Antagonisti güçlendirmek

Açılış sahnesi

İkinci tur sürüyor. Ertesi akşam atölyede Burcu masaya Nüzhet'in karakter kartını bırakıyor. Kartın alt köşesinde bir satır var: «Karşısında kim?» Yanında üç kelime yazılı, her birinin sonunda bir soru işareti. Selahattin. Yıkım. Köy.

Emre kartı kendine çeviriyor. «Bir kötü lazım,» diyor. «Selahattin olsun. Yağhaneyi satın alan o olsun. Belki o gece ne olduğunu da biliyordur.»

Selim kalemini bırakıyor. «Biliyorsa seyirci onu ikinci sahnede sorguya çeker.»

«Çeksin. Gerilim olur.»

Nermin Hanım kartı ortaya itiyor. «Olur, ama hangi soru için? Nüzhet'in derdi bir ad. Sen akıbeti soruyorsun.»

Burcu üç kelimeye bakıyor. Taslakta Nüzhet her sahnede bir şeye çarpıyor. Kilitli kapıya, sekideki susuşa, kolilere, gelen ölçüm ekibine. Ama hiçbiri ona doğru yürümüyor. Kimse ondan bir şey talep etmiyor, kimse onu bir yoldan döndürmüyor. Engeller çok, karşısında duran bir taraf yok.

Selim kartın arkasını çeviriyor. Arkada, Burcu'nun el yazısıyla tek bir not: «Final zayıf mı, yoksa karşısı mı boş?» Not haftalar önce yazılmış. Mürekkebi solmuş, kimse dokunmamış.

«Kötü aramayacağım,» diyor Burcu. «Karşısında duranı bulacağım. Sonra onu büyüteceğim.»

Antagonisti güçlendirmek, karşı güce kendi amacını, yöntemini, haklı olduğu noktayı ve başkarakterle bir bağını vermektir; güç kötülükten değil, bunlardan gelir.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun akşamını atölyede, ertesi gününü mutfak masasında izleyeceğiz. Önce üç adayı sınayıp hangisinin yalnız zamanı daralttığını, hangisinin Nüzhet'e gerçekten karşı durduğunu ayıracağız. Emre'nin önerdiği kötünün filmi neden başka bir filme çevirdiğini göreceğiz. Sonra köyün kuralına bir gerekçe, bir yöntem ve bir bedel vereceğiz. Kuralın haklı olduğu yeri bulacağız. Ona Nüzhet'le bağı olan bir yüz seçeceğiz. Kuralın son haftada yöntem değiştirdiği bir sabah yazacağız. En sonda finaldeki karşılaşmanın bu güçle nasıl ağırlaştığına bakacağız. Filmler bir çikolata dükkânından, dansın yasak olduğu bir kasabadan, ormanla çevrili bir köyden, gizli bir krallıktan ve tıkanmış bir pınardan gelecek.

Sıfır noktası

Antagonist, başkarakterin amacına kendi mantığıyla ve sürekli karşı duran güçtür. Bu tanımda «kötü» kelimesi geçmez. Karşı güç bir kişi olabilir. Bir kurum, bir doğa olayı, yazısız bir töre, bütün bir köy de olabilir. Ölçüsü niyeti değil, başkarakterin karşısında durduğu yerdir.

Taslak yazılırken bu yer çoğu zaman bulanık kalır. Yazar başkarakterin peşindedir. Onun istediğini, korktuğunu, seçtiğini yazar. Karşı taraf da kendiliğinden belirir: kapanan bir kapı, susan bir komşu, yaklaşan bir tarih. Bu engeller sahneleri işletir, ama birbirine bağlanmaz. Seyirci karakterin zorlandığını görür, kiminle zorlandığını göremez.

Yeniden yazımda bu bulanıklık bir belirtiyle kendini ele verir. Başkarakter çok şeye çarpar, ama hiçbir şey ona cevap vermez. Engeller onun hamlesini öğrenmez, yöntem değiştirmez, finale kadar büyümez. Final geldiğinde karşısında güreşeceği biri kalmaz. Son sahne bir karşılaşma yerine bir manzaraya döner.

Yazarın ilk tepkisi bir kötü eklemektir. Gizli bir planı, bir suçu, bir hırsı olan biri. Bu kolay bir çaredir ve bazen işe yarar. Ama karşı gücü kişisel olmayan bir hikâyede filmi çoğu zaman değiştirir. Seyirci kötünün sırrını çözmeye koyulur ve asıl soruyu bırakır.

