Anlatıcı ve metin

Açılış sahnesi

Emre masaya tek bir sayfa koyuyor. Köşesinde kurşun kalemle "deneme" yazıyor. Sayfa filmin ilk dakikası için yazılmış bir anlatı metni. Ad satırının yanında iki harf var: D.S., yani dış ses (voice over).

SANDALYEDEKİLER — anlatı metni, ilk taslak

EMRE (D.S.)

Geçen kış dedem bu serviste yatıyordu. Her gece bu sandalyede ben uyudum. Koridorun ucunda yeşil bir levha yanar. Burada herkes yorgundur. Refakatçiler, sevdiklerini yalnız bırakmayan insanlardır.

Emre okumayı bitirince Selim telefon fotoğraflarından birini sayfanın yanına bırakıyor. Yeşil çıkış levhası. "Bunu seyirci zaten görüyor. Sen neden bir de söylüyorsun?"

Burcu dördüncü cümlenin altını çiziyor. "Herkes mi? Hemşireler de mi? Sabah gelen temizlikçi de mi?"

Nermin Hanım ikinci cümleye dokunuyor. "Her gece mi?"

Emre bir an sayfaya bakıyor, sonra telefonunu açıyor. O kıştan kalma mesajlar orada. Bazı akşamlar mesajı dayısı atmış, o geceyi kendisi almış. Emre ekranı aşağı kaydırıyor. Hangi gecenin kimde kaldığını çıkaramıyor.

"Bilmiyorum," diyor sonunda. "Çoğu gece ben. Kaç gece, bilmiyorum."

Nermin Hanım kalemi ona uzatıyor. "O zaman onu yaz."

Belgeselde anlatı metni görüntünün göstermediğini söyler; kimin konuştuğunu da neyi bilmediğini de seyirciden saklamaz.

Bu derste ne olacak

Açılıştaki sayfayı cümle cümle yeniden yazacağız. Önce belgeselde kimin konuşabileceğini ayıracağız: her şeyi bilen bir ses, yönetmenin kendi sesi, filmdeki insanların kendi sesleri. Sonra ekrana düşen yazılara geçeceğiz: yerin satırı, konuşanın adı, bir belgeden alınan cümle. Metni sesi kapalı görüntüyle sınayacağız. En sonda bilinmeyeni söyleyen cümleye varacağız. Bilinmeyen ile bilinip söylenmeyen arasındaki çizgiyi de orada çizeceğiz. Yol boyunca İspanya'nın yoksul bir dağ bölgesine, New York sokaklarına ve bir yarış pistine uğrayacağız. İzlanda'da bir yol kenarı ve hiç bitirilmemiş bir kitabın sayfaları da karşımıza çıkacak.

Sıfır noktası

Nöbet'te dış ses yoktu. Emre bunu ton belgesine bir satır olarak yazmıştı. Seyirci Kadir'in ne düşündüğünü yüzünden, elinden, sandalyeyi iten ayağından okuyacaktı. Kimse ona bir şey açıklamayacaktı. Bu bir üslup kararıydı ve yalnız filmi bağlıyordu. Kadir bir oyuncuydu, gecesi de Emre'nin icadıydı. Yanlış bir dış ses en çok filmi bozardı, kimseye haksızlık etmezdi.

Belgeselde aynı karar başka bir yükle gelir. Kamera gerçek bir hastanede durur ve gördüğünü kaydeder. Ama görüntünün söyleyemediği şeyler var. Bir sandalyenin kaç gecedir orada olduğunu söyleyemez. Bir kuralın nerede yazılı olduğunu da. Sabaha karşı uyanan kadının kimin için orada olduğunu da. Bu boşlukları seyirciye taşıyan, metindir. Metin bu yüzden belgeselin en güçlü aracı. En kolay yanlış da onunla yapılır.

Belgeselde metin birkaç yoldan gelir. Bir anlatıcı konuşur. Filmdeki insanlar kendi sesleriyle anlatır. Ekrana bir yazı düşer. Bir belge okunur ya da gösterilir. Hangi yol seçilirse seçilsin, seyirci her cümleyi bir bilgi olarak alır. Gerçeklik sözleşmesi metinde en çıplak hâlindedir. Görüntüdeki bir hile bazen fark edilir. Sakin bir sesle söylenmiş bir cümle ise çoğu zaman sorgulanmaz. Üstelik o cümle gerçek insanlar hakkında söyleniyor. Yanlışsa, bedelini yalnız film ödemez. Sandalyede uyuyan kadın da öder.

