Bilimkurgu anlatımında bilgi

Açılış sahnesi

Burcu masaya bir okuma notu bırakıyor. PAY'ı bir fon için okuyan değerlendirici yazmış. Not dört satır: "İlk on sayfada kayboldum. Hane puanı ne? Sayaç neden ötüyor? Kadın neden ocağı yakmıyor?"

Notun altına Burcu yeni bir ilk sayfa iliştirmiş. Kararmış ekranda üç satır yazı: "Kuraklığın uzun yıllarından sonra. Su artık puana göre dağıtılıyor. Her hanenin bir puanı var."

Emre sayfayı alıp onaylar gibi başını sallıyor. "Sorun çözüldü. Okur ilk dakikada her şeyi biliyor."

"Ve ilk dakikada sıkılıyor," diyor Selim. Kırmızı kalemini çıkarıp notun üstüne eğiliyor. Dört sorudan birini daire içine alıyor, birinin üstünü çiziyor.

"Neden ikisi farklı?" diye soruyor Burcu.

Selim kalemi masaya bırakıyor. "Ocak sorusunu soran okur filmin içinde. Cevabı merak ediyor, sayfayı çeviriyor. Hane puanını soran okur filmin dışında kalmış. Neyi sorduğunu bile bilmiyor."

Nermin Hanım kararmış ekranlı sayfayı tahtaya asıyor. Yanına PAY'ın eski ilk sayfasını iliştiriyor: şafak, mutfak, sayaç, tencere. "Bu üç satırın söylediği her şey öbür sayfada zaten var mı?"

Burcu iki sayfaya uzun uzun bakıyor. Var. Ama hiçbiri yazıyla değil.

Bilimkurgu izleyiciye yeni bir dünyanın kurallarını öğretmek zorundadır; bunu en iyi, kuralları bilen insanların o kurallarla yaşamasını göstererek yapar.

Bu derste ne olacak

Bilimkurgunun bilgiyi izleyiciye hangi yollardan taşıdığını PAY üzerinden sıralayacağız. Önce karakterlerin gündelik davranışına bakacağız, sonra kuralın dünyada bıraktığı görünür izlere. Dünyanın kendi ürettiği tanıtım ve eğitim malzemesini, yeni gelen bir karakteri ve iki tarafın aynı kuralı farklı anlattığı bir tartışmayı açacağız. Teknik terimin nasıl kendini anlattığını, bir sayfanın kaç kural taşıyabildiğini soracağız. En sonda gizemi anlaşılmazlıktan ayıracağız. Yolda Burcu'nun açılış yazısı silinecek, ilçeye yeni biri gelecek, Hayriye Teyze bir kelimeyle bir kuşağı anlatacak. Filmler bir insan damarından, kurumuş tarlalardan, bir oyun konsolundan, gece yarısı uyuyan bir kentten ve bir domuz çiftliğinden gelecek.

Sıfır noktası

Her film izleyiciye bir şey öğretir. Kimin kim olduğunu, nerede olduğumuzu, ne istendiğini. Gerçekçi bir dramda bunun büyük kısmı bedavadır. İzleyici bir hastane koridorunu, bir mutfağı, bir faturayı zaten tanır.

Bilimkurguda bu bedava bilgi azalır. PAY'ın mutfağı tanıdık, ama lavabonun yanındaki sayaç tanıdık değil. İzleyici sayacın ne yaptığını bilmez. Hane puanının ne olduğunu, neyle arttığını, kimin belirlediğini bilmez. Bunları öğrenmeden hikâyeyi takip edemez.

Asıl zorluk şu: PAY'daki herkes bunları biliyor. Gülsüm de biliyor, Yağız da, Hayriye Teyze de. Bilen biri bildiği şeyi yüksek sesle anlatmaz. Anlatırsa yapay durur. İki komşu birbirine "Bildiğin gibi, su artık puanla dağıtılıyor" demez.