Güçlü bir karşı güç için kötülük gerekmez. Onun da bir isteği bulunmalı. O isteğe giden bir yolu olmalı. Başkarakterin canını yakabilmeli. Bir yerde haklı olmalı ki seyirci onu küçümsemesin. Başkarakterle arasında kişisel bir ip bulunmalı. Başkarakter hamle yaptıkça o da cevap vermeli, gerekirse yöntem değiştirmeli. Final de tam onun karşısında oynanmalı.

Kişisel olmayan bir güçte bu maddelerin her biri bir insanın davranışında görünür. Kuralın amacı birinin ağzından çıkar. Yöntemi bir alışkanlıkta, bir törende, bir susuşta yaşar. Gücü birinin ödediği bedelle ölçülür.

Bir ayrım daha var. Her baskı bir karşı taraf değildir. Yaklaşan bir tarih, bozulan bir araba, kötü hava da karakteri sıkıştırır. Ama bunlar onun ne istediğini umursamaz. Karakter amacından vazgeçse de tarih yaklaşır, araba bozuk kalır. Karşı taraf ise tam o amaca bakar. Karakter vazgeçerse o da geri çekilir.

Yeniden yazımda iş bu yüzden bir sınavla başlar. Taslaktaki baskılar tek tek sorgulanır. Hangisi zamanı daraltıyor, hangisi karaktere cevap veriyor? Güçlendirilecek olan ikincisidir. Birincisi saat olarak kalır ve kendi işini görür.

Mekanizma

Saat mi, karşı taraf mı?

Burcu ertesi sabah mutfak masasında üç adayı ayrı kâğıtlara yazıyor. Hepsinin altına tek bir soru yazıyor: Nüzhet'in adı yazması bunu ilgilendiriyor mu?

Yıkım ilk kâğıtta. Satış kararını verenler perdede yok; romanda da yalnız bir kelime var: «sattılar». Refik Usta'nın ekibi ölçüyor, işaret çekiyor, işini yapıyor. Usta finalde Nüzhet'i taşın başına kendisi çağırıyor. Yıkım Nüzhet'in adla ne yapacağını umursamıyor, yalnız ona kalan günleri azaltıyor. Burcu kâğıdın üstüne «saat» yazıyor. Kapının yanında biriken koliler bu saatin yüzü zaten.

İkinci kâğıtta Selahattin. Taslakta iki kez konuşuyor, ikisinde de Ceren'le. Nüzhet'le tek bir anı yok. Tek başına karşı taraf olmak için fazla uzakta duruyor.

Üçüncü kâğıtta köyün kuralı: gidenin adı anılmaz. Bu kural Nüzhet'in yaptığı tek işe, adı yazmaya, doğrudan karşı. Ama taslakta kuralın bir sesi yok. Ceren'le konuşuyor, Nüzhet'le hiç. Burcu üçüncü kâğıdı öne çekiyor.

Kötüye kısa yol

Emre'nin önerisi hâlâ masada: Selahattin yağhaneyi alsın, o geceyi bilsin.

Burcu öneriyi kâğıtta deniyor. Selahattin yağhaneyi alırsa yıkım bir adamın hırsına döner. Seyirci Nüzhet'i bırakıp Selahattin'in hesabını izler. O geceyi bilirse iş daha da büyür. Her sahnesi bir ipucu gibi okunur. Seyirci finalde bir itiraf bekler. Atölyenin baştan çizdiği sınır, akıbetin açık kalması, ilk sahnede kırılır.

Emre yarısında ısrar ediyor. Jandarmaya «kaçtı» kelimesini veren genç adam, yıllar sonra sekideki Selahattin olsa? Nermin Hanım elini kartın üstüne koyuyor. «O zaman bir kelime bir itirafa döner. Kapıdaki adamın yüzü görünmesin. Kelimeyi köy versin.»

Burcu öneriyi kesilenler dosyasına geçiriyor. Gerekçe satırı kısa: akıbeti cevaplıyor.

Kural ne istiyor?

Karşı taraf belli. Ama bir kural ne isteyebilir?

Burcu kuralın ağzından tek bir cümle kurmaya çalışıyor. İlk denemeler buz gibi: «Gideni unutun.» Sonra jandarmalı sabahı hatırlıyor. Gençlik hattında mesele bir kez köyün dışına taştı. Kapıya defterli bir yabancı geldi. Köy ona tek bir kelime verdi ve soruyu orada kapattı.

