Aynı karakterin farklı ortamlardaki sesi

Açılış sahnesi

Tek bir kişi ve tek bir cevap: hayır.

Annesinin karşısında: "Yok anne, şimdi olmaz. Sonra bakarız."

Patronunun karşısında: "Tabii, bir bakayım. Bugün biraz zor ama deneyeyim."

En eski arkadaşının karşısında: "Boş ver ya."

Hiç tanımadığı birinin karşısında: "Maalesef, mümkün değil."

Ve gece, evde, kimse yokken, elindeki telefona bakarken: "Yapmayacağım."

Beş oda, beş cevap, tek kişi. Aynı gün içinde, aynı ağızdan. Beşi de aynı şeyi söylüyor; ama kelimenin doğrudan çıktığı tek oda, boş olan.

Şimdi asıl soru: bu kişiyi tanımak için hangi cümleyi okumak gerekiyor?

Hiçbirini. Aradaki farkı okumak gerekiyor.

Annesine "sonra bakarız" diyen biri hayır demeyi göze alamıyor, ama yalan da söylemiyor; erteliyor. Patronuna hayır diyemediği gibi üstüne bir de iş alıyor. Arkadaşına iki kelime yetiyor, çünkü açıklama borcu yok. Tanımadığı birine en resmî cümlesini kuruyor. Yalnızken de ilk defa ne yapacağını söylüyor.

Beş cümlenin hiçbiri yalan değil. Hepsi aynı kararı taşıyor; taşıma biçimleri farklı. Ve fark rastgele de değil — her odanın kendi ayarı var, ayarların toplamı da bir düzen kuruyor.

Karakter bu beş cümlenin hiçbirinde durmuyor. Beşinin arasındaki mesafede duruyor.

Bu derste ne olacak

Önceki ders on iki etkeni sıraladı ve bir tanesini bilerek geride bıraktı: kiminle konuşulduğu. Bu ders o etkenin tamamı. Müfredattaki on ortamı üç kümede toplayacağız: bilinen odalar, eğimli odalar ve basınç odaları. Sonra hepsinin dışında duran bir onuncu odayı ayrıca ele alacağız — kimsenin olmadığı oda. Aralarında dolaşırken neyin değişmesi, neyin yerinde kalması gerektiğini kuracağız; sınır silindiğinde karakter çoğalıyor. On dört yapım bu geçişleri gösteriyor. Dersin sonunda elinde bir harita olacak: aynı kişinin hangi odada nasıl konuştuğunu gösteren, tek sayfaya sığan bir çizim.

Sıfır noktası

Bir karakterin sesi tek bir ayar değil.

Kelime burada bir müzik terimi gibi çalışıyor: aynı enstrüman, farklı bölge. Ses aynı yerden çıkıyor ama başka bir yükseklikte duruyor.

Yazarın bakması gereken şey de tek bir kayıt değil.

Bir insanı tek odada dinleyip tanıdığını sanmak, bu yüzden yanıltıyor. Aynı kişiyi ikinci bir odada duymak, birinci odada duyduğun her şeyin anlamını değiştiriyor.

Peki kaç kayıt yazmak gerekiyor? On tane değil. Ana karakter için üç yetiyor: bir bilinen oda, bir eğimli oda, bir de boş oda. Yan kadro için çoğu zaman tek kayıt yeterli oluyor ve bu bir eksiklik sayılmıyor — herkesin haritası çizilirse hiçbiri okunmuyor.

Sonra sınır geliyor, çünkü kayıt fikri denetimsiz bırakıldığında karakteri parçalıyor. Kural şu: odadan odaya geçerken dolaylılık, cümle uzunluğu, nezaket düzeyi ve söylenmeden bırakılan miktar değişiyor. Kelime dağarcığı, mizahın hedefi ve dünyayı adlandırma biçimi ise değişmiyor. Bu iki liste karışırsa okuyucu tek bir insan değil, iki ayrı insan görüyor.

