Başkarakter teşhisi

Açılış sahnesi

On birinci haftanın pazartesi akşamı. Burcu atölyeye bir tomar kâğıt getiriyor. Ayça'nın okuduğu nüsha bu. Kenarlarında kurşun kalemle notlar var. Ayça romanı hiç duymamıştı. Metni bir düğün yüzünden bir hafta geç okudu.

Burcu son sayfayı çeviriyor. Arkasında Ayça'nın el yazısıyla tek bir paragraf. İlk cümlesini sesli okuyor: «Kentte yaşayan bir kız, yıkılacak bir değirmenin köyüne büyükannesini almaya gidiyor ve büyükannesinin ömür boyu sakladığı bir adın peşine düşüyor.»

Emre hemen gülümsüyor. «Ceren'in filmi. Ayça söyledi işte.»

Selim nüshayı alıp sayfaları karıştırıyor. Gençlik hattının ilk sahnesinde duruyor. Kenarda Ayça'nın notu: «Bu kız büyükannenin gençliği! Cepteki tebeşirden anladım.» Selim notu masaya doğru çeviriyor. Eski taslağın en inatçı sorusu, kızın kim olduğu, bu nüshanın hiçbir yerinde yok.

Burcu bir an rahatlıyor. Sonra Ayça'nın paragrafının son cümlesine geliyor: «Sonda arabada dönüp bakmadığında anladım, bu kadının filmiymiş. Keşke daha önce bilseydim.»

Nermin Hanım kâğıdı Burcu'nun önüne geri itiyor. «Ayça hangi filmi izlediğini yazmış. Senin hangi filmi yazdığını bu paragraf söylemez. Ama nerede kaybettiğini söyler.»

Okurun izlenimi teşhis değildir; adayları ölçütlerle tek tek sınamanın nereden başlayacağını gösteren bir belirtidir.

Bu derste ne olacak

Ayça'nın notlarını bir başkarakter teşhisine çevireceğiz. Önce okurun bir cümlelik özetini okumayı öğreneceğiz. Sonra Nüzhet ile Ceren'i aynı dokuz satırda sınayacağız. Açık amaç, motivasyon, eylemlilik, karar, hata, risk, ark, final katkısı ve izleyiciyle bağ. Her hücreye bir görüş değil, taslaktan bir sahne yazacağız. Sahneleri sayarak eylemliliği ölçeceğiz. Boş kalan hücrelerin neyi gösterdiğine bakacağız. Kusurun dünyanın kuralından nasıl doğabildiğini ve seyircinin bir karaktere nasıl bağlandığını tartışacağız. Burcu akşamın sonunda bir teşhis koyacak, bu teşhis de bir deneme olacak. Filmler bir pusu yerinden, bir ara sokaktan, bir ödül töreninden, bir kasaba istasyonundan ve bir saray koridorundan gelecek.

Sıfır noktası

Başkarakter yazmaya başlamadan önce seçilir. Yazar bir kişiyi merkeze koyar ve hikâyeyi onun etrafında kurar. Ama taslak yazılırken merkez yerinden oynayabilir. Bir yan kişi beklenmedik biçimde canlanır. Sahneleri o açmaya başlar. Seyirci onun gözünden bakmaya alışır.

Yeniden yazımda yazarın elinde artık bir niyet değil, bir metin var. Soru da bu yüzden değişir. «Kimi merkeze koymak istiyorum?» değil, «Bu sayfalar kimi merkeze koymuş?» Bunun cevabı yazarın aklında değil, sayfada aranır.

Teşhis bir sınamadır. Merkez için bir ya da iki aday seçilir. Her aday aynı ölçütlerden geçer. Amacını seyirci görebiliyor mu? Neden istediği anlaşılıyor mu? Olayları o mu yürütüyor? Kilit kararları o mu veriyor? Bir kusuru var mı? Kaybedecek bir şeyi var mı? Değişiyor mu? Final onun eylemiyle mi kapanıyor? Seyirci ona bağlanıyor mu?

Bu soruların her birine bir sahneyle cevap verilir. Sahne bulunamıyorsa hücre boş kalır. Boş hücre bir sonuçtur. Yazara nerede çalışacağını söyler.

Teşhisin iki sonucu olabilir. Ya aday doğrudur ve bazı satırları güçlendirilir. Ya da merkez gerçekten başka bir kişidedir ve yazar ona hak verir. İkinci sonuç pahalıdır. Merkez değişince final, karar ve risk satırları da el değiştirir.