Yazarın önünde iki kolay yol var. Birincisi açılıştaki üç satır gibi her şeyi baştan söylemek. İzleyici bilgiyi alır, ama merakını da o anda harcar. İkincisi hiçbir şeyi söylememek. İzleyici bir süre dayanır, sonra kopar. Değerlendiricinin notu bu kopuşun kaydı.

İki yolun arası boş değil. Bilgi birçok kanaldan gelebilir. Bir karakterin elinin alışkanlığı, sokakta görünen bir iz, dünyanın kendi reklamı, kuralı bilmeyen bir yabancı, kuralı kendi işine geldiği gibi anlatan bir taraf. Her kanal bilginin bir parçasını taşır. İzleyici parçaları kendisi birleştirir.

Birleştirme izleyiciye bir iş verir. İş yapan izleyici filmin içindedir. Ama işin bir sınırı var. İzleyici parçaları birleştirebilmek için önce neyi aradığını bilmelidir. Arayacağı şeyi bilen izleyici merak eder. Bilmeyen ise yalnız şaşırır.

Bilgi bilimkurguda iki kez taşınır. Önce yazar kuralı kendi masasında kurar. Sonra o kuralı izleyiciye ulaştıracak bir yol arar. Birinci iş bir dünya yapar, ikinci iş bir film. Burcu birinci işi çoktan bitirdi. Pay şafakta yenileniyor, başka sayaca geçmiyor, puana bağlı. Değerlendiricinin notu ikinci işin henüz bitmediğini söylüyor. Kural taslakta var, ama okura ulaşmıyor.

Burcu tahtadaki iki sayfanın arasına bir liste yazmaya başlıyor. Başlığı: "İzleyici bunu nereden öğreniyor?"

Mekanizma

Elin bildiği

Listenin ilk satırı mutfaktan geliyor. Gülsüm şafakta lavaboya gidiyor. Önce sayaca bakıyor, sonra tencereyi dolduruyor. Ekrandaki sayı düşüyor. Gülsüm buna şaşırmıyor. Ocağı yakmıyor. Tencereyi kapağıyla örtüp bir kenara koyuyor.

Gülsüm'ün sakinliği bir bilgi. İzleyici sayacın yeni olmadığını, bu kadının her sabah aynı şeyi yaptığını anlıyor. Burcu taslağa küçük bir hareket daha ekliyor, bir deneme olarak. Gülsüm bulaşık suyunu bir leğende biriktiriyor. Akşam leğeni balkondaki domates fidesine döküyor.

Kimse bunu açıklamıyor. Ama izleyici suyun burada kıymetli olduğunu, hiçbir damlanın boşa gitmediğini görüyor. Bir alışkanlık, bir cümleden daha çok şey söylüyor.

Sokaktaki iz

Burcu ikinci satıra geçiyor. Puan sistemi yalnız mutfakta değil, ilçenin her yerinde bir şey değiştirmiş olmalı. Bu değişiklik görülebilir mi?

Burcu bir sahneyi yeniden kuruyor. Gülsüm otobüsle ilçe merkezine gidiyor. Pencereden önce kenar mahalleler geçiyor. Balkonlardaki saksılar kurumuş, toprakları çatlamış. Sonra merkezdeki apartmanlar geliyor. Balkonlarda sardunyalar açmış.

Bu sahnede kimse konuşmuyor. İzleyici Gülsüm'ün mutfak masasındaki elle çizilmiş haritayı daha önce görmüştü. Şimdi aynı haritanın renklerini pencerede görüyor. Yüksek puanlı sokaklar yeşil, düşük puanlı sokaklar kuru. İzleyici puanın ne demek olduğunu henüz tam bilmiyor. Bedelinin nereye düştüğünü ise şimdiden görüyor.

