Aşk ilgisi karakteri

Açılış sahnesi

Bir senaryo taslağının karakter listesine bak. En altta şöyle bir satır var:

"Deniz — otuz iki yaşında, güzel, akıllı, sıcak. Ali'nin âşık olduğu kadın."

Bu satırda bir sorun var ve sorun sıfatlarda değil.

Sorun son cümlede: karakter, bir başkasına göre tanımlanmış. Deniz'in kim olduğunu değil, Ali'ye ne olduğunu okuyoruz.

Aynı listede Ali için ne yazıyor? Muhtemelen ne istediği, neyden korktuğu, neyi kaybedeceği. Ali bir özne. Deniz bir hedef.

Ve metin yazıldığında bu fark her sahnede kendini gösteriyor. Deniz'in bulunduğu her sahnenin konusu Ali oluyor. Deniz konuşuyor ama söyledikleri Ali hakkında; bir karar veriyor ama karar Ali'yi etkilemek için.

Bir insanı kazanmak diye bir şey yok. Olsa olsa iki kişi birbirini seçer.

Şimdi tek bir düzeltme yap. Deniz'in, Ali'yle hiç ilgisi olmayan bir şey istediğini yaz. Bir sınav, bir taşınma, bir barışma.

Bu tek satır, ilişkinin bütün sahnelerini değiştiriyor. Çünkü artık Deniz'in bir yere gitmesi gerekiyor ve Ali onun yolunda duran ya da o yola eşlik eden biri hâline geliyor.

İki özne bir araya geldiğinde ilişki başlıyor. Bir özne bir hedefe yaklaştığında yalnız bir kovalama var.

Bu derste ne olacak

Aşk ilgisi karakteri, kadronun en eski hatasını taşıyor: ödül olarak yazılmak. Bu ders onu özneye çeviriyor. Önce ödül karakterinin belirtilerini tanıyacağız, sonra ona kendi amacını ve kendi arkını vereceğiz. Ardından ilişkinin kendisine geçeceğiz — karşılıklı etki, uyum ile çatışmanın dengesi ve güç dengesinin metin boyunca nasıl kaydığı. Sonra iki hassas konuya geleceğiz: idealize etme ve rıza. Son olarak ilişkinin metnin ana sorusuna verdiği cevabı ele alacağız. Şu ölçüyü baştan koyuyoruz: burada amaç romantizmi azaltmak değil, iki tarafı da özne yaparak artırmak. Örnek olarak on dört yapım incelenecek.

Sıfır noktası

Belirtileri tanınabilir ve bir taslakta hızla sayılabiliyor.

Birinci belirti: karakterin hiçbir sahnesi merkez olmadan geçmiyor. Metinde tek başına, kendi işini yaparken görüldüğü bir an yok.

İkinci belirti: istediği şey merkezle ilgili. "Onun kendini toparlamasını istiyor", "onunla bir hayat kurmak istiyor". Bunlar birer istek değil, birer beklenti.

Üçüncü belirti: metnin sonunda değişmemiş oluyor. Merkez bir yol yürüyor, karakter aynı yerde onu bekliyor.

Dördüncü belirti: kaybedecek bir şeyi yok. İlişki bitse ne olur? Cevap "üzülür" ise ortada bir bedel yok demektir.

Bu belirtiler yalnız bir temsil sorunu değil, bir teknik sorun. Ödül karakteri metnin gerilimini de düşürüyor — çünkü bir hedef itiraz etmiyor, bir hedefin planı yok ve bir hedef sizi şaşırtamıyor.

İlişki amacı, bir karakterin belirli bir kişiye yönelik taşıdığı amaçtır. Aşk ilgisinin de bir ilişki amacı olabiliyor — ama yalnız o varsa karakter yine bir işleve iniyor. Gereken şey, ilişki amacının yanında bir de ilişkiden bağımsız bir amacın bulunması.

Kusurun bir de tarihsel yanı var ve teknik sonucu var. Ödül karakteri kalıbı, kadroyu tek bir bakış açısına göre kuran anlatı geleneğinden geliyor; sonucu, metnin sahnelerinin yarısında yalnız bir kişinin düşünüyor olması. Bu, tema açısından olduğu kadar ritim açısından da bir kayıp — çünkü tek taraflı sahneler birbirine benziyor.

Bir ayrım daha: bu ders türü de gözetmek zorunda. Romantik komedide ilişki metnin kendisi, gerilimde bir yan eksen, destanda bir bahis. Aynı araçlar üçünde de geçerli; değişen tek şey ilişkiye ayrılan sahne sayısı.

Son bir not: burada anlatılanlar ilişkiyi zayıflatmıyor. Tersine — iki tarafın da kendi hayatı olduğunda ilişkinin ağırlığı artıyor, çünkü ikisi de bir şeyden vazgeçmiş oluyor.