Teşhisin bir de zamanı var. Yapı turunda yazar sahnelerin sırasına bakar. Karakter turunda kişilere bakar. Merkez kişi belirsizse bu turun hiçbir düzeltmesi yerine oturmaz. Motivasyonu kimin için güçlendireceğiz? Karşı gücü kimin karşısına koyacağız? Yan kişiler kime yardım edecek? Bu soruların hepsi önce bir ad ister. Bu yüzden karakter turu teşhisle açılır.

Teşhis bir yargılama da değildir. Aday «iyi» ya da «kötü» bulunmaz. Yalnız satırları dolu ya da boş bulunur. Boş satırın nedeni çoğu zaman yazarın bildiği, ama sayfaya koymadığı bir şeydir. Yazar karakterin neden kaldığını biliyor. Okur bilmiyor. Teşhis bu farkı görünür kılar.

Burcu birinci turda filmin sorusunu Nüzhet'e vermişti. Teşhis o kararı sınayacak. Ayça'nın okuması da bu sınamanın ilk verisi. Romanı bilmeyen bir okur, sayfanın kimi merkeze koyduğunu en dürüst biçimde gösterir. Romanı bilen bir okur ise boşlukları kendi hatırasıyla doldurur.

Mekanizma

Okurun cümlesi

Burcu Ayça'nın paragrafını panoya iğneliyor. İlk cümlenin öznesinin altını çiziyor: bir kız.

Ayça'nın cümlesi Ceren'le başlıyor. Nüzhet cümlede yalnız «büyükanne» olarak geçiyor. Bir şey saklayan biri, ama bir şey yapan biri değil. Selim bunu açıkça okuyor. «Sayfa seyirciyi Ceren'in arabasına bindirmiş. Ayça da oradan bakmış.»

Nermin Hanım cümlenin ikinci yarısını gösteriyor. «Adın peşine düşen kim?» Ceren. «Adı saklayan kim?» Nüzhet. Özet iki kişiyi de taşıyor, ama fiilleri ayrı dağıtıyor. Arayan Ceren, saklayan Nüzhet.

Okur özeti bir oy değildir. Ayça'nın son cümlesi onu zaten bozuyor. Sonda merkezin kim olduğunu anlamış. Özet, bu anlayışın geç geldiğini gösteriyor.

Dokuz satır

Burcu büyük bir kâğıda bir tablo çiziyor. Üstte iki sütun: Nüzhet ve Ceren. Solda dokuz satır.

Kural tek: hücreye bir sıfat yazılmaz, bir sahne yazılır. «Güçlü» yazmak yasak. «Yıkım sabahı, bagaj» yazılır.

Açık amaç satırında Ceren'in hücresi hemen doluyor. Köye büyükannesini götürmeye geliyor. Bagajdaki koliler bunu söylüyor. Sandıktaki teneke kutudan sonra amacı adı öğrenmeye dönüyor. Nüzhet'in hücresi daha zor. Amacı taş kalkana dek kalmak. Ama bunu yalnız bir kez söylüyor: «Yıkımı göreyim, sonra.» Hücreye o replik giriyor.

Motivasyon satırında Ceren'in hücresine sevgi ve kaygı yazılıyor. Nüzhet'in hücresinde ise Ayça'nın kenar notu duruyor: «Neden kalmak istiyor? İnat mı?» Burcu hücreyi boş bırakıp köşesine Ayça'nın sorusunu kopyalıyor. Bu satır bu akşam dolmayacak.

Seçim mi, soru mu?

Eylemlilik satırında Emre itiraz ediyor. «Ceren her sahnede bir şey yapıyor. Nüzhet bütün film bekliyor.»

Burcu sahne listesini açıyor. Ceren'in sütununa sorular doluyor. Selahattin'e, Hümeyra'ya, büyükannesine. Seçimleri de var: aynı gece gelmek, avluda ilk koliyi bantlamak, sandığı açmak. Ama soruların çoğu cevapsız kalıyor ve sonraki sahne yine aynı yerden açılıyor.

Nüzhet'in sütunu kısa. Tebeşiri cepte bırakmak. Koliyi ertelemek. Teneke kutuyu sessizce önlüğüne koymak. Yıkım ustasına adını sormak. Çantayı bagaja koymak. Çakıyı almak. Mektubu uzatmak. Her biri ertesi sahneyi başka bir yere taşıyor. Kısa sütun, ağır sütun.

Emre listeye bakıyor. «Bekleyen biri de seçiyormuş demek.» Burcu kendi kuralını yazıyor: soru, cevabı bir sonraki sahneyi değiştirirse seçim sayılır.

