Ne yapacaksın
Bugün klasör doldurmuyorsun; kadroyu bir sistem olarak sınayacaksın. Nur, Tarık, Ayhan, Deniz ve Elif üzerine ayrı ayrı yazdığın her belge tek bir dosyada bir araya geliyor. Ama dosyanın işi bu belgeleri toplamak değil. İşi, yan yana geldiklerinde birbirini çürüten yerleri bulmak. Tek tek doğru kurulmuş bir karakter, bir başkasıyla aynı işi görüyorsa fazlalık. Sesi bir başkasınınkinden ayırt edilemiyorsa kadroda gerçekte yok. İlişki ağında duran ama hiçbir sahnesi olmayan bir bağ ya yazılacak ya silinecek. On bir başlık bu sınamaları sırayla yapıyor: başkarakter ve antagonist dosyalarından başlayıp yardımcı kadroya, işlevlere, isteklere, arklara, ilişkiye, güce, sese, temsile ve son olarak üç örnek sahneye uzanıyor. Dosyayı bitirdiğinde elinde bir arşiv değil, en az bir kararın alındığı bir belge olacak: hangi karakterin gereksiz çıktığı, hangi ikisinin tek kişiye indiği.
Neden bu alıştırma
Dokuz alıştırma boyunca her belge kendi oturumunda, kendi sorusuna cevap vererek yazıldı. Baskı testi yazılırken amaç Nur'un ahlaki sınırını bulmaktı. İlişki matrisi yazılırken amaç on iki bağı ayrı ayrı ölçmekti. Ark çizelgesi yazılırken amaç tek bir önermenin nerede kırıldığını izlemekti. Her belge kendi sorusunu doğru cevapladı. Ama hiçbiri, bir başkasıyla yan yana durduğunda ne olacağını sormadı.
Bir kadronun asıl sınavı burada başlıyor. İki karakter ayrı ayrı okunduğunda ikisi de gerekli görünebilir. Aynı sahnede aynı işi görmeye başladıkları an biri fazlalaşır. İki ses ayrı sayfalarda kendine özgü durabilir. İsimleri silip yan yana koyduğunda birbirinin yankısına dönüşebilir. Bir ilişki matriste bir hücreyi doldurabilir ama hiçbir sahneye taşınmamış olabilir — o zaman matriste duran şey bir bağ değil, unutulmuş bir notaymış demektir. Güç haritası bir tek anda doğru çıkabilir, ama hikâyenin başıyla sonu üst üste konduğunda hiçbir şey kımıldamamış olabilir — o zaman ark kadroya hiç dokunmamış demektir. Ve bir grup — kadronun en genci, en az konuşanı, en dışarıdan bakanı — tek tek her karakter kendi başına klişeden uzak dursa bile, topluca bakıldığında hâlâ tek bir işleve sıkışmış olabilir.
Bu beş sınama tek tek yapılmadıkça görünmüyor. Onları yapmanın tek yolu, sekiz-dokuz ayrı belgeyi bir kâğıtta yan yana getirmek ve aralarındaki sürtünmeyi aramak. Bu yüzden bugünkü iş yazmak değil, karşılaştırmak. Ve karşılaştırmanın sonunda bir şeyin küçülmesi, sınamanın gerçekten yapıldığının tek kanıtı.
Hazırlık
Modül boyunca ürettiğin bütün belgeleri önüne aç: baskı testi, antagonist tablosu, karakter sesi sayfaları, ilişki matrisi, ark çizelgesi, tanıtım sahnesi. Hiçbirini bugün yeniden yazmayacaksın; yalnızca hangi cümlenin sistem dosyasına gireceğine karar vereceksin.
Boş bir sayfaya on bir başlığı üst üste yaz, ama aralarına şimdiden boşluk bırakma. On bir başlıktan hangisinin uzun, hangisinin kısa süreceğini doldurmadan kestiremezsin. Kadronun beş sabit üyesinin yanına, bugün adlandıracağın iki yeni ad için de birer satır aç. İkisinin de sisteme gerçekten gerekip gerekmediğine daha malzeme toplanmadan karar verme.
Ayrı bir kâğıda "sınama notları" başlığı koy. Beş sınamadan hangisini hangi başlıkta yapacağını orada topla, bulduğun her tekrarı, her boş düğümü oraya yaz — dosyanın kendisine değil. Ve bir kural belirle: bir tekrar bulduğun anda karar verme, önce bütün dosyayı bitir, sonra sınama notlarının tamamına birlikte bak.
