Ne yapacaksın
Bu bölümde aynı fikri birçok kalıba döktün. Sayfayı biçimlendirdin, geliştirme belgeleri yazdın, bir fikri kısalttın, uzattın, sese ve panele taşıdın. Bugün bunları tek bir projede topluyorsun.
Bir hikâye seçeceksin ve ona bir ana mecra vereceksin. Seçimi gerekçesiyle yazacaksın. Ana mecra için profesyonel bir geliştirme paketi hazırlayacaksın. Paketin yanına tam senaryoyu ya da en az bir sahnelik örnek sayfayı koyacaksın. Sonra aynı hikâyeyi ikinci bir mecraya uyarlayacaksın. Üçüncü bir mecraya da kısa bir uyarlama taslağı çıkaracaksın.
Dosyanın son üç parçası denetim içindir. Bir format kontrol listesi, bir üretim uygulanabilirliği sayfası ve bir öz değerlendirme. Bu parçalar yeni bir şey yazdırmaz. Yazdıklarının gerçekten çalışıp çalışmadığını gösterir. İşin sonunda bir yapımcıya, bir yönetmene ya da bir ekibe verilebilecek tek bir dosya olacak.
Neden bu alıştırma
Bir fikrin hangi mecraya ait olduğu çoğu zaman ilk akla gelen mecrada belli olmaz. Yazar çoğu kez alıştığı kalıbı seçer. Sonra hikâyenin o kalıpta zorlandığı yerleri ustalıkla örter. Bu örtü sayfada görünmez, seyircide ya da dinleyicide görünür.
İkinci ve üçüncü uyarlama bu yüzden bir sınavdır. Aynı hikâyeyi başka bir mecraya taşıdığında neyin düştüğünü görürsün. Düşen şey hikâyenin çekirdeğiyse, ana mecran doğru seçilmiştir. O çekirdeği yalnız ana mecra taşıyabiliyor demektir. Hiçbir şey düşmüyorsa durup düşünmen gerekir. Belki hikâye her yere sığıyordur. Belki de ana mecranın araçlarını hiç kullanmamışsındır.
Format kontrol listesi başka bir işi görür. Bu bölümün her dersi bir kalıbın kurallarını öğretti. Sahne başlığı, aksiyon satırı, ses satırı, panel tarifi birbirine kolayca karışır. Üç mecrayı aynı masada yazan biri, birinin alışkanlığını ötekine taşır. Liste bu sızıntıyı yakalar.
Üretim sayfası da seni yere indirir. Kâğıtta her şey çekilebilir. Bir hafta sonunda, eldeki bir masa ve iki el ile neyin yapılabileceğini ancak bu sayfa söyler. Bazen senaryonun en sevdiğin sahnesi tam burada sınava girer. Onu kurtarmanın yolu çoğu zaman yazıdadır, bütçede değil. Sahneyi değiştirmeden önce üretimin neyi istediğini kâğıda dök.
Hazırlık
Bölüm boyunca üzerinde çalıştığın projelerden birini seç. Bitmemiş olması sorun değil. Hâlâ açık soruları olan bir proje bu iş için daha iyidir.
Elindeki bütün sürümleri topla: kartlar, logline denemeleri, sayfalar, kutular, ses kayıtları, silinen taslaklar. Açık soruların listesini ayrı bir kâğıda yaz. Bu dosyada hiçbirini kapatmayacaksın. Yalnız hangi mecranın hangi soruyu ne zaman zorladığını göreceksin.
Bölümün format notlarını da yanına koy: sahne başlığı kalıbı, ses sayfası düzeni, panel tarifinin biçimi. Kontrol listesini onlardan çıkaracaksın.
Boş bir dosyaya dokuz başlığı sırayla dök. Her başlığın altına iki satır ayır: ne var ve ne eksik. Sayfanın kenarına dar bir sütun çiz. Adı "düşen" olsun. Uyarlamalarda kaybolan her şey oraya yazılacak.
Adımlar
Çözümlü örnek
Emre karşılaştırma raporunun tablosuyla geliyor. Nöbet'in ana mecrasını seçmek, sandalyeyi öbür mecralara taşımak istiyor. Nermin Hanım tabloya bakıyor. Sandalye her sütunda duruyor, hiçbir mecrada düşmüyor. "Bu tablo seçimi sınamaz," diyor. "Nöbet'in mecrası çoktan seçildi. Sen bu kez okur ol." Burcu Düğme'yi masaya koyuyor. Atölyede hâlâ açık soruları en çok olan proje o. Film bitmedi, düğmenin rengi belli değil, Makara'nın sesi belli değil, kapı ardındaki tartışmanın son hâli de belli değil. Nermin Hanım ekliyor: "Hiçbirini bu dosyada kapatma."