Genişlik bir erdem değil. Geniş kayıtlı biri her odaya uyum sağlıyor; bu bir beceri olduğu kadar bir uyarı. Dar kayıtlı biri her odada aynı konuşuyor; bu bir dürüstlük olduğu kadar bir maliyet. İkisi de yazılabilir ve ikisinin de bedeli var.

Genişliği ölçmenin yolu da tek bir soru: karakterin en resmî cümlesi ile en serbest cümlesini yan yana koy ve bak. İkisi aynı ağızdan çıkmış gibi duruyorsa harita sağlam. Durmuyorsa bir karakter değil iki karakter yazmışsın demektir.

Mekanizma

Bilinen odalar

Bu üçünde muhatap tanıdık ve arada bir seviye farkı yok. Kayıtlar en rahat buralarda ayrışıyor.

Aile içinde. En eski kayıt, çoğu zaman en gelişmiş olan değil. İnsan ailesinin yanında kendi geçmiş bir yaşına dönüyor; kırk yaşındaki biri annesinin evinde on beş yaşındaki cümlelerini kuruyor. Yazarken işe yarayan ölçü de bu: aile kaydı daha sıcak olmak zorunda değil, daha eski olmak zorunda.

İş yerinde. En çok düzeltilen kayıt. Belirtisi söylenende değil çıkarılanda; bu odada karakterin sildiği şeyler var. Bir de zaman baskısı var, o yüzden iş kaydı hep en kısa cevabı arıyor.

Arkadaşlarıyla. En serbest kayıt — ama "asıl" olan değil. İşareti ortak kısaltmalar ve yarım bırakılan cümleler: karşı taraf zaten tamamlıyor. İki kişinin cümleleri birbirinin üstüne biniyorsa aralarında tarih var demektir. Bu kaydın bir maliyeti de var: dışarıdan bakan biri konuşmayı takip edemiyor. Sahnede üçüncü bir kişi varsa, onun anlamadığı miktar aradaki tarihin uzunluğunu veriyor.

Eğimli odalar

Bu üçünde muhatapla arada bir seviye farkı var ve kayıt o farkı yönetiyor.

Otorite karşısında. Genellikle dolaylılık yükseliyor, cümleler uzuyor, ihtimaller çoğalıyor. Ama yön karakterden karaktere değişiyor; kimisi otorite karşısında tam tersine kısalıyor ve sertleşiyor. Hangi yöne gittiği, ne kadar dolandığından fazlasını söylüyor.

Çocuklarla. En çok ele veren kayıt, çünkü sadeleştirme istiyor. Bir karakter bir çocuğa bir şeyi anlatırken neyi atıyor, neyi bırakıyor? Attıkları, gerçekten önemsiz saydıkları. Bazı karakterler de sadeleştirmeyi reddediyor ve çocukla yetişkin gibi konuşuyor; o da ayrı bir bilgi.

Yabancılarla. Karakterin fabrika ayarı. Kimsenin geçmişini bilmediği bir odada insan, olmak istediği kişiye en yakın hâlini kuruyor. Yabancı kaydı bu yüzden bir gerçek değil, bir iddia olarak okunuyor. İddianın bozulduğu an da işe yarıyor: yabancı odaya karakteri tanıyan biri girdiğinde kayıt düşüyor ve düşüşü herkes duyuyor.

Basınç odaları

Bu üçünde bir şey sıkıştırıyor ve kayıt kendi hâlinde kalamıyor.

Tehdit altında. Dolaylılık çöküyor. Süslemeye vakit kalmıyor ve altta ne varsa görünüyor. Buradaki tuzak, tehdit kaydını bir bağırma sahnesi sanmak; çoğu zaman tersi oluyor, karakter sesini alçaltıyor ve cümlelerini kısaltıyor.

Âşıkken. Yazması en zor kayıt, çünkü beklenti yanlış kurulmuş. Âşık karakter daha iyi konuşmuyor, daha kötü konuşuyor: cümleler yarım kalıyor, kelimeler kaçıyor, konu sapıyor. Düzgün ve tam cümlelerle âşık olan biri, âşık değil hazırlıklı görünüyor.