Karar, risk, hata

Karar satırı tartışmasız. Bagaj, taş, çakı, mektup: hepsi Nüzhet'in elinde. Risk satırında da Nüzhet'in hücresi dolu. Ömrü boyunca tebeşirle döndüğü taşla vedalaşacak. Köy bundan sonra onun adını da anmayabilir. Ceren'in risk hücresine yalnız kentteki işinden aldığı izin giriyor.

Hata satırı en uzun tartışmayı açıyor.

Köy gidenin adını anmıyor. Nüzhet bu kurala ömrü boyunca karşı durdu. Ama adı kendisi de hiç yüksek sesle söylemiyor. Yağmurun sileceği bir taşa, kimsenin görmediği bir mektuba yazıyor. Susmaya karşı yazıyor, ama yazarken de susuyor. Burcu hücreye bunu yazıyor. Finalde bu kusur iyileşmiyor, yer değiştiriyor: ad taştan bir torunun eline geçiyor.

Ceren'in hata hücresine Selim bir şey bulmaya çalışıyor. «Acelesi var.» Nermin Hanım başını sallıyor. «Acele bir hız, kusur değil.» Hücre boş kalıyor.

Ark, final, bağ

Ark satırında iki hücre de dolu. Ceren, büyükannesinin yıkımı görmesinden korkan bir torun olarak geliyor. Sonunda onun taşın başında durmasını bekleyen bir toruna dönüyor. Nüzhet saklayan bir kadından, adı devreden bir kadına dönüyor. Final katkısını Burcu bir sınamayla ölçüyor. Ceren'i çıkarınca mektubu okuyan biri kalmıyor, ama karar yerinde duruyor. Nüzhet'i çıkarınca film kalmıyor.

İzleyiciyle bağ satırında ise Ceren önde. Seyirci köye onun arabasıyla giriyor. Ceren burada bir tanık karakter. Nüzhet'in hücresine Ayça'nın başka bir notu düşüyor. Gece mutfakta yazdığı kâğıdın yanına şunu yazmış: «Alışveriş listesi sandım.»

Seyirci Nüzhet'in yazdığını görüyor. Ama bir şeyi sakladığını görmüyor. Kâğıt masada açık duruyor. Burcu bir deneme yazıyor. Ceren'in ayak sesi merdivende duyulunca Nüzhet kâğıdı katlayıp önlüğünün cebine sokuyor. Ceren içeri girip su içiyor, çıkıyor. Seyirci artık bir şey biliyor, Ceren bilmiyor. Mektup sonda aynı cepten çıkacak.

Teşhis

Tablo dolunca bir desen beliriyor. Eylemlilik, karar, risk, hata, ark ve final Nüzhet'i gösteriyor. Açık amaç ve bağ Ceren'i. Motivasyon satırında Nüzhet'in hücresi açık.

Selim son kez soruyor: «Ayça'nın cümlesi Ceren'le başlıyorsa?» Burcu finali gösteriyor. Merkezi Ceren'e vermek, yıkım sabahının kararını da ona vermek demek. Nermin Hanım araya giriyor. «Bu bir zevk kararı değil. Başka bir yazar Ceren'i seçip finali baştan kurabilirdi. Bu taslakta ise final çoktan Nüzhet'in elinde.» Burcu teşhisi deneme olarak yazıyor: başkarakter Nüzhet. Ceren tanık. Yapılacak iş, Nüzhet'in üç zayıf hücresini doldurmak. Ceren'in sahnelerinden hiçbiri kesilmiyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Teşhisi yeniden yazımda tazele. Başkarakter yazmadan önce seçilir, ama taslak onu yerinden oynatabilir. Her büyük turdan önce tabloyu yeniden doldur.

Okur özetini topla. Taslağı yeni okuyan birinden hikâyeyi tek cümleyle anlatmasını iste. Bunu okumadan önce söyleme. Cümleyi kendisi kurmalı.

Öznenin yanında fiile de bak. Özetin öznesi kimi izlediğini söyler. Fiiller kimin ne yaptığını söyler. «Arayan» ile «saklayan» aynı cümlede iki aday olabilir.

Hücreye sahne yaz, sıfat yazma. «Güçlü motivasyon» bir hüküm. «Sandıktaki teneke kutu» bir kanıt. Kanıtı olmayan hüküm tabloyu süsler, teşhisi saklar.

Boş hücreyi hemen doldurmaya kalkma. Boşluk bir bulgudur. Önce bütün tabloyu doldur. Boşlukların deseni tek tek boşluklardan çok şey söyler.

Soruyu seçimle karıştırma. Çok soru soran karakter hareketli görünür. Sorunun cevabı sonraki sahneyi değiştirmiyorsa sayım ona bir puan vermez.