Mekanizma

Kendi hayatı

Bir önceki derslerde kurduğumuz araçların hepsi burada geçerli: bağımsız istek, sahne dışı hayat, somut etki. Aşk ilgisi karakteri de bir yardımcı karakter ve aynı eşiği aşmak zorunda.

Ama iki ek şey gerekiyor.

Kendi arkı. Bu karakterin de metin boyunca değişmesi gerekiyor ve değişimi merkezin değişiminden bağımsız olmalı. Bir önceki derste küçük arkı kurmuştuk; burada ark biraz daha büyük olabiliyor, çünkü bu figür metnin çok daha fazla sahnesinde var.

Ölçü şu: karakterin arkı, ilişki hiç kurulmasaydı da anlamlı olmalı. Olmuyorsa ark değil, ilişkinin bir yan ürünü.

Kendi hayır deme yetkisi. Bu, dersin en teknik ve en çok atlanan kalemi. Aşk ilgisi karakterinin metin boyunca en az bir kez merkeze hayır diyebilmesi gerekiyor ve o hayır bir engel olarak değil bir bilgi olarak durmalı.

İlişkinin kendisi

Sınaması basit: metnin sonunda ikisi de başka biri mi? Yalnız biri değişmişse öteki bir katalizör olarak kullanılmış demektir. Katalizör, kendisi değişmeden başka bir karakteri değiştiren figürdür; kendi arkı olmaz. Aşk ilgisi karakterini katalizöre indirmek, onu ödül karakteri yapmanın başka bir yolu.

Denge oranı türe göre değişiyor ama bir alt sınırı var: iki karakterin bir konuda gerçekten anlaşamaması gerekiyor ve o konu ilişkiyle ilgili olmamalı. "Beni yeterince sevmiyorsun" bir çatışma değil bir şikâyet. "Bu şehirden gitmek istiyorum, sen kalmak istiyorsun" bir çatışma.

Dengesizliğin kaynağı değişebiliyor: biri daha çok seviyor, birinin gidecek başka yeri var, biri daha çok şey biliyor, birinin toplumsal konumu daha güçlü. Metnin işi bu dengeyi göstermek ve en az bir kez kaydırmak.

Kayma anı da genellikle metnin en iyi sahnesi oluyor — çünkü o ana kadar veren taraf birdenbire isteyen taraf hâline geliyor.

İki hassas kalem

Ayrım şurada: karakter idealize ediyorsa metin bunu bir noktada düzeltmeli. Karşıdaki kişi beklenmedik bir şey yapmalı ve merkez onu ilk kez gerçekten görmeli. Bu sahne olmadan idealize etme metnin görüşü olarak okunuyor.

Yaygın bozuk desen şu: bir taraf ısrar ediyor, öteki reddediyor, ısrar sürüyor ve sonunda reddeden taraf ikna oluyor. Bu desen ısrarı bir erdem gibi gösteriyor ve dramatik olarak da zayıf — çünkü karakterin fikir değiştirmesinin bir sebebi yok, yalnız bir yorgunluğu var.

Doğru kurulumun ölçüsü şu: hayır demek bir bedel doğurabiliyor ama bir ceza doğurmuyor. Ve fikir değişimi bir ısrarın değil, yeni bir bilginin sonucu oluyor.

Metin bağlanmakla ilgiliyse ilişki bir bedel gösteriyor; yalnızlıkla ilgiliyse bir ihtimal; güvenle ilgiliyse bir sınav. İşlevi belirlenmemiş ilişki metne bir alt hikâye ekliyor ve alt hikâyeler ana soruyu geciktiriyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Tanımı bağımsızlaştır. Karakter listesindeki satırdan "merkezin sevdiği kişi" ifadesini sil. Geriye bir tarif kalmıyorsa karakter henüz yok.

Yalnız bir sahne ver. Merkezin bulunmadığı, kendi işini yaptığı tek bir sahne. Bu sahne olay örgüsüne bağlanmasa da olur.

İsteği ilişkiden ayır. İstediği şey merkezle ilgiliyse o bir beklenti, bir istek değil. Bir sınav, bir taşınma, bir barışma yaz.

Kaybedeceğini somutlaştır. İlişki biterse ne kaybediyor? Cevap yalnız "üzülür" ise ortada bedel yok.

Arkı ilişkiden bağımsız sına. Bu karakterin değişimi, ilişki hiç kurulmasaydı da anlamlı mı? Değilse ark değil, yan ürün.

Bir kez hayır dedirt. En az bir kez merkeze hayır desin ve bu hayır bir engel değil bir bilgi olsun.

Karşılıklı etkiyi sına. Metnin sonunda ikisi de başka biri mi? Yalnız biri değişmişse öteki katalizör olarak kullanılmış.