Yalan söylerken.

Bu tanım alışkanlığın tersini söylüyor. Yalan söyleyen karakteri terletip kekeleterek yazmak kolay ama sahnede okunmuyor. Asıl işaret şu: yalan, doğrunun ihtiyaç duymadığı ayrıntıyı getiriyor. İkinci bir işaret daha var — yalan söyleyen kişi muhatabının kelimelerini ödünç alıyor, çünkü onaylanmayı istiyor.

Boş oda

Bu oda ötekilerin ölçüsü. Bir karakterin yalnızken ne yaptığı — söyleniyor mu, susuyor mu, bir nesneye mi konuşuyor — geri kalan bütün kayıtların ne kadar çaba olduğunu gösteriyor.

Ama bir tuzağı var: yalnızlık kaydı bir itiraf kanalına çevrilmemeli. Kimse yokken gerçeği yüksek sesle söyleyen karakter yalnız değil, seyirciye konuşuyor.

Kayıttan kayda

Diyalogda kurulabilecek en ucuz ve en güçlü olaylardan biri bu. Patronuna ailesinden bir kelimeyle seslenen biri, tek hamlede bir şey haber veriyor. Kayma iki yönde de çalışıyor; iş kaydını eve taşımak da aynı ölçüde konuşuyor.

Kaymanın bir sebebi olması gerekiyor: yorgunluk, öfke, uzun süredir görülmemiş biri, sarhoşluk. Sebepsiz kayma bir karakter hamlesi gibi değil, bir yazım hatası gibi okunuyor.

Yönü de bilgi taşıyor. Serbest kaydı resmî odaya taşımak bir yakınlık teklifi oluyor; resmî kaydı yakın odaya taşımak ise bir mesafe koyma. İkisi de tek kelimeyle yapılabiliyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Ses haritasını üç odayla çiz. Ana karakterin bilinen bir odasını, eğimli bir odasını ve boş odasını yaz. Üçü, on odanın hepsinden fazlasını gösteriyor.

Değişenler ile değişmeyenleri ayrı yaz. Odadan odaya dolaylılık, cümle uzunluğu, nezaket ve söylenmeyen miktarı değişsin. Dağarcık, mizahın hedefi ve adlandırma biçimi yerinde kalsın.

Aile kaydını yaşla kur, sıcaklıkla değil. Karakterin ailesinin yanında kaç yaşına döndüğünü seç. Cümleler o yaştan çıkıyor.

İş kaydını silme üzerinden yaz. Bu odada karakterin çıkardığı şeyleri listele. İş kaydı söylenenden çok çıkarılanla kuruluyor.

Arkadaş kaydına tarih koy. Cümleleri yarım bıraktır ve ötekine tamamlattır. Tamamlanan cümle, geçmişin kendisi.

Otoritenin yönünü seç. Karakter otorite karşısında uzuyor mu, kısalıyor mu? Yön bir kez seçiliyor ve metin boyunca korunuyor.

Çocuk kaydını atılanlarla yaz. Bir karaktere bir şeyi çocuğa anlattır ve neyi attığına bak. Attıkları, önemsiz saydıkları.

Yabancı kaydını bir iddia gibi kur. Karakter tanımadığı biriyle konuşurken kim olmak istiyor? O kişi, gerçek karakterin kendisi değil, hedefi.

Tehdit kaydını alçalt. Baskı altında sesi yükseltmek yerine kıs. Kısalan cümle, bağıran cümleden daha çok korkutuyor.

Âşık kaydını bozuk yaz. Cümleyi yarım bırak, konuyu kaydır, kelimeyi kaçır. Akıcı âşık, hazırlıklı görünüyor.

Yalanı fazlalıkla göster. Yalan söyleyen karakter terlemesin; gereksiz ayrıntı versin ve muhatabının kelimelerini kullansın.