Adımlar
Çözümlü örnek
Nur'un sistem dosyasından, tamamı değil, dört bölümünün kısaltılmış hâli.
Kadro listesi, işlevleriyle. Nur — merkezde duran, önermesi kırılan kişi. Tarık — önermeyi kırmaya çalışan, kendi mantığında haklı kişi. Ayhan — eski otorite, artık danışılan ama emretmeyen. Elif — habersizce bilgi taşıyan, gündelik iş ortağı. Deniz — dışarıdan giren, ailevi katman. Kerem, bugün adlandırıldı — dosyayı bir masadan ötekine yönlendiren, genç ve habersiz. Komite başkanı, bugün önerildi — güç haritasındaki boşluğu kapatmak için düşünülen dışsal otorite.
Altıncı satırın yanına bir not düşülüyor: Kerem'in cümlesi ile Elif'in cümlesi isimsiz okununca ayırt edilemiyor — ikisi de "habersizce bilgi taşıyan" işlevini görüyor. Karar: Kerem ayrı bir kişi olarak dosyada durmuyor, dosyaya kattığı tek ayrıntı — dosyanın hangi masadan geçtiği — Elif'in repliğine ekleniyor.
Komite başkanı için ayrı bir satır açılıyor ama ilişki ağına geçildiğinde bu satır boş kalıyor.
İlişki ağının özeti. On iki ikili yerine, iki yeni adla birlikte on beş. Komite başkanının satırında hiçbir hücre dolmuyor: kiminle yakın, kiminle güvenli, kiminle çatışan olduğu yazılamıyor, çünkü şimdiye dek hiçbir sahnede kimseyle karşılaşmıyor. Öteki on dört ikili en az bir hücrede doluyken bu tek satır tümüyle boş kalıyor. Karar: komite başkanı ilişki ağından çıkarılıyor. Güç haritasındaki boşluk başka bir yolla, Ayhan'ın hâlâ hissedilen eski ağırlığıyla kapatılıyor.
Güç haritası. Kurumsal sırada Nur en üstte, ardından Ayhan, ardından Elif, en altta Deniz ve Kerem. Bilgi payında sıra tersine dönüyor: Tarık en üstte, çünkü Nur'un eski istisnasını biliyor; Kerem'in bilgisi ikinci sırada, çünkü dosyanın nereden geldiğini biliyor ama ne anlama geldiğini bilmiyor. Hikâyenin sonunda iki sıra üst üste geliyor: Nur kendisiyle ilgili sakladığı bilgiyi kendi eliyle açığa çıkardığı için Tarık'ın bilgi payı sıfırlanıyor, kurumsal sıradaki yeri de bir basamak geriliyor. Değişmeyen tek yer Ayhan'ınki — baştan sona danışılan ama emretmeyen konumda kalıyor, bu da onun sabit bir ölçü noktası olarak doğru kurulduğunu gösteriyor.
Üç örnek sahnenin seçimi. Birincisi, baskı testinden gelen açılış sahnesi — önerme henüz hiç sınanmamış hâliyle görünüyor. İkincisi, bugüne en yakın olan tanıtım sahnesi — yedi unsur tek bir gündelik anda toplanıyor ve Elif'le kurulan alışveriş, artık Kerem'in işlevini de sessizce taşıyor. Sahne yeniden yazılmıyor, yalnızca okunuşu değişiyor. Üçüncüsü, henüz yazılmamış ama sekizinci durağa karşılık gelen bir sahne — bu sahne dosyaya yalnızca tek cümlelik bir özetle, "yazılacak" notuyla giriyor.
Dosyanın en altına tek satır düşülüyor: komite başkanı çıkarıldı, Kerem'in işlevi Elif'e taşındı, kadro yeniden beş kişiye döndü — ama bu beş kişi artık sistem testinden geçmiş beş kişi.
Kendini değerlendir
Dosya kapanmadan önce şu soruları tek tek yanıtla. Her soru kadronun farklı bir yerine bakıyor.
Birincisi: yedi kişilik kadronun işlev cümlelerini isim olmadan yan yana koydun mu, ve en az bir tekrar buldun mu?
İkincisi: repliklerin isimsiz sayfasını başka birine okuttun mu, ve o kişi en az bir çifti ayırt edemedi mi?
Üçüncüsü: ilişki ağında en az bir öksüz düğüm buldun mu, ve o düğüm için bir karar verdin mi — yazılacak mı, silinecek mi?