Kuralın cümlesi oradan geliyor: «Adı anılan sorulur. Soru açılırsa kapıya yine yabancı gelir.» Köy unutmak için susmuyor. Kapanmış bir soruyu kapalı tutmak için susuyor.

Plan yerine ritüel

Bir kuralın planı olmaz. Ama bir yolu olur.

Burcu ritüelleri taslaktan topluyor. Gençlik hattında Zekai hasat başında işçilerin adlarını okuyor, birini atlıyor. Bugün hattında sekidekiler ölmüş işçileri sayıyor, bir adı saymıyor. Her yıl ilk yağmur taştaki yazıyı siliyor. Kimse emir vermiyor, iş yine de görülüyor.

Burcu sonuncusunun altını çiziyor. Yağmur bir hava olayı. Ama köy onu bir tören gibi kullanıyor. Yıllardır kimse taşı silmedi. Silmeyi gökyüzüne bıraktılar.

Bedel

Kuralı çiğneyene ne oluyor? Taslakta cevap yok. Nüzhet her yıl adı yazıyor ve hiçbir şey olmuyor. Bedelsiz bir kural sahnede bir manzaradan öteye geçmez.

Burcu bedeli bir susuşta buluyor. Köy Nüzhet'e tebeşirden hiç söz etmiyor. Kimse sormuyor, kimse anmıyor. Nüzhet adla yıllarca yalnız bırakılıyor. Adı yazan, adın sahibi gibi sessizliğe konuyor. Teneke kutunun bulunduğu akşamki suskun sofra bu bedelin ilk görünür hâli. Orada Nüzhet de kuralın yüzüne dönüşüyor ve torununa susuyor.

Haklı olduğu yer

Kuralın cümlesi Burcu'yu rahatsız ediyor, çünkü doğru. Soru kapalı kaldıkça Nüzhet'in kapısına bir daha defterli kimse gelmedi. Kimse ona o geceyi bir sorgu gibi sormadı. Nüzhet de ömrü boyunca adı yüksek sesle söylemedi. Taşa yazdı, yağmur sildi. Kendi yoluyla o da soruyu kapalı, adı açık tuttu.

Haklılık payı tam burada. Susmak soruyu kapadı ve Nüzhet'i bir ömürlük sorgudan esirgedi. Burcu'nun niyet kâğıdında yazan soru da bu ikiliğe yaslanıyordu: susmak bir adı saklar mı, gömer mi? Kural bu sorunun yarısını savunuyor. Seyirci onu küçümseyemez, çünkü Nüzhet bir ömür ona uydu.

Kuralın bir de tezi var. Köyde ölünün adı sekide sayılıyor. Yaşayanın adı rahatça söyleniyor; Nüzhet yıkım ustasının adını bile yüksek sesle tekrarlıyor. Sessizlik yalnız gidene düşüyor. Kurala göre bir ad kalanlarındır ve ölenlerindir. Nüzhet'e göre ad, verildiği kişinindir.

Bir yüz, bir bağ

Kuralın konuşabilmesi için bir yüze ihtiyacı var. Burcu Selahattin'e dönüyor, bu kez başka bir soruyla: bu adam Nüzhet'in neyi?

Selahattin'in sekisi yağhanenin kapısının önünde. Kapıya yeni kilit vurulunca Nüzhet adı kapının yanındaki taşa yazmış. Selahattin tavlasını o taşın dibinde oynuyor. Yıllardır her hasat sonunda Nüzhet'in yokuştan inişini görüyor. Tek kelime etmedi.

Burcu bu susuş için ek sahne açmıyor. Var olan sahnelere birer bakış ekliyor. Ceren sekide soruyu sorunca Selahattin'in gözü önce taşa, sonra kıza gidiyor. Seyirci bağı o bakıştan okuyor.

Kuralın hamlesi

Taslakta kural bir kez kıpırdıyor. Ceren sekide sayılmayan adı soruyor, Selahattin «Vardı» deyip soruyu kapatıyor. Bu bir hamle, ama savunmada kalan bir hamle. Kural bir kapıyı örtüyor, kimsenin üstüne yürümüyor. Burcu bir adım daha istiyor.

Ceren'in sorusundan sonra köyde ilk kez bir ad yüksek sesle aranıyor. Aynı gün ölçüm ekibi de geliyor. Burcu boyalı işaretlerin çekildiği öğleye iki satır ekliyor. Selahattin duvarlara bakıyor. Yanından geçen Nüzhet'e, yüzünü çevirmeden, «Bunlar duvarda ne görse deftere geçirir,» diyor. Nüzhet adımını yavaşlatmıyor. «Yağmur yağar.»

