Ne yapacaksın
Bugün bu bölüm boyunca ürettiğin bütün parçaları tek bir dosyada topluyorsun. Ama dosyanın işi parçaları yan yana koymak değil, birbirleriyle konuşturmak. Zincirin bir halkası merdivenin bir basamağıyla örtüşmüyorsa, sahne kartlarından biri haritadaki bir noktayı taşımıyorsa, alt öykünün bir adımı zaman çizelgesinde yanlış yere düşüyorsa, bunlar ancak her şey bir aradayken görünür. Dosya on dört başlıktan oluşacak ve onları yedi adımda kuracaksın. İlk üç adım iskeleti toplar: soru, amaç, karşı güç, risk, yapı, dönüm noktaları ve sekanslar. Sonraki üç adım içini doldurur: alt öyküler ve arklar, zaman ve kurulumlar, sahneler ve iki uç. En sonda kendi yapını bir dış okur gözüyle değerlendireceksin. Dosyayı bitirdiğinde elinde bir arşiv değil, en az bir kararın alındığı bir belge olacak.
Neden bu alıştırma
Bu bölümün her alıştırması yapının bir parçasını ayrı ayrı, kendi masasında inceledi. Zincir nedenselliği, merdiven yükselişi, harita eklemleri, alt öykü kartı yan çizgileri, sahne kartları ise en küçük birimleri sınadı. Her biri kendi içinde sağlam olabilir. Ama bir senaryo bu parçaların toplamı değil, birbirine geçmiş hâlidir. Bir parçada yapılan değişiklik ötekilere yayılır ve bu yayılma ancak parçalar bir aradayken izlenebilir.
Bölüm projesi bu birleştirmeyi zorunlu kılar. Parçaları bir araya getirince çelişkiler ortaya çıkar. Merdivende yüksek duran bir basamak sahne kartlarında tek bir satırla geçiyor olabilir. Haritadaki orta nokta sekans listesinde bir sekansın ortasına değil kenarına düşüyor olabilir. Kurulum tablosunda karşılığı olmayan bir kurulum, haritada hiç görünmeyen bir boşluğu gösterebilir.
Dosyanın son başlığı, yapısal öz değerlendirme, bütün bu çelişkileri bir karara bağlar. Bu bölümde başkasının taslağına uyguladığın teşhis gözünü bu kez kendi metnine çevireceksin. Kendi metnine dışarıdan bakmak zordur. Ama on dört başlık önünde açıkken, bakmamak daha zordur. Çelişkiler sayfadan kendiliğinden yükselir.
Hazırlık
Bu bölümde ürettiğin bütün belgeleri masaya koy. Zincir, merdiven, üç yapı modeli ve karar notu, dönüm noktaları haritası ve alt öykü kartı bir yanda dursun. Sahne destesi, beş dönüş versiyonu, gerilim çizelgesi, zaman çizelgesi ve iki uç karşılaştırması öbür yanda. Eksik olan varsa önce onu tamamla.
Boş bir dosya aç ve on dört başlığı sırayla yaz. Her başlığın altına bir sayfa ayır, ama sayfaları doldurmak zorunda değilsin. Bazı başlıklar birkaç satırda biter.
Dosyanın en sonuna "öz değerlendirme" başlığını koy ve altını şimdilik boş bırak. Oraya en son, bütün başlıkları birbirine karşı sınadıktan sonra yazacaksın.
Adımlar
Çözümlü örnek
Emre Nöbet'in dosyasını kuruyor.
Soru: iki kardeş babalarının sessizliğini aşıp birbirine ulaşabilecek mi? Amaç: Kadir geceleri babasının başında kalmak istiyor. Karşı gücün planı: bir insan değil, bir sessizlik. İşleyişi şöyle: adı anmamak, konuyu değiştirmek, "Dokunma oraya" demek. En güçlü olduğu an evin ilk akşamı.
Risk ve bedel: zaman, iş, kardeş, babanın günleri, babanın güveni, babanın sırrı. Yapı modeli: üç perde iskelet, sekiz sekans çalışma haritası. Karar notu: döngü yalnızca bir imge kafiyesi.
Karşı gücün planını yazmak Emre'yi bir an duraksatıyor, çünkü sessizliğin bir istek listesi yok. Ama işleyişi var ve o işleyiş filmin her bölümünde başka bir biçime giriyor. Dönüm noktaları ve sekanslar yan yana: birinci dönüm üçüncü sekansın sonunda, orta nokta beşinci sekansta, eylem doruğu altıncının sonunda, duygu doruğu sekizincinin içinde. Her sekans bir nokta taşıyor.
Alt öykü ve ark: Murat'ın beş adımı Kadir'in arkının duraklarına değiyor. "Birkaç gün daha" cevabı, Kadir'in "Kal" demesinin karşılığı. Murat'ın çizgisi arkın son durağına doğrudan değiyor: Kadir ilk kez bir şey istiyor ve bu istek karşılık buluyor.
Zaman çizelgesi: tek sıçrama, tıraş anısı. Kurulum–karşılık tablosu yedi satır tutuyor. Durmuş saat ve işleyen saat. "Dokunma oraya" ve açılan çekmece. Defterdeki numara ve kapıdaki kuzen. Perdeler ve "Perdeleri sen mi seçtin?" Reddedilen bardak ve üç bardak. Cepteki not ve son gece. Kaçış kapısı ve kalemi tutan el.
Emre tabloyu tararken bir satırda takılıyor. Taburcu sabahı bir hemşire Kadir'e ilaç çizelgesini veriyor, Kadir onu katlayıp cebine koyuyor. Bu bir kurulum, ama tablonun sağ sütunu boş. Çizelge bir daha görünmüyor.