Beklemeyi de say. Bir şeyi yapmamak da seçim olabilir. Ama yalnız sonraki sahne ondan etkileniyorsa. Etkilemiyorsa bekleme bir boşluktur.

Kusuru dünyanın kuralında ara. En sağlam kusurlar çoğu zaman dışarıdan getirilmez. Başkarakter, karşı durduğu şeyin küçük bir kopyasını taşır.

Kusurun finalde ne olduğunu yaz. Kusur iyileşebilir, yer değiştirebilir ya da kazanabilir. Üçü de geçerli. Yazılmazsa seyirci finalde kusuru unutmuş bir film görür.

Riski karşılaştır. İki adaydan kaybedecek şeyi daha çok olan genelde merkeze daha yakındır. Ama bu tek başına teşhis değildir.

Bağı sırla kur, acımayla değil. Seyirci bir karaktere acıyabilir ve yine de onu izlemeyebilir. Sakladığı bir şeyi bildiği karakteri ise bırakmaz.

Sırrın saklandığını göster. Seyircinin bildiği şey, başka birinden gizlendiği an sır olur. Açık masada duran kâğıt sır değildir.

Tanığı küçültme. Ceren'in sahneleri seyircinin kapısı. Teşhis onu kesmek için değil, ona doğru yeri vermek için yapılır.

Merkezi değiştirmenin faturasını çıkar. Başka bir adaya geçmek istersen önce tabloyu onun adına yeniden doldur. Değişecek her hücre bir sahne demektir.

Okurun geç anladığı yeri işaretle. Ayça merkezi sonda anladı. Bu, finalin çalıştığını ve başlangıcın geride kaldığını birlikte söyler.

Teşhisi deneme olarak günlüğe yaz. Teşhis bir sonraki okurla yeniden sınanacak. Tarihini, kanıtlarını ve açık hücreleri not et.

İki adayı aynı gün sına. Bir gün Nüzhet'in sütununu, ertesi gün Ceren'inkini doldurursan ölçütün kayar. Aynı sahne listesine aynı saatte bak.

Satırları eşit sayma. Dokuz satırın hepsi aynı ağırlıkta değildir. Karar, risk ve final aynı kişiyi gösteriyorsa merkez büyük ölçüde oradadır. Bağ ve açık amaç ise yeniden yazımla taşınabilir.

Zayıf hücreyi tanığa devretme. Başkarakterin amacı belirsizse onu bir yan kişinin ağzından açıklatmak kolaydır. Ama o zaman amaç da yan kişiye geçer. Amacı başkarakterin kendi davranışında görünür kıl.

Okurun ilk sorusunu da kaydet. Okur bitirdiğinde ilk neyi sordu? Ayça'nın ilk sorusu adla değil, büyükannenin nedeniyle ilgiliydi. Bu, bir sonraki işin adresini gösterir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Başkarakter yazmadan önce seçilir; yeniden yazımda sayfadan sınanır.
• Okur özeti, okurun kimi izlediğini gösterir; teşhis değil, belirtidir.
• Teşhis tablosu adayları aynı dokuz ölçütte karşılaştırır; her hücreye bir sahne yazılır.
• Seçim sayımı, sonraki sahneyi değiştiren seçimleri sorulardan ayırır.
• İçselleşmiş kural, başkarakterin karşı durduğu kurala kendisinin de uymasıdır.
• Sır ortaklığı seyirciyi karaktere acıdan değil, bildiği şeyden bağlar.
• Boş hücre bir bulgudur; merkezi değiştirmenin faturası bütün sütundur.
• Karar, risk ve final aynı kişiyi gösteriyorsa merkez büyük ölçüde oradadır.
• Tanık karakter seyircinin kapısıdır; teşhis onu küçültmez, yerini belirler.
• Okurun ilk sorusu, teşhisten sonra yapılacak işin adresini verir.
• Burcu'nun deneme teşhisi: başkarakter Nüzhet, Ceren tanık; açık amaç, motivasyon ve bağ satırları güçlenecek.

Sonraki derse köprü

Burcu tabloyu panoya iğneliyor. En çok rahatsız eden hücre motivasyon satırında duruyor. Ayça'nın notu orada: inat mı? Nüzhet taş kalkana dek neden kalmak istiyordu, sonra neden gidiyor? Bu kararın geçmişte bir kökü mü var, yoksa yalnız bir huy mu? Ceren adın peşine neden tam bu hafta düşüyor? Sıradaki ders motivasyonu güçlendirmeyi tartışacak. Nedeni bir replikle açıklamak yerine davranışa nasıl yerleştireceğimizi soracak. Ayça'nın «inat mı?» sorusunun cevabı bir sahnede görünmeli.