Ertesi sabah Ceren bant almak için dışarı çıkıyor. Kapının yanındaki taş ıslak. Yarısı silinmiş tebeşir izi bütünüyle gitmiş. Sekide, tavlanın yanında katlanmış ıslak bir bez duruyor. Selahattin bir pul sürüyor, başını kaldırmıyor. Ceren bir süre taşa bakıyor. Sonra gidip bezin yanına oturuyor ve tavlayı izliyor. Hiçbir şey sormuyor.

Burcu bu sabahı, Nüzhet'in ekmekle yokuştan indiği sabahla aynı güne koyuyor. Yolun ortasında duran kadın artık iki şey görüyor: susan bir kız ve koyulaşmış, ıslak bir taş. Akşam olunca çantasını arabaya taşıyor. Kuralın hamlesi başkarakterin kararını sıkıştırıyor.

Kural yağmuru beklemedi. Yıllardır bir bulutun işi saydığı şeyi ilk kez bir ele yaptırıyor. Burcu kartı yazarken gençlik hattına dönüyor. Zekai ilk tebeşirin ertesi sabahı bezi almış, sonra yerine koymuştu. Aynı hareket yıllar sonra tamamlanıyor. Burcu kartın köşesine «deneme» yazıyor; sahneyi taze bir okur sınayacak.

Finaldeki karşılaşma

Final yerinde duruyor. Taş havalanıyor, Refik Usta Nüzhet'i çağırıyor, çakı önlüğün cebine giriyor. Selahattin sekiden doğruluyor; ağzını açan olmuyor. Ama sabahın ağırlığı değişiyor. Seyirci bu adamın bezini gördü. Doğruluşu artık bir saygı da olabilir, bir nöbet de.

Kapının yanındaki taş temiz. Değirmen taşı da birazdan kepçeyle gidecek. Köyün okuyacağı bir yazı kalmadı. Nüzhet Selahattin'in önünde adı söylemiyor, hiçbir taşa yazmıyor. Mektubu torununa uzatıyor. Kural meydanda kazanıyor: ad anılmadı. Mektup ise arabayla köyden çıkıyor. Kural orada kaybediyor.

Burcu karşı tarafın kartını yeniden dolduruyor: amaç, yol, bedel, haklı yer, yüz, hamle. Satırların hiçbiri boş kalmıyor. Kartta hâlâ bir kötü yok.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Önce saati ayıkla. Karşı güç listesindeki her adaya başkarakterin amacının onu ilgilendirip ilgilendirmediğini sor. İlgilendirmiyorsa saattir. Saat gerilim kurar, ama finalde güreşilmez.

Kuralı bir cümleyle konuştur. Kişisel olmayan bir gücün ne istediğini onu taşıyanların ağzından yaz. Cümle köyün kendi sesiyle okunmalı; yazarın görüşü oraya sızmamalı.

Gerekçeyi hikâyenin içinden bul. Kuralın nedeni dışarıdan bir açıklama olursa yapışık durur. Burcu'nunki gençlik hattındaki jandarmalı sabahtan geldi.

Planı ritüelde ara. Bir topluluk plan yapmaz, tekrar eder. Tekrar eden hareketleri topla ve hangisinin kuralı uyguladığına bak.

Bedeli adlandır. Kuralı çiğneyen kişiye ne olduğunu tek cümleyle yazamıyorsan kuralın gücü yok demektir. Bedel bir bağırış olmak zorunda değil; bir yalnızlık da olabilir.

Haklı yeri başkarakterde ara. Karşı gücün en güçlü haklılık payı, başkarakterin de bir zamanlar ona uymuş olmasıdır. Seyirci kuralı Nüzhet'in kendi hayatında görünce küçümseyemez.

Yüzü yakından seç. Karşı gücün yüzü başkarakteri tanıyan biri olsun. Yabancı bir yüzün hamlesi bir olaydır, tanıdık bir yüzünkü bir ihanettir.

Bağı bakışla kur. Kişisel bağ için ayrı bir sahne nadiren gerekir. Var olan sahnelerde yüzün nereye baktığını değiştir.

Hamleyi bir hamleye bağla. Karşı güç ancak başkarakterin ya da yanındakilerin bir hareketinden sonra davranırsa seyirci onu bir taraf sayar. Selahattin'in bezi Ceren'in sorusunun cevabı.