Burcu gerekçeyi iki rakiple kuruyor. Canlı çekim ana mecra olamıyor, çünkü filmin kahramanları eşya. İnsanlar yüzsüz, yalnız eller, terlikler ve kapı arkasından sesler var. Elleri canlı çekmek ve son kareyi canlı denemek animasyonun içinde kalan iki karar. Çizgi roman da düşüyor. Dünya kuralı bir saat gibi çalışıyor: kalorifer soğudukça düğme yavaşlıyor. Panelde zamanı okur yönetir, soğuma onun elinde hızlanır ya da durur. Animasyonda zamanı film yönetir. Burcu, Selim'in eski cümlesini gerekçeye yazıyor: "Saati hiç göstermeyeceğiz. Düğme gösterecek."
Pakette logline şöyle: "Bir kış gecesi okul paltosundan kopan yedek düğme, kalorifer soğumadan paltoya dönmek zorundadır." Emre logline'da utancın adını arıyor. Burcu koymuyor, çünkü film de koymuyor. Sinopsisin son paragrafı annenin elinde bitiyor ve düğmenin neden döndüğünü söylemiyor. Karakter sayfalarında Makara'nın üç hâli var: dolu, yarı, ince. İğne'nin tek açılışı da orada. Dünya özeti kuralı tek cümleyle veriyor: eşyalar yalnız kalorifer sıcakken kıpırdar. Biçim notunda keçe, üç dekor ve kısılan lamba var. Örnek sayfa Makara'yla tanışma:
İÇ. APARTMAN DAİRESİ, ANTRE, KALORİFER ARKASI — GECE
Kalorifer tıkırdar. DÜĞME tozun içinde yan yatar.
Bir tıkırtı daha. Düğme kenarı üstünde doğrulur.
Karanlıkta tek delikli, yuvarlak bir gölge. Yaklaşınca bir MAKARA olur.
MAKARA
Hoş geldin. Kalorifer yanarken iyidir burası.
Sesli dramada aynı sahne Telsiz'in sayfa düzeniyle yazılıyor. Kişi ve replik aynı satırda, ses ayrı satırda.
SES: Kalorifer tıkırdar. Küçük, sert bir şey tahtada yuvarlanır.
MAKARA: Hoş geldin. Kalorifer yanarken iyidir burası.
Döküm hızlı çıkıyor. Tıkırtılar kulakta daha iyi çalışıyor, seyrekleştikçe saat gibi işliyor. Makara'nın cümle ortasında donması da taşınıyor. "Borunun altından geçersen—" diyor, araya bir sessizlik giriyor, sonra "—toza batarsın." Kapı ardındaki tartışma kulakta rahat oturuyor. Burcu iki sayfanın altına aynı notu düşüyor: son hâli açık. Makara'yı yine Emre okuyor, animatikte olduğu gibi. Burcu bunu geçici okuma diye işaretliyor.
Asıl düğüm başka yerde çıkıyor. Kulak, düğmenin farklı renkte olduğunu duyamıyor. Emre bir satır öneriyor: Makara düğmeye rengini söylesin. Nermin Hanım eski kuralı hatırlatıyor: "Söyleme. Film de söylemesin." Burcu satırı yazmıyor. Düğmenin farkı "düşen" sütununa giriyor. Sesli sürüm bekleyişi ve soğumayı taşıyor, utancı taşımıyor.
Dikey şerit bir sayfalık plan. Tek sütun, düğmenin kalorifer arkasına düşüşü uzun bir kaydırma. Paneller tonla çiziliyor, renkle değil. Selim'in kuralı burada da geçerli: karanlıkta renk okunmaz, ton okunur. Son panel askıdaki palto. Burcu düğmenin yerine boş bir renk kutusu bırakıyor, yanına "açık" yazıyor. Şerit ana sürüme bir şey geri veriyor. Düşüş, yukarıdan aşağı tek bir hareket olarak daha iyi okunuyor. Burcu açılış planına bir not ekliyor: kamera düğmeyle birlikte insin.
Format listesinde iki madde kalıyor. Film sayfasında bir satır geçmiş zamanla yazılmış. Sesli sayfaya da bir kamera yönü sızmış: "düğme hizasında". Burcu ikisini düzeltip listeyi yeniden tarıyor. Üretim sayfasında çekim hafta sonları, Burcu'nun kendi eli, birkaç ayrı makara ve kısılan lamba var. En riskli iş ipliğin boruya sarılışı. Ona mutfak masasında bir telefon denemesi bağlanıyor. Ses kaydı için Telsiz'in kulübe sahnelerinin kaydedildiği paltolu depo yazılıyor.
Öz değerlendirmede Burcu bir tarih buluyor. Renk açık kalabilir, ama keçe alınmadan önce karara bağlanmalı. Rengi seçmiyor, yalnız seçimin son gününü yazıyor. Uyarlamaların öğrettiği şeyi de ekliyor: Düğme'nin farkı yalnız görüntüde yaşıyor. Ana mecra doğru seçilmiş.
