Beş perdeli yapı

Açılış sahnesi

Bir televizyon kanalının yapım katında, camlı bir toplantı odası. Kanalın program müdürü Gülay, senarist Tarık'ın getirdiği televizyon filmi taslağını masaya koyuyor. Filmin adı "Muhtar". Bir köy muhtarının belediye başkanlığına yükselişini ve düşüşünü anlatıyor.

Gülay taslağı beğenmiş. Ama bir sorunu var. Tarık, diyor, bu film bizim kanalda doksan dakikalık bir kuşakta yayınlanacak. Arada dört reklam arası var. Senin taslağın üç perdeli. Reklamlar nereye girecek?

Tarık omuz silkiyor. İkinci perde uzun, onu ikiye bölebiliriz. Ya da ...

Gülay başını iki yana sallıyor. Bölmek yetmez. Her reklam arasından önce seyirci kanalı değiştirmemeli. Her aranın önünde bir dönüş olmalı.

Tarık taslağına bakıyor. Hikâyede Ali Rıza adında bir muhtar var. Hırslı bir karısı var. Seçimi kazanmak için küçük bir hile yapıyor. Seçimi kazanıyor. Sonra hilesini örtmek için daha büyük hileler yapmak zorunda kalıyor. Sonunda her şeyini kaybediyor.

Tarık bir süre düşünüyor, sonra bir kâğıda bir üçgen çiziyor. Sol kenar yükseliyor, sağ kenar düşüyor. Tepede bir nokta.

Bu hikâye bir merdiven değil, diyor. Bir tepe. Önce çıkıyor, sonra iniyor. En yüksek nokta tam ortada. Belki üç perde değil, beş perde istiyor.

Gülay üçgene bakıyor. Beş perde, dört reklam arası. Sayılar tutuyor.

Beş perdeli yapı, hikâyenin en yüksek noktasını ortaya koyar; ardından gelen iniş de çıkış kadar önemlidir.

Bu derste ne olacak

Bu derste beş perdeli yapıyı inceleyeceğiz. Kurulum, yükselen hareket, doruk ya da merkezi dönüş, düşen hareket ve sonuç. Modelin tiyatrodan, özellikle Shakespeare trajedilerinden gelen kökenine bakacağız. Beş aşamalı gerilim düzenini ve bu düzenin televizyonda reklam aralarıyla nasıl buluştuğunu göreceğiz.

"Muhtar"ın yapım toplantısını ders boyunca taşıyacağız. Beş perdenin nasıl işlediğini hem sinemadan hem televizyondan on iki örnekte okuyacağız. Aralarında iki Shakespeare uyarlaması ve reklam aralarına göre kurulmuş üç dizi var. Ders bittiğinde bir hikâyenin üç perdeye mi, beş perdeye mi daha iyi oturduğunu tartabileceksin.

Sıfır noktası

Üç perdeli yapı en bilinen model olduğu için birçok yazar her hikâyeyi ona göre düşünür. Ama üç perde tek model değildir. Tiyatronun uzun geleneğinde, özellikle Rönesans trajedisinde, oyunlar çoğu zaman beş perdeye bölünürdü. Bu gelenek bugün hâlâ bazı hikâyelere üç perdeden daha iyi uyar.

İki model arasındaki fark yalnızca perde sayısı değil. Asıl fark, en yüksek noktanın nerede durduğu. Üç perdeli yapıda doruk sona yakındır. Hikâye bir tırmanış gibi ilerler ve zirveye son perdede ulaşır. Beş perdeli yapıda ise en yüksek nokta, yani merkezi dönüş, hikâyenin ortasındadır. Hikâye ortaya kadar çıkar, sonra iner.

Bu fark özellikle yükseliş ve düşüş hikâyelerinde belirginleşir. Ali Rıza'nın hikâyesi buna iyi bir örnek. İlk yarıda Ali Rıza yükseliyor: hile yapıyor, seçimi kazanıyor, belediye başkanı oluyor. İkinci yarıda düşüyor: hilesi ortaya çıkmaya başlıyor, dostları onu terk ediyor, sonunda her şeyini kaybediyor. Tarık'ın üç perdeli taslağı bu hikâyenin en yüksek noktasını, seçim zaferini, ikinci perdenin ortasına gömmüştü. Oysa bu an hikâyenin kalbi.

Beş perdeli yapı bu kalbi görünür kılar. Birinci perde kurulum. İkinci perde yükselen hareket. Üçüncü perde merkezi dönüş: seçim zaferi ve onunla birlikte gelen ilk çatlak. Dördüncü perde düşen hareket. Beşinci perde sonuç. Her perde kendi başına bir iş görüyor.

Bu modelin bir başka avantajı da sayısı. Beş perde, dört ara demek. Televizyonun reklam araları, uzun yıllar boyunca dizi yazarlarını bu sayıya yakın bölümler yazmaya itti. Her perdenin sonunda seyirciyi ekranda tutacak bir dönüş gerekiyordu. Beş perde bu ihtiyaca doğal bir karşılık veriyordu.