Dünyanın kendi sesi

Üçüncü satır bir denemeden geliyor. Burcu uygulamanın bir tanıtım videosu olduğunu düşünüyor. Gülümseyen bir su damlası ekranda zıplıyor. Neşeli bir ses kuralları sıralıyor: "Az kullan, puanını büyüt. Faturanı zamanında öde. Gördüğün israfı bildir."

Video izleyiciye üç kuralı bir dakikada veriyor. Kimse kimseye yapay bir şey anlatmıyor, çünkü videonun işi zaten anlatmak. Ama asıl bilgi videonun söylemediğinde. Damla tarlalardan hiç söz etmiyor. Kenar mahallelerdeki eski tesisattan da. İzleyici kuralı videodan öğreniyor. Kuralın neyi gizlediğini ise Gülsüm'ün haritasından.

Gelen ve bilmeyen

Videoyu kim izleyecek? Gülsüm onu çoktan unutmuş. Burcu bir deneme olarak ilçeye yeni biri getiriyor. Melis, ilçedeki liseye yeni atanmış genç bir biyoloji öğretmeni. Yağız'ın sınıfına giriyor.

Yeni gelen karakter bilimkurgunun en eski araçlarından biri. Kuralı bilmediği için izleyicinin yerine soru sorar. Ama tehlikesi de burada. Soru soran bir yabancı kolayca bir soru makinesine dönüşür. Her sahnede biri ona bir şey açıklar.

Melis soru sormuyor. İlk sabah lojmanda uzun bir duş alıyor. Öğleden önce sayacın ekranı kırmızıya dönüyor. Musluktan artık ince bir su akıyor, o kadar. Ertesi gün sınıfta bir bitki deneyi için herkesin evden bir şişe su getirmesini istiyor. Çocuklar birbirine bakıyor. Arka sıradan Yağız alçak sesle söylüyor: "Hocam, o puandan gider."

Melis bir şey anlamıyor, ama izleyici anlıyor. Bir şişe su bir ailenin puanını düşürüyor. Bu bilgi bir öğrencinin sıkılgan yüzünden geliyor. Melis tanıtım videosunu o akşam izliyor. İzleyici onu artık videonun söylemediklerini bilerek izliyor.

İki ağızdan aynı kural

Dördüncü satırda Necla Hanım var. Gülsüm'ün eski arkadaşı, merkezdeki apartmanda oturuyor. Sistemi makul bir dille savunuyor. Burcu ikisini bir çay masasında karşılaştırıyor.

Necla Hanım için kural basit. "Az harcayan kazanıyor. Bundan adil ne var?" Gülsüm aynı kuralı başka anlatıyor. "Altı kişilik bir evde az harcamak ne demek? Kalabalık olan cezalı."

İkisi de doğru şeyler söylüyor. İzleyici puanın tüketimle arttığını bu tartışmadan öğreniyor. Ama aynı anda kuralın kime nasıl dokunduğunu da öğreniyor. Kimse ders vermiyor, iki kadın birbirini ikna etmeye çalışıyor.

Kendini anlatan kelime

Değerlendiricinin ikinci sorusu "hane puanı" üzerine. Burcu'nun ilk taslaklarında bu kavramın adı "su tüketim endeksi" idi. Kelime teknik ve soğuktu. İzleyiciye hiçbir şey söylemiyordu.

"Hane puanı" iki tanıdık kelimeden kuruluyor. Hane bir aile, puan bir değerlendirme. İzleyici ilk duyduğunda evlerin birer not aldığını sezer. "Pay" daha da yalın. Herkesin payına bir şey düşer.

Burcu bir şey daha fark ediyor. Hayriye Teyze bu kelimelerin hiçbirini kullanmıyor. Ona göre bu bir "karne". Yaşlı bir kadının ağzından çıkan eski kelime, yeni sistemi tanıdık bir kıtlığa bağlıyor. Aynı şeyin iki adı, iki kuşağın bakışını da taşıyor.