Belgesel metni çoğunlukla en son yazılır. Görüntü kurgulanır, sıra oturur. Metin o görüntünün üstüne, planların süresine göre yazılır. Çekimden önce yazılan metin yalnız bir niyettir. Emre'nin sayfası da öyle. Hiçbir gece çekilmeden, filmin ilk dakikasını sesle doldurmaya çalışıyor.

Yine de bu erken sayfa işe yarıyor. Emre'nin neyi söylemek istediğini, neyi bildiğini sandığını gösteriyor. Beş cümleden yalnız birini Emre kesin biliyor: dedesinin o serviste yattığını. Bir cümle görüntünün zaten gösterdiği bir levha. İki cümle kimsenin saymadığı genellemeler. Sonuncusu ise mesajların tutmadığı bir hatıra.

Aşağıda o beş cümle teker teker ayıklanıyor. Her birinin yerine ya bir kaynak, ya bir görüntü, ya da dürüst bir "bilmiyorum" gelecek.

Mekanizma

Her şeyi bilen ses

Emre'nin dördüncü ve beşinci cümleleri bu sesle yazılmış. Cümlelerde "ben" yok, bir tanık da yok. Sözlükteki sahipsiz ses gibi, nereden konuştuğunu söylemeyen bir bilgi.

Burcu sorusunu yineliyor: herkes kim? Emre birkaç koridor görmüş, bir kış boyunca kalmış. Bir hastanenin bütün refakatçileri adına konuşacak bilgisi yok. Emre bu sesi daha önce de denemişti. Hastanelerde her gece binlerce insanın sandalyede uyuduğunu söyleyen cümlesi kaynaksız diye çizilmişti. Aynı ses bu kez sayı vermeden genelliyor. Sorun değişmedi.

Beşinci cümlede bir kayıp daha var. Cümle refakatçilere bir erdem giydiriyor. Oysa Emre'nin kendi çalışma hipotezi başka bir şey söylüyordu: sandalyedekilerin çoğu belki yerlerini dolduracak bir başkası bulunmadığı için orada. Anlatıcı cevabı önden söylerse kameranın bulacağı kişi o cevabın resmi olur.

Emre iki cümlenin üstünü çiziyor. Sandalyedekiler'de açıklayıcı anlatıcı olmayacak.

Soranın sesi

Emre'nin kip kararı bu sese zaten yer açmıştı. Sesi duyulacak, yüzü görünmeyecek. Ama hangi cümlelerle?

Birinci cümle kalıyor, çünkü Emre'nin kendi bildiği bir şey. İkincisi değişiyor. Emre mesajlarla hafızası arasında bir yol arıyor.

SANDALYEDEKİLER — anlatı metni, ikinci taslak

EMRE (D.S.)

Geçen kış dedem bu serviste yatıyordu. Bazı geceler ben kaldım, bazı geceler dayım. Bu kış geri geldim. Bu sandalyelerde kimin uyuduğunu bilmiyorum. Onlara sormaya geldim.

Selim son iki cümleyi işaretliyor. Ses burada kendi işini söylüyor: bir soru sormaya gelmiş, kendi kışını anlatmaya değil.

Nermin Hanım bir sınır çiziyor. Kişisel anlatıcı, kendi hikâyesine kaymaya en yatkın sestir. Emre'nin kışı filme bir giriş kapısı. Filmin konusu ise başkalarının gecesi. Ses her konuştuğunda kendinden bir adım geri çekilip soruya dönmeli.

Burcu bir şey daha soruyor. Dedesine ne olduğunu söyleyecek mi? Emre başını sallıyor. Bu film onu anlatmıyor. Metin o kışın sonunu ne açıkça söyleyecek ne de imayla sezdirecek.

Konuşanın kendi sesi

Emre'nin sayfasında yeni bir satır açılıyor. İçi boş.

REFAKATÇİ (D.S.)

[Kendi cümlesi. Kurgu masasında dökümden seçilecek.]

Emre burada kimsenin cümlesini yazamaz. Köşeli ayraç bu yüzden boş. Sayfaya yalnız biçim giriyor: kim konuşacak, hangi görüntünün üstünde, aşağı yukarı ne kadar.

Bu sesin gücü açık. Söz refakatçinin kendi ağzından gelir, kimse onun adına özetlemez. Ama bir yükü de var. Selim bir refakatçinin sabah söylediği cümleyi gece koridorunun üstüne koyabilir. Yapılan şey cümlenin yerini değiştirmek. Cümle yeni görüntünün altında başka bir anlam kazanırsa söz artık refakatçinin değil, kurgunun olur. Selim böyle her yeri dökümde işaretleyecek.