Yöntem değişikliğini görünür yap. Kuralın yıllardır nasıl çalıştığını önce göster. Değişiklik ancak eskisi bilinirse fark edilir. Yağmurun yerini alan el, yağmur kurulduğu için sarsıyor.

Kötüyü kesilenler dosyasına gerekçesiyle koy. Uydurulmuş bir kötünün çekiciliği ileride geri dönebilir. Gerekçe yazılıysa aynı tartışma bir daha açılmaz.

Finali karşı tarafın kartından da oku. Son sahnede karşı güç neyi kazanıyor, neyi kaybediyor? İkisi de boşsa final bir manzaradır.

Kişiyi kuralla karıştırma. Selahattin kuralın yüzü, kuralın kendisi değil. Ona kendi nedenleri olan bir insan gibi davran. Kuralı da onun bütün hikâyesi sanma.

Karşı gücü kişisel olmayan bir filmde suçlu arama. Bir topluluğun susuşu kimsenin suçu değildir. Bir suç eklersen seyirci susuşu değil, suçluyu izlemeye başlar.

Topluluğu tek ses yapma. Köyün içinde kuralı farklı taşıyanlar olsun. Selahattin bezi kullanıyor, Hümeyra kuralı bir çocuk gibi tekrarlıyor, Mükerrem gençlikte bir sabah köye sormadan yokuştan iniyor. Kural tek bir ağızdan konuşursa bir kötüye döner.

Hamleyi bir kez yap. Kuralın yöntem değiştirdiği an tek olursa ağır gelir. İkinci bir ıslak bez, birincisinin etkisini yarıya indirir.

Haklı yeri bir repliğe yükleme. Selahattin'in gerekçesi tek bir cümle, o da bir başkasına bakmadan söyleniyor. Gerekçe uzarsa bir savunmaya, savunma da bir açıklamaya döner.

Karşı gücün sınırını bil. Kural adı siler, ama Nüzhet'e dokunmaz, mektubu almaz, kapıyı kırmaz. Yapmayacağı şey belli olunca yaptığı şeyin ağırlığı artar.

Güçlendirmeden sonra başkarakteri yeniden oku. Karşı güç büyüyünce başkarakterin seçimleri de değişir. Nüzhet'in yolda durup ıslak taşı gördüğü sabah, o gece bagaja giren çantanın gerekçesine ekleniyor.

Saati karşı güce bağlama. Yıkımı köyün kuralına hizmet eden bir plan gibi yazmak cazip gelir. Bunu yaparsan saat bir komploya döner ve seyirci yıkımın kimin kararı olduğunu sormaya başlar.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Antagonist bir konumdur; ölçüsü niyeti değil, başkarakterin amacına karşı durduğu yerdir.
• Saat–karşıt ayrımı, zamanı daraltanla amaca karşı çıkanı ayırır.
• Uydurulmuş kötü filmin sormadığı soruyu ortaya atar.
• Kuralın gerekçesi kişisel olmayan güce bir amaç verir.
• Kural ritüeli, toplulukta planın yerini tutar.
• Yaptırım kuralın gücünü ölçer; bedel bir yalnızlık da olabilir.
• Haklılık payı en güçlü hâlini başkarakterin kendi geçmişinde bulur.
• Uzun tanık, karşı gücün yüzüne kişisel bir bağ verir.
• Karşı güç, başkarakterin hamlesine kendi hamlesiyle cevap verdiğinde gerçek bir taraf olur.
• Bölünmüş zafer, kazancın ve kaybın iki tarafa dağıldığı finaldir.
• Topluluk karşı güç olduğunda içindeki sesler ayrışır; tek ağızdan konuşan köy bir kötüye döner.
• Güçlendirme çoğu zaman var olan sahnelere eklenen bir bakışla ya da bir nesneyle yapılır.
• Karşı güç büyüyünce başkarakterin seçimleri yeniden okunur.

Sonraki derse köprü

Kuralın artık iki hatta birer yüzü var. Gençlik hattında Zekai adları okuyor, bezi alıp geri bırakıyor. Bugün hattında Selahattin aynı bezi kullanıyor. Biri tebeşiri veriyor, öbürü tebeşirin izini alıyor. Seyirci iki ayrı insan mı görecek, yoksa aynı işin iki kez yapıldığını mı? Mükerrem'in, Hümeyra'nın, Refik Usta'nın Nüzhet'ten bağımsız bir isteği var mı? Hangisi bir başkasıyla birleşmeli, hangisi filmden çıkmalı? Yardımcı karakterleri düzeltmek bu sorulardan açılıyor.