap verir. Bir ad. Cevap yok. Hüsamettin adı bir kez daha okur.
FADİME tezgâha bakar. Kâselerden biri dokunulmamış.
Burcu sahneyi yüksek sesle okuyor. Bıçak düştüğünde Selim gülüyor. Cevapsız adda susuyor. Ton belgesi tutmuş. Çelişki sütununa tek bir satır düşüyor. Nusret bu sahnede yok, oysa karakter sisteminde öncü karakter o. Emre onu kapının eşiğine koymayı düşünüyor. Kararı ertesi taslağa bırakıyor.
Kendini değerlendir
Dosyayı teslim etmeden önce her başlığı şu sorularla yokla.
Ana tür satırı finalde cevaplanan soruyu söylüyor mu? Yardımcı türün sorusu cevaplanmıyorsa bunu bilerek mi bırakıyorsun?
Tarihçedeki her eser dosyanın bir kararına bağlanıyor mu? Künyesinden emin olmadığın bir ad, yıl ya da sahne kaldı mı?
İzleyici vaadi, ton belgesi ve finalin duygusu aynı yöne mi bakıyor?
Alt türün her özelliğinin hikâyende bir karşılığı var mı?
Karakter sistemindeki her rolün bir kanıt sahnesi var mı? İki türe birden çalışan karakterin sahneleri ayrılmış mı?
Eşya ve mekân listesindeki öğelerden hangisi işe yaramadan yalnız dekor olarak bekliyor? İki türün sözlüğünde de anlam taşıyan nesneyi buldun mu?
Yapıda tür ağırlığının yer değiştirdiği sahne adıyla yazılı mı?
Karışık bir projeysen, iki türün de zorunlu sahneleri listede mi? Her zorunlu sahnenin kendi biçimi var mı? Çıkardığın her klişenin işini başka bir sahne üstlendi mi?
Ton geçişlerinin her biri için bir hazırlık sahnesi yazılı mı? Belgede karakterlerin neye gülmediği de yazıyor mu?
Karşılaştırma eserlerinin her birinden ayrıldığın yer belli mi? Bu eserler, tarihçenin gösterdiği soyla bugünün rafı arasında bir köprü kuruyor mu?
Özgünleştirme stratejisi taşıma sınavından geçti mi? Öteki başlıklara dokunuyor mu?
Örnek sahne dosyanın kararlarını sayfada gösteriyor mu? Çelişki sütunundaki her maddenin hangi taslakta çözüleceği yazılı mı?
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışTarihçeyi kaynakça gibi yazmak.
Uzun bir film listesi okura bilgi verir ama senin kararını açıklamaz. Her eserin yanına dosyadaki bir karar yaz.
Yaygın yanlışKünyesi belirsiz bir eseri tarihçeye koymak.
Yanlış bir yıl ya da uydurulmuş bir sahne bütün dosyanın güvenini sarsar. Emin değilsen eseri dosyaya alma.
Yaygın yanlışBaşlıkları birbirinden habersiz doldurmak.
Her başlık kendi içinde doğru olabilir. Dosyanın işi aralarındaki çelişkiyi göstermek. Çelişki sütunu boş kaldıysa dosyayı yeniden oku.
Yaygın yanlışAlt türü yalnız adıyla bırakmak.
Ad bir rafı söyler. Özellikleri söylenmezse alt tür seyirciye hiçbir somut beklenti vermez.
Yaygın yanlışKarşılaştırma eserlerini övgü için seçmek.
Karşılaştırma bir yapımcıya ne izleyeceğini söyler, filmin değerini değil. Benzerlik kadar ayrılığı da yaz.
Yaygın yanlışÖzgünleştirmeyi bir sıfatla söylemek.
"Taze", "cesur", "farklı" bir yöntem bildirmez. Strateji bir sahnede görülebilmeli.
Yaygın yanlışTon belgesini yalnız sıfatlarla doldurmak.
"Sıcak ama ürkütücü" bir yön verir, ölçü vermez. Karakterlerin neye güldüğünü ve neye gülmediğini yaz.
Yaygın yanlışKarışık bir projeyi tek türe göre doldurmak.
Yardımcı tür yalnız tür satırında anılırsa dosya onun sahnelerini, klişelerini ve tonunu kaybeder. Her başlıkta iki türü de ayrı ayrı yokla.
Yaygın yanlışKarakter sistemini rol adlarıyla bırakmak.
"Tanık", "öncü", "müttefik" bir işlevi adlandırır. Her satırın yanına o kişiyi tipten çıkaran bir davranış ve bir kanıt sahnesi yaz.
Yaygın yanlışÖrnek sahne olarak en kolay sahneyi seçmek.
Açılış çoğu zaman her dosyada tutar. Sınav, kararların birleştiği sahnede yapılır.
Yaygın yanlışAçık bir soruyu dosyayı tamamlamak için kapatmak.
Bilerek bırakılan soru bir eksik değil. Onu sessizce cevaplamak, hikâyenin en canlı yerini dondurur.
Yaygın yanlışDosyayı bir kez yazıp çekmeceye kaldırmak.
Her yeni taslak bir başlığı kaydırır. Dosyayı taslakla birlikte yeniden oku.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Bölüm yedi bu dosyayla kapanıyor. Önünde bölüm sonu ölçme ve değerlendirme duruyor. Bilgi kontrolü tür ile biçim, ton ve tema arasındaki ayrımı, tür sözleşmesini ve alt türleri yokluyor. Klişe, gelenek ve formül farkı, tür karışımı ve kültürel bağlam da orada. Beceri kontrolünde tür vaadini kurmayı, bir klişeyi dönüştürmeyi ve bir tür değişimini hazırlamayı kendin göstereceksin. Portfolyon da orada toplanacak: vaat kartı, beş türde konsept çalışması, klişe envanteri, açılış, set piece, final ve hibrit tasarım. Son parçası bugünkü dosya. Çelişki sütununu silme; değerlendirmede neyi bildiğini olduğu kadar neyi henüz çözmediğini de göstereceksin.