Yine de beş perdeyi yalnızca televizyonun ticari bir icadı saymak yanlış olur. Model, reklam aralarından yüzyıllar önce sahnede sınanmıştı. Televizyon onu yeniden keşfetti, çünkü ikisi aynı soruyu soruyordu: seyirci bir aradan sonra nasıl geri döner? Tiyatroda perde inerdi, televizyonda reklam başlar. İkisinde de perdenin son anı bir sonrakini çağırmalıdır.

Mekanizma

Modelin kendisi

Tarık'ın kâğıda çizdiği üçgen bu modelin kendisi. Sol kenar birinci ve ikinci perde, tepe üçüncü perde, sağ kenar dördüncü ve beşinci perde. Üç perdeli yapı bir merdivense, beş perdeli yapı bir tepe.

Freytag, klasik trajedilerin çoğunun bu piramide uyduğunu gözlemledi. Piramit bir kurulumla başlar, gerilim tırmanır, tepede yön değişir, iniş başlar ve bir felaketle biter. Freytag'ın şeması bir kural değil, bir gözlem. Ama beş perdeli yapıyı düşünmek için kullanışlı bir resim.

Birinci ve ikinci perde

Birinci perde kurulum. Seyirci köyü, Ali Rıza'yı ve karısı Nurten'i tanıyor. Ali Rıza yirmi yıldır muhtar. Nurten onun daha fazlasını hak ettiğine inanıyor. Birinci perdenin sonunda ilçe belediye başkanı ölüyor ve seçim açılıyor.

İkinci perde yükselen hareket. Ali Rıza aday oluyor. Rakibi güçlü. Nurten'in ısrarıyla ilk hileyi yapıyor: birkaç sandığın oylarını değiştirtiyor. Hile işe yarıyor. Ali Rıza öne geçiyor. Her adımda biraz daha yükseliyor, ama her adımda biraz daha kirleniyor.

Üçüncü perde

Üçüncü perde seçim gecesi. Ali Rıza kazanıyor. Kutlama yapılıyor. Tam o sırada sandık görevlilerinden biri, hileyi bildiğini ima ediyor. Zafer anı, düşüşün başladığı an. Merkezi dönüş hem bir tepe hem bir kırılma. Seyirci Ali Rıza'nın en mutlu anında onun kaybedeceğini hissediyor.

Dördüncü ve beşinci perde

Dördüncü perde düşen hareket. Sandık görevlisi para istiyor. Ali Rıza ödüyor. Sonra bir gazeteci soru sormaya başlıyor. Ali Rıza gazeteciyi susturmak için daha büyük bir hile yapıyor. Her yeni hile bir öncekini örtmek için. Dostları birer birer uzaklaşıyor. Nurten bile artık onunla konuşmuyor.

Beşinci perdenin başında gazeteci, Ali Rıza'ya bir çıkış yolu öneriyor. Her şeyi itiraf ederse haberi yumuşatacak. Ali Rıza bir an düşünüyor. Seyirci onun kurtulabileceğine inanıyor. Freytag bu ana felaketten önceki son gerilim diyordu. Ama Ali Rıza reddediyor. Sonuç geliyor: soruşturma, görevden alma, köyüne dönüş. Son sahnede Ali Rıza, yirmi yıl muhtarlık yaptığı köyün kahvesinde tek başına oturuyor. Kimse ona selam vermiyor.

Televizyon ve perde sonu

Gülay'ın istediği tam da buydu. Her reklam arasından önce bir kanca. Birinci perde başkanın ölümüyle bitiyor: seçim açıldı, Ali Rıza aday olacak mı? İkinci perde ilk hileyle bitiyor: yakalanacak mı? Üçüncü perde sandık görevlisinin imasıyla bitiyor. Dördüncü perde gazetecinin teklifiyle bitiyor. Her kanca, seyirciyi kanalda tutan bir soru.

Perde sonu kancası yalnızca televizyonun bir ihtiyacı değil. İyi kurulmuş bir perde sonu, her mecrada hikâyenin bir sonraki bölümüne geçişi güçlendirir. Beş perdeli yapı, bu geçişlerin sayısını ve yerini belirleyen bir iskelet sunar.

Tarık taslağını bu dört kancaya göre yeniden okuyor. İkinci kancada bir sorun görüyor: ilk hile çok kolay işe yarıyor, seyirci yakalanma ihtimalini hissetmiyor. Hileyi yapan adamın elinin bir an titremesini, bir tanığın kapıdan bakmasını ekliyor. Kanca küçük, ama artık bir soru taşıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Hikâyenin tepesini bul. Hikâyenin en yüksek noktası nerede? Sona yakınsa üç perde, ortadaysa beş perde daha doğal olabilir.

Yükseliş ve düşüş hikâyelerinde beş perdeyi dene. Bir karakterin önce çıktığı, sonra indiği hikâyeler beş perdeye kolayca oturur. Tepe, merkezi dönüştür.