Dördüncüsü: güç haritasını hikâyenin başında ve sonunda ayrı ayrı çıkardın mı, ve en az bir kişinin yeri gerçekten değişti mi?
Beşincisi: istek-ihtiyaç satırlarını tarayıp hiçbir yerde kesişmeyen bir çift buldun mu?
Altıncısı: temsil kontrolünü tek bir karaktere değil kadronun tamamına bakarak yaptın mı, ve bir grubun tek işlevde sıkıştığını gördün mü?
Yedincisi: üç örnek sahneden en az ikisi, bugün bulduğun bir tekrarı ya da kararı gerçekten taşıyor mu?
Sekizincisi: dosyanın sonunda en az bir karakter çıktı mı ya da iki karakter birleşti mi? Hiçbiri değişmediyse sistem henüz sınanmamış demektir.
Cevabı belirsiz çıkan başlığı tek başına düzelt, dosyanın geri kalanını olduğu gibi bırak. Aynı sınamayı aradan birkaç gün geçtikten sonra tekrarla. Kararlarına o zaman taze gözle bakınca hangi birleşmenin gerekçesi sağlam, hangisi acele verilmiş daha net görünür.
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışKadroyu tek tek doğru kurup sistem olarak hiç sınamamak.
Her karakter kendi dosyasında tutarlı görünür. Tekrarlar ancak yan yana geldiklerinde görünür.
Yaygın yanlışİşlev tekrarını fark edip hiçbir karar vermemek.
"İkisi de aynı işi görüyor" notunu yazıp dosyayı öylece kapatmak, sınamayı yarım bırakır.
Yaygın yanlışYeni bir karakteri yalnızca bir boşluğu kapatmak için eklemek, sonra o karakterin hiçbir sahnesi olmadığını fark etmemek.
Güç haritasındaki bir boşluk her zaman yeni bir kişi istemez.
Yaygın yanlışSes tekrarını sınarken isimleri kendi zihninde tutup yine de "ayırt ediliyor" yazmak.
Bu sınama ancak isimsiz sayfayı başka biri okuduğunda gerçek olur.
Yaygın yanlışÖksüz düğümü ilişki ağında görüp dosyanın geri kalanına dokunmadan geçmek.
Boş kalan hücre bir davettir, görülüp atlanacak bir ayrıntı değildir.
Yaygın yanlışGüç haritasını yalnızca hikâyenin başında çıkarıp sonundakini hiç çıkarmamak.
Tek bir andaki harita bir fotoğraftır. Sistemin sınadığı şey değişimin kendisi.
Yaygın yanlışİstek çakışmasını aramadan iki karakteri bir sahneye koyup bunun kendiliğinden bir çatışma ürettiğini varsaymak.
Yakınlıkla çatışma karışırsa sahne boşta kalır.
Yaygın yanlışTemsil kontrolünü tek bir karaktere bakarak yapmak, "bu kişi klişe değil" demeyi yeterli saymak.
Sistem hatası bir kişide değil, bir grubun kadrodaki dağılımında görünür.
Yaygın yanlışÜç örnek sahneyi elde ne varsa ona göre, rastgele seçmek.
Sahneler bugün bulduğun tekrarı ve kararı göstermeli, yoksa dosya bir arşiv olarak kalır.
Yaygın yanlışDosyayı hiçbir karakteri çıkarmadan, hiçbirini birleştirmeden kapatmak.
Sınanmış bir sistem en az bir yerde küçülür. Hiçbir şey değişmediyse sınama yapılmamış demektir.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Modül yirmi beş burada kapanıyor, Bölüm üç ile birlikte. Elinde artık tek bir sistem dosyası var: yedi kişilik bir kadronun tekrarları ayıklanmış, boş düğümleri işaretlenmiş, gücü hikâyenin başından sonuna izlenmiş hâli.
Sırada bölüm sonu ölçme var. Önce bilgi kontrolü — istek, ihtiyaç, amaç ve motivasyon arasındaki fark, protagonist ile antagonist işlevleri, ark çeşitleri, karakterizasyon araçları, bakış açısı ve bilgi dağılımı. Sonra beceri kontrolü — eylemli bir başkarakter, boyutlu bir antagonist, işlevsel bir yardımcı kadro, ilişkiden çatışma üretmek, davranışla göstermek, dönüşümü olay örgüsüne bağlamak, bir stereotipi dönüştürmek. En sonunda bölüm portfolyosu — ve bugün kapattığın sistem dosyası, o portfolyonun merkez belgesi olacak.