Bir sayfada kaç kural

Burcu yeni ilk on sayfayı sayıyor. Altı ayrı kural var. Pay şafakta yenileniyor. Harcanmayan pay ertesi güne geçmiyor. Pay başka sayaca aktarılamıyor. Puan tüketimle değişiyor. Bildirim puanı artırıyor. İtiraz yalnız uygulamadan yapılıyor.

Nermin Hanım her kuralın hangi sahnede işe yaradığını soruyor. Altı kuraldan yalnız ikisi ilk on sayfada bir şeyi değiştiriyor. Öbürleri sonraki sahnelerde lazım. Burcu onları orada bırakmaya karar veriyor. Bir kural, ilk kez gerektiği sahneden hemen önce öğretiliyor.

Sorabilen izleyici

Son satırda değerlendiricinin dört sorusu duruyor. Selim'in daire içine aldığı soru ocakla ilgiliydi. Üstünü çizdiği hane puanıyla.

Gülsüm neden ocağı yakmıyor? Bu soruyu herkes kurabilir. Cevabını merak eder, sonraki sayfaya geçer. Burcu bu cevabı bilerek geciktiriyor. Hane puanı ne? Bu soru ise izleyicinin elinde başka bir şeye dönüşmüyor. Kelimeyi bilmeyen biri onun etrafında bir merak kuramaz.

Burcu kararmış ekrandaki üç satırı siliyor. Tanıtım videosunu Melis'in geldiği sabaha taşıyor. Ocak sorusunu ise olduğu yerde bırakıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Bilgiyi karakterin eline ver. Bir kural önce bir alışkanlık olarak görünsün. Gülsüm'ün tencereyi kapağıyla örtüşü, bir sayfalık açıklamadan önce gelir. Alışkanlık izleyiciye kuralın yaşını da söyler.

Her kurala bir iz bul. Uydurduğun her kural için sor: bu kural sokakta neye benziyor? Bir izi olmayan kural yalnız diyalogda yaşar. Kuru saksılar puanı bir cümleden önce anlatır.

Dünya içi tanıtımı eksik yaz. Dünyanın kendi reklamı her şeyi söylemez. Söylemediği yer, filmin söyleyeceği yerdir. Damlanın tarlalardan hiç söz etmemesi videonun en dürüst bilgisi.

Yeni geleni soru sordurma, hata yaptır. Yeni gelen karakter her soru sorduğunda sahne bir derse yaklaşır. Her hata yaptığında bir bedel doğar. Melis'in uzun duşu bir soru cevap sahnesinden daha çok şey öğretir.

Yeni geleni hızla yerli yap. Yabancı uzun süre yabancı kalırsa izleyici onun gözünden yorulur. Melis birkaç sahne sonra sayaca bakmayı öğrenmeli. Öğrendiğini de bir alışkanlıkla göstermeli.

Kuralı iki ağızdan anlat. Tek bir karakterin anlattığı kural bir bilgi olarak kalır. İki tarafın anlattığı kural bir çatışma olur. İzleyici kimin haklı olduğuna karar verirken kuralı da ezberler.

Terimi kendi dünyasının malzemesinden kur. Uydurulan kelime, o dünyanın insanlarının konuşacağı kelime olmalı. Bir yüklenicinin raporundaki terim ile bir mutfaktaki terim aynı değildir. Hane puanı bir mutfakta söylenebilir.

Aynı şeye iki ad ver. Kuşaklar, sınıflar, kurumlar aynı şeyi farklı adlandırır. Hayriye Teyze'nin karnesi ile uygulamanın hane puanı aynı sayıyı gösterir. İki ad, iki ayrı dünya görüşünü sessizce taşır.

Kuralı gerektiği yere kadar sakla. Bir kural, kullanıldığı sahneden hemen önce öğretildiğinde en iyi akılda kalır. Erken öğretilen kural unutulur. Geç öğretilen kural ise çözümü hileye çevirir.