Kendini değerlendir
Dosyayı teslim etmeden önce kendine şunları sor.
Ana mecranın gerekçesi hikâyenin bir olgusuna mı dayanıyor? Yoksa bir zevke, bir alışkanlığa mı?
Rakip mecraların her biri için neden bırakıldığı yazılı mı? Her gerekçe hikâyenin bir kuralına bağlanıyor mu?
Geliştirme paketindeki belgeler birbirinin vaadini karşılıyor mu? Logline'ın açtığı soru sinopsiste ya cevaplanıyor ya da bilerek açık bırakılıyor mu?
Örnek sayfan en zor sahnen mi? Kolay sahne her mecrada tutar, sınav zor olanda yapılır. Sayfa baştan sona ana mecranın formatında mı?
İkinci uyarlamanın dökümü yapıldı mı? Taşınan, dönüşen ve düşen şeyler ayrı ayrı yazılı mı?
"Düşen" sütununda hikâyenin çekirdeğine dokunan bir madde var mı? Varsa bu madde ana mecra seçimini doğruluyor mu, sarsıyor mu?
Üçüncü mecranın kattığı tek şey adlandırılmış mı? O şeyin ana sürüme dönüp dönmeyeceği karara bağlandı mı?
Format listesinde kalan her maddenin sayfa yeri yazılı mı? Düzeltildikten sonra liste yeniden tarandı mı?
Üretim sayfasındaki her riskli işin bir denemesi ya da yedek yolu var mı? Senaryodaki her mekân ve karakter hâli üretim sayfasında bir satır buldu mu?
Açık soruların hiçbiri bu dosyada sessizce kapatılmadı mı? Her birinin yanında ne zamana kadar açık kalabileceği yazılı mı?
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışAna mecrayı alışkanlıkla seçmek.
En çok yazdığın kalıp her zaman hikâyenin kalıbı olmaz. Gerekçeyi en az iki rakibe karşı yaz.
Yaygın yanlışUyarlamayı özet sanmak.
İkinci mecradaki sürüm ana sürümün kısaltması olmaz. O mecranın araçlarıyla yeniden kurulmuş bir sahnedir. Kısalmış ama aynı araçlarla anlatılan bir sahne, mecra değiştirmemiştir.
Yaygın yanlışDüşeni açıklamayla geri getirmek.
Kulakta görünmeyen bir şeyi bir karaktere söyletmek kolaydır. Böyle bir satır kaybı kapatmaz, hikâyeyi değiştirir.
Yaygın yanlışÜçüncü mecrayı tam sürüme çevirmek.
Kısa uyarlama bir plandır. Onu da tam yazmaya kalkan, ana mecraya ayıracağı zamanı tüketir.
Yaygın yanlışFormat listesini ezberden doldurmak.
Her maddeyi sayfanın üstünde dene. "Geçti" yazmadan önce o satırı gerçekten bul.
Yaygın yanlışMecraların formatını birbirine karıştırmak.
Ses satırına kamera yönü, panel tarifine iç ses, film sayfasına geçmiş zaman sızar. Üç mecrayı yan yana yazarken bu en sık hatadır.
Yaygın yanlışÜretim sayfasını iyimser yazmak.
"Çözülür" bir plan değildir. Her riskli işin yanına kimin, neyle ve ne zaman deneyeceğini yaz.
Yaygın yanlışAçık soruyu dosyayı tamamlamak için kapatmak.
Açık bir soru eksiklik değildir. Onu sessizce kapatmak, hikâyenin en canlı yerini dondurur.
Yaygın yanlışÖz değerlendirmeyi övgüyle bitirmek.
Uyarlamaların gösterdiği en az bir kaybı ve bir kazancı yaz. Kazanç ana sürüme dönmüyorsa nedenini de not et.
Yaygın yanlışÖrnek sayfa olarak en kolay sahneyi seçmek.
Açılış sahnesi çoğu zaman her mecrada tutar. Sınav, hikâyenin en çok mecraya yaslandığı yerde yapılır.
Yaygın yanlışGeliştirme paketini ana mecradan bağımsız yazmak.
Animasyon paketi biçim notu, dizi paketi motor ister. Aynı paket her mecraya gönderilirse okur neyin üretileceğini bilemez.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Bölüm altı bu dosyayla kapanıyor. Önünde bölüm sonu ölçme ve değerlendirme duruyor. Bilgi kontrolü profesyonel formatı, geliştirme belgelerini, dizi motorunu ve belgesel yaklaşımını yokluyor. Panel tabanlı anlatı, oyun seçim sistemleri ve transmedya da orada. Beceri kontrolünde doğru mecrayı seçmeyi ve bir anlatıyı başka bir ortama çevirmeyi kendin göstereceksin. Portfolyonun son iki parçası bugünkü dosya. "Düşen" sütununu silme, orada yine işine yarayacak. Ardından Bölüm yedi, Türler ve Anlatı Gelenekleri başlıyor.