Merkezi dönüşü çift yönlü kur. Tepe anı hem bir zafer hem bir çatlak olsun. Seyirci karakterin en mutlu anında düşüşün başladığını hissetsin.

Düşen hareketi yükselen hareket kadar dikkatli yaz. Düşüş bir sonuç listesi olmasın. Her adım bir karar, her karar bir bedel taşısın.

Düşüşü yükselişin aynası yap. Yükselişte yapılan her şey düşüşte bir karşılık bulsun. Ali Rıza'nın ilk hilesi, son soruşturmanın ilk kanıtı olsun.

Son gerilim anını kullan. Felaketten hemen önce kısa bir umut ver. Seyirci karakterin kurtulabileceğine bir an inansın.

Son gerilimi karakterin kararına bağla. Umut bir fırsat olarak gelsin, karakter o fırsatı kendi kararıyla kullansın ya da reddetsin.

Kurulumu hızlı tut. Beş perdeli yapıda kurulum kısa olmalı, çünkü asıl ağırlık tepede ve inişte.

Her perde sonuna bir kanca koy. Perdenin son sahnesi bir soru bırakmalı. Seyirci bir sonraki perdeyi merak etmeli.

Kancayı ucuzlatma. Perde sonunun gürültülü olması gerekmez. Bir bakış, bir cümle, bir ima da bir kanca olabilir.

Televizyonda ara sayısını bil. Yayın kuşağının kaç reklam arası olduğunu öğren. Perde sayısını buna göre planla.

Perde sınırlarında yön değiştir. Bir perdenin sonunda hikâyenin yönü değişmiyorsa, perde yalnızca bir sayfa bölümüdür.

Freytag'ı bir kural değil, bir resim olarak kullan. Piramit, hikâyenin gerilim eğrisini görmeye yardım eder. Ama her hikâye tam bir piramit olmak zorunda değil.

Shakespeare'i oku. Trajedilerin beş perdelik yapısı, yükseliş ve düşüş hikâyelerinin en eski örnekleridir. Bir oyunu perde perde incelemek modeli içeriden anlamayı sağlar.

Uyarlamada perde yapısını koru ya da bilinçli değiştir. Bir oyunu filme çevirirken beş perdeyi korumak zorunda değilsin. Ama değiştiriyorsan nedenini bil.

Sonucu kısa ama ağır tut. Beşinci perde uzun olmak zorunda değil. Karakterin düşüşünün son hâlini tek bir güçlü görüntüyle göster.

Beş perdeyi üç perdeyle karşılaştır. Aynı hikâyeyi iki modelle de özetle. Hangisinin hikâyenin kalbini daha görünür kıldığına bak.

Karakterin iç düşüşünü dış düşüşle eşleştir. Ali Rıza'nın dostlarını kaybetmesi, vicdanını kaybetmesiyle aynı hızda ilerlesin.

Tepeyi erken yapma. Merkezi dönüş hikâyenin ortasında olmalı. Çok erken gelirse düşüş uzar ve sıkılır.

İnişe de gerilim koy. Seyirci düşüşü bilse bile, düşüşün nasıl olacağını merak etmeli. İniş, bir çözülme değil, bir gerilim olmalı.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Beş perdeli yapı en yüksek noktayı hikâyenin ortasına koyar.
• Üç perdeli yapı bir merdiven, beş perdeli yapı bir tepe gibidir.
• Freytag piramidi yükselen ve düşen iki kenarı olan bir şemadır.
• Birinci perde kurulumdur ve kısa tutulmalıdır.
• Yükselen hareket karakteri tepeye taşır.
• Merkezi dönüş hem bir zafer hem bir çatlaktır.
• Düşen hareket yükselişteki kararların bedelini öder.
• Düşüş yükselişin aynası gibi kurulabilir.
• Son gerilim anı felaketten önceki kısa umuttur.
• Sonuç kısa ama ağır olmalıdır.
• Perde sonu kancası seyirciyi bir sonraki perdeye taşır.
• Beş perde ve dört ara, televizyonun reklam düzenine doğal biçimde uyar.
• Shakespeare trajedileri modelin en eski örnekleridir.
• Freytag'ın piramidi bir kural değil, bir gözlemdir.
• Aynı hikâye hem üç hem beş perdeyle düşünülebilir.
• Model bir kimlik değil, bir araçtır.

Sonraki derse köprü

Gülay ile Tarık "Muhtar"ı beş perdeye böldü. Ama doksan dakikalık bir filmi beş parçaya bölmek bile her parçayı uzun bırakabilir. Bazı yazarlar filmi daha küçük birimlere, sekiz sekansa ayırmayı tercih eder. Her sekansın kendi amacı, kendi sonu ve kendi dönüşü olur. Böylece uzun bir film yönetilebilir parçalara bölünür. Sonraki ders bu yaklaşımı inceliyor: sekiz sekans yaklaşımı. Her sekansa bir amaç vermenin uzun bir filmi nasıl canlı tuttuğunu orada göreceğiz.