Soruyu kurulabilir tut. Bir şeyi saklarken izleyicinin onu sorabildiğinden emin ol. Saklanan her bilgi için kendi kendine sor: izleyici bunu kendi cümlesiyle sorabilir mi? Sorabiliyorsa gizem kuruyorsun. Sorulamıyorsa yalnız bir boşluk bırakıyorsun.

Sesi kapatarak oku. Taslağını yalnız sahne tariflerini okuyarak baştan geç. Diyalog olmadan hangi kuralları anlayabiliyorsun? Anlaşılmayan kurallar senin en pahalı kurallarındır, çünkü hepsi bir karakterin ağzına yük oluyor.

Bilgiyi bir istekle eşle. İzleyici bir kuralı en kolay, o kural birinin istediği bir şeyin önüne çıktığında öğrenir. Melis bir deney yapmak istiyor. Kural ona engel olduğu an izleyicinin aklına kazınıyor.

Açıklamayı bir karaktere borçlu bırakma. Bir karakter yalnız bilgi taşımak için sahnedeyse izleyici bunu sezer. Gülsüm'ün mesleği, Melis'in görevi, Necla Hanım'ın apartmanı onları zaten oraya getiriyor. Bilgi, var olan bir hayatın yan ürünü olarak gelir.

Soru kurma gücü izleyiciye göre değişir. Türü çok okumuş biri az bir ipucuyla bile soru kurar. Geniş izleyici daha fazla dayanak ister. Notu yazan değerlendiricinin hangi izleyici olduğunu bil. Bir uzmanın kaybolduğu yerde herkes kaybolur; bir acemi kaybolduğunda ise sorun her zaman sayfada olmayabilir.

Okuma notunu iki renge ayır. Bir okurun "anlamadım" dediği yerleri ikiye böl. Merak ettiği sorular bir renk, kaybolduğu yerler başka bir renk. Birinci gruba dokunma. İkinci grubu bir alışkanlıkla, bir izle ya da bir kelimeyle onar.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Bilimkurgu izleyiciye bilmediği bir dünyanın kurallarını öğretmek zorundadır.
• Karakterlerin şaşırmadan yaşadığı bir gelecek, dünyanın yaşını söyler.
• Her kuralın dünyada görülebilir bir izi olmalıdır.
• Dünyanın kendi tanıtımı kuralı öğretir, söylemedikleriyle de filmi.
• Yeni gelen karakter en çok hata yaptığında öğretir.
• Taraflı açıklama kuralı bir çatışmaya çevirir.
• İyi bir uydurma terim kendi anlamını taşır.
• Bir kural, ilk kez gerektiği sahneden hemen önce öğretilir.
• Aynı şeye iki ad vermek, iki ayrı bakışı sessizce taşır.
• Yeni gelen karakteri soru sordurarak değil, hata yaptırarak kullan.
• Açılış yazısı bilgiyi verir ama merakı da harcar.
• Bir karakter yalnız bilgi taşımak için sahnede durmamalıdır.
• Bilgi diyalog dışındaki kanallardan da gelir: bir saksıdan, bir leğenden, bir pencereden.
• Gizem sorulabilir bir sorudur; anlaşılmazlık sorunun kurulamadığı yerdir.

Sonraki derse köprü

Burcu PAY'ın dosyasını kapatıyor. Gülsüm'ün son sahnesi hâlâ boş. Selim masaya kendi taslağını koyuyor: HATIRA PAZARI. Tuzla kaplanmış bir göl yatağında, anıların şişelenip satıldığı bir kent. Burcu alışkanlıkla ilk soruyu soruyor: "Bu nasıl çalışıyor?" Selim omuz silkiyor. PAY'ın sayacı, izleyicinin kabul edebileceği bir varsayıma dayanıyordu. Şişelenen bir anı ise hiçbir varsayıma dayanmıyor. Fantastiğin vaadi bu farkla başlıyor. Açıklanmadan kabul edilen bir büyü izleyiciye nasıl bir hayranlık vaat eder, karşılığında ondan ne ister?