Boş odayı itiraf için kullanma. Karakter yalnızken gerçeği söylemesin. Yalnızlık kaydı bir davranış, bir açıklama değil.

Kaymayı bir sebebe bağla. Yanlış odada yanlış kayıt kullanılıyorsa arkasında yorgunluk, öfke ya da uzun bir ayrılık olsun.

Kayıt genişliğini bir bedelle yaz. Geniş kayıt uyum sağlıyor ama bir şey kaybediyor; dar kayıt dürüst ama pahalıya mal oluyor. Bedelsiz genişlik okunmuyor.

İki odayı arka arkaya koy. Aynı karakteri iki farklı odada peş peşe göster ve arada hiçbir açıklama yazma. Fark kendi kendini anlatıyor.

Haritayı bir sayfada tut. Üç kayıt, üçer cümle, tek sayfa. Sığmıyorsa harita değil, karakter dosyası yazmışsın.

En resmî ile en serbest cümleyi yan yana koy. İkisi aynı ağızdan çıkmış gibi durmuyorsa değişmemesi gerekenler değişmiş demektir.

Üçüncü kişiyi ölçü olarak kullan. Arkadaş kaydını yazarken sahneye konuşmayı takip edemeyen birini koy. Anlamadığı miktar aradaki tarihi veriyor.

Kaymanın yönünü önceden seç. Serbest kaydı resmî odaya taşımak yakınlık teklifi, tersi mesafe koyma. Yön kelimeden önce belirleniyor.

Yabancı kaydını bir tanıdıkla boz. Karakteri yabancıların arasındayken onu tanıyan biriyle karşılaştır ve kaydın düştüğü anı yaz.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

1. Bir karakterin tek sesi değil, bir kayıt kümesi vardır.
2. Bilgi kayıtların içinde değil, aralarındaki farkta durur.
3. Ana karakter için üç kayıt yeter: bilinen oda, eğimli oda, boş oda.
4. Odadan odaya dolaylılık, cümle uzunluğu, nezaket ve söylenmeyen miktarı değişir.
5. Dağarcık, mizahın hedefi ve adlandırma biçimi ise değişmez.
6. Aile kaydı daha sıcak değil, daha eskidir; karakter geçmiş bir yaşına döner.
7. İş kaydı söylenenle değil, çıkarılanla kurulur.
8. Arkadaş kaydının işareti yarım bırakılan ve karşı tarafça tamamlanan cümledir.
9. Otorite karşısında yönün kendisi karakter bilgisidir: kimi uzar, kimi kısalır.
10. Çocuk kaydı en çok ele verendir, çünkü neyin atıldığını gösterir.
11. Yabancı kaydı bir gerçek değil, karakterin kendine dair iddiasıdır.
12. Tehdit altında ses yükselmez, alçalır ve cümle kısalır.
13. Âşık kayıt bozuktur; akıcı konuşan âşık hazırlıklı görünür.
14. Yalanın işareti gerginlik değil fazlalıktır.
15. Yalnızlık kaydı bir itiraf kanalına çevrilmez.
16. Kayıt kayması bir olaydır, ama sebebi olmak zorundadır.

Sonraki derse köprü

Buraya kadar tek bir kişinin içinde dolaştık: aynı insanın kaç ayrı odada kaç ayrı ayarı olduğunu çıkardık.

Ama bir metinde tek kişi yok.

Ve bir okuyucu senin karakterinin haritasını değil, önce şunu görüyor: bu sayfadaki iki kişi birbirinden ayrılıyor mu?

Sıradaki ders o soruyu çalışacak. Dağarcık, cümle yapısı, mizah, konuşma amacı, susma biçimi, benzetme alanı, bilgi düzeyi ve nezaket düzeyi — iki karakteri ayıran sekiz eksen. Sonunda da dört soruluk bir sınama: adlar kaldırıldığında konuşan belli oluyor mu, herkes aynı düzeyde mi konuşuyor, karakterler yazarın görüşünü mü tekrarlıyor ve farklar karikatüre mi dönüşüyor.