Öz değerlendirme bu satırdan başlıyor. Emre teşhis sırasına bakıyor: bu bir yüzey sorunu mu, yoksa üstteki bir boşluğun belirtisi mi? Çizelge, Kadir'in sorumluluğu üstlendiğinin nesnesi. Arkın son durağına bağlanabilir. Emre bir karar alıyor ve dosyaya işliyor. Evdeki son gece, komodinin üstünde saatin yanında çizelge duruyor, açık, satırlarının yanında Kadir'in el yazısıyla işaretler var. Sahneye tek kelime eklenmiyor. Kurulum karşılığını buluyor.
Emre kararın alttaki başlıklarda neyi değiştirdiğine bakıyor. Küçük bir nesne, ama yayılması üç başlığa ulaşıyor. Sahne kartlarında son gecenin bilgi alanına bir satır ekleniyor. İki uç karşılaştırmasında final görüntüsü bir nesne daha kazanıyor: saat ve çizelge yan yana. Dosya kapanıyor. Emre son sayfaya tek bir not düşüyor: yazmaya başladığında bu dosya yeniden açılacak.
Kendini değerlendir
Dosyanı kapatmadan önce şu sorulara cevap ver.
On dört başlığın hepsi dosyada mı? Eksik bir başlık, bölümde atlanmış bir alıştırmayı gösterebilir.
Soru, amaç ve karşı güç birbirine doğrudan bağlı mı? Amaç soruya bir cevap arıyor, karşı güç o cevabın önüne geçiyor mu?
Merdivenin yüksek basamakları, seçtiğin yapı modelinde doğru yerlere düşüyor mu?
Her sekansın bir hedefi, her dönüm noktasının bir sekansı var mı? İkisinden biri eksikse, haritada bir boşluk ya da bir yığılma vardır.
Alt öykünün her adımı arkın bir durağına değiyor mu? Değmeyen adımları işaretle ve onları ya bir durağa bağla ya da kısalt.
Kurulum–karşılık tablosunda boş kalan bir sağ ya da sol sütun var mı? Boş bir hücre, dosyada en hızlı bulunan ve en kolay düzeltilen kusurdur.
Sahne destesinin dönüş okları ile iki uç arasındaki değişim aynı hikâyeyi mi anlatıyor?
Öz değerlendirmede en az bir karar aldın mı ve o kararın dosyadaki etkilerini izledin mi? Karar almadan biten bir öz değerlendirme, yalnızca bir özettir.
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışDosyayı bir arşiv gibi doldurmak.
Belgeleri yalnızca alt alta koymak, aralarındaki çelişkileri görünmez bırakır. Her başlığı bir öncekine karşı sına.
Yaygın yanlışEksik başlıkları atlamak.
Dosyada boş kalan bir başlık, bölümde atlanmış bir alıştırmanın yeridir. Onu şimdi tamamla.
Yaygın yanlışKarşı gücün planını yazmaktan kaçınmak.
Karşı güç bir insan değilse de bir işleyişi vardır. İşleyişi yazılamayan bir güç, sayfada da görünmez.
Yaygın yanlışKurulum tablosunu yalnızca büyük kurulumlarla doldurmak.
Bir nesne, bir söz, bir alışkanlık da kurulumdur. Küçük kurulumların karşılığı çoğu zaman filmin en sevilen anlarını üretir.
Yaygın yanlışÖz değerlendirmeyi övgüyle doldurmak.
Kendi metnine bakarken güçlü yanları görmek kolaydır. Öz değerlendirmenin işi, zayıf yeri bulmak ve bir karar almaktır.
Yaygın yanlışBulduğun her sorunu aynı anda düzeltmeye kalkmak.
Öz değerlendirmede de teşhis sırası geçerlidir. En üstteki sorundan başla.
Yaygın yanlışAldığın kararın yayılmasını izlememek.
Bir başlıkta yapılan değişiklik ötekilere yayılır. Yayılmayı izlemeyen bir karar, dosyada yeni bir çelişki yaratır.
Yaygın yanlışBelgeleri yeniden yazmadan aktarmak.
Bölümün başında yazdığın bir zincir, sonraki alıştırmalarda değişmiş olabilir. Eski belgeyi olduğu gibi kopyalamak, dosyaya bayat bir sürüm taşır. Her belgeyi aktarırken son hâline göre güncelle.
Yaygın yanlışÖz değerlendirmeyi yalnız yapmak.
Kendi dosyanı tek başına okumak işe yarar, ama bir dış okurun tek bir sorusu çoğu zaman haftalarca görmediğin bir çelişkiyi açığa çıkarır.
Yaygın yanlışDosyayı bitmiş saymak.
Bölüm projesi bir son değil, bir ara duraktır. Yazmaya başladığında dosya yeniden değişecek ve bu iyi bir şey.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Modül kırk burada kapanıyor ve Bölüm dört de onunla birlikte. Elinde artık bir hikâyenin bütün iskeletini gösteren tek bir dosya var.
Sırada bölüm sonu ölçme var. Bilgi kontrolünde çatışmanın türlerini, nedenselliği, yapı modellerini, dönüm noktalarını, sahne ile sekansı, merak ile gerilim arasındaki farkı ve zamanı düzenleme yollarını sınayacaksın. Beceri kontrolünde bu bilgileri bir metne uygulayacaksın. Bugün kapattığın dosya ise bölüm portfolyosunun merkez belgesi olacak.