Çatışmayı ilişki dışından getir. "Beni yeterince sevmiyorsun" bir şikâyet. "Ben gitmek istiyorum, sen kalmak istiyorsun" bir çatışma.

Dengeyi eşitleme. Biri her zaman daha çok kaybediyor. Bunu göster ve en az bir kez tersine çevir.

Kaymayı sessiz bırak. Güç dengesi değiştiğinde kimse bunu söylemesin. Söylendiği anda bir açıklamaya dönüşüyor.

İdealize etmeyi düzelt. Merkez karşısındakini gerçek hâliyle görmüyorsa metin bunu bir noktada bozmalı. Karşıdaki beklenmedik bir şey yapsın.

Israrı ikna aracı yapma. Reddeden tarafın yorulup kabul etmesi hem etik olarak sorunlu hem dramatik olarak zayıf. Fikir değişimi yeni bir bilgiden gelsin.

Türe göre sahne bütçesi ayır. Romantik komedide ilişki metnin kendisi, gerilimde bir yan eksen. Araçlar aynı; değişen şey ilişkiye kaç sahne ayırdığın.

İkisine de bir plan ver. Her ikisinin de ertesi güne dair kendi işi olsun. İlişki o planların arasına girdiğinde çatışma kendiliğinden doğuyor.

Kusuru göster, sıfat yazma. "Güzel, akıllı, sıcak" bir tarif değil bir izlenim. Karakterin yaptığı tek bir tuhaf şey, üç sıfattan çok iş görüyor.

Tanışma sahnesini isteğe bağla. İki karakter ilk kez karşılaştığında ikisi de bir işin peşinde olsun. Boşlukta karşılaşan iki kişi metne yalnız bir tesadüf ekliyor.

Tematik işlevi adlandır. Bu ilişki metnin ana sorusuna ne cevap veriyor? Cevabın yoksa elindeki şey bir alt hikâye ve alt hikâyeler ana soruyu geciktiriyor.

Ayrılıkta da iki taraf olsun. İlişki biterse ikisi de bir şey kaybetmeli. Yalnız birinin kaybettiği ayrılık, ilişkinin baştan tek taraflı olduğunu gösteriyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

1. Bir insan kazanılmaz; iki kişi birbirini seçer.
2. İki özne bir araya geldiğinde ilişki başlar; bir özne bir hedefe yaklaştığında yalnız bir kovalama olur.
3. Ödül karakterinin dört belirtisi vardır: yalnız sahnesi yok, isteği merkezle ilgili, değişmiyor, kaybedeceği bir şey yok.
4. Ödül karakteri bir gerilim sorunudur; hedefler itiraz etmez, planlamaz, şaşırtmaz.
5. İlişki amacı yetmez; yanında ilişkiden bağımsız bir amaç gerekir.
6. Bir arkın gerçek olması için ilişki hiç kurulmasaydı da anlamlı olması gerekir.
7. Karakterin en az bir kez hayır diyebilmesi ve o hayrın bilgi taşıması gerekir.
8. Tek yönlü etki bir ilişki değil, bir dönüşüm aracıdır.
9. Yalnız uyum varsa sahne yoktur, yalnız çatışma varsa ilişki yoktur.
10. İlişkinin çatışması ilişki dışından gelmelidir.
11. Güç dengesi hiçbir zaman eşit değildir; metin onu gösterir ve bir kez kaydırır.
12. İdealize etme karakterin kusuruysa araçtır, metnin bakışıysa kusurdur.
13. Hayır demek bir bedel doğurabilir, bir ceza doğurmamalıdır.
14. Tematik işlevi olmayan ilişki bir alt hikâyedir ve alt hikâyeler ana soruyu geciktirir.

Sonraki derse köprü

Kadroyu işlevlerine göre kurduk. Şimdi bir başka eksene geçiyoruz: yaşa ve türe.

Üç karakter grubu var ki üçü de aynı hatayla yazılıyor — kendi mantıkları yerine bir işleve indirgeniyorlar.

Çocuk karakter bir yetişkin zihni taşıyor ve çocuk gibi konuşuyor. Yaşlı karakter bir bilgelik dağıtıcısına dönüşüyor ve kendi istekleri kalmıyor. Hayvan karakter ya bir insan gibi düşünüyor ya bir eşya gibi duruyor.

Üçünün de ortak sorunu aynı: yazar onları kendi bakış açılarından değil, merkezin ihtiyacından yazıyor.

Sıradaki derste çocuk, yaşlı ve hayvan karakterleri çalışacağız: yaşa uygun düşünmenin ne demek olduğunu, bağımlılık ile özne olma arasındaki dengeyi ve bu karakterlerin metne neyi taşıdığını.