Emre'nin sesi de iki yerde duyulacak. Sabah sandalyenin yanında soru sorarken ve sonradan kaydedilen anlatıda. Seyirci ikisini ayırabilmeli. Koridorda soran ses koridorun yankısını taşır. Anlatı sesi yakın ve kuru kaydedilir.

Ekrana düşen yazı

Sözlükteki bindirme yazı, görüntünün üstüne binen ve yalnız seyirci için konan yazıydı. Emre'nin listesinde üç bindirme var: hastanenin adı, şehrin adı, saat.

Nermin Hanım ilk ikisini siliyor. Kurumun adı ekranda görünürse refakatçiler de tanınabilir hâle gelir. Saat ise ancak kayıttan doğrulanırsa yazılır. Emre kesin saat yerine gecenin hangi parçası olduğunu yazmayı seçiyor: "Gece." "Sabaha karşı."

Refakatçinin kimlik yazısı tartışılıyor. Emre takma adın yanına hastasının hastalığını yazmış. Burcu üstünü çiziyor: o bilgi refakatçinin değil, hastanın. Yazıya yalnız takma ad ve "refakatçi" giriyor. Adın takma ad olduğunu da yazı söyleyecek. Seyirci gerçek bir ad okuduğunu sanmamalı. Hemşirenin yazısı daha da kısa: "Gece hemşiresi." Ad yok.

Metin yükü de hesaba giriyor. Kimlik yazısı ile Emre'nin sesi aynı anda gelirse seyirci birini kaçırır. Selim yazıyı konuşmadan bir nefes önceye alıyor.

Kâğıttaki kural

Refakatçi kuralının yazılı hâli hâlâ aranıyor. Bulunursa filmde nasıl görünecek? Emre'nin ilk aklına gelen, kuralı kendi sesiyle özetlemek. Nermin Hanım belgeyi kendi kelimeleriyle görmek istiyor. Kâğıt ekrana gelebilir, bir satırı yakın planda okunabilir. Ama Emre o satırı kesip yeni bir cümle kuramaz. Atladığı yer varsa ekranda üç nokta kalır.

Belgenin başındaki kurum adı ayrı bir soru. Hastanenin izni onu göstermeyi de kapsamalı. Kapsamıyorsa ad kapatılır ve kapatıldığı görünür. Belgenin türü ise metinde kalır. Seyirci bunun bir duyuru mu, bir servisin kendi notu mu olduğunu bilmeli.

Sesi kapat

Selim bunu atölyede deniyor. Henüz çekilmiş bir gece yok. Elinde yalnız Emre'nin üç telefon fotoğrafı var. Fotoğrafları sırayla masaya koyuyor ve Emre'den ilk taslağı bir kez daha okumasını istiyor.

Levha fotoğrafı masadayken üçüncü cümle kendini ele veriyor. Fotoğraf yeşil bir levha gösteriyor, ses de yeşil bir levha diyor. Seyirci aynı bilgiyi iki kez alıyor. Daha kötüsü, gözü levhadan kelimeye kayıyor.

Soğumuş çayın fotoğrafında ise ses susuyor. Selim bu sessizliği seviyor. Sözlükteki bilgi yoğunluğu burada da iş görüyor. Her kareye bir cümle düşerse seyirci bakmayı bırakıp dinlemeye başlar. Bazı karelerin üstü boş kalmalı.

Kalan cümleler görüntünün göstermediğini söylüyor. Kimin yattığını, hangi kış olduğunu, Emre'nin neden geri geldiğini.

Bilmediğini söyleyen cümle

İkinci taslaktaki geceler cümlesi bir belirsizlik cümlesinin yarısı. Hangi gecenin kimin olduğunu söylemiyor, ama bilinmediğini de söylemiyor. Emre bir satır ekliyor: "Hangi gece kimin kaldığını, eski mesajlardan dayımla hâlâ birlikte çıkarıyoruz."

Kural için de bir yedek satır yazılıyor. Belge bulunmazsa: "Bu kuralın nerede yazılı olduğunu bulamadım." Cümle kısa ve düz. Bir sır havası taşımıyor. Neyin arandığını ve bulunamadığını söylüyor.

Nermin Hanım tahtaya bir ayrım yazıyor. Bilinmeyen şey "bilmiyorum" diye söylenir. Bilinen ama anlatılmayacak şey ise hiç söylenmez. Dedesinin o kışın sonundaki durumu ikinci türden. Emre onu "bilmiyorum" diye örterse seyirciye yalan söylemiş olur.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Metni görüntüye yaz. Çekimden önce yazılan anlatı bir niyet listesidir. Asıl metin kurgu oturduktan sonra, planın süresine göre yazılır. Bir cümle bir plandan uzunsa ya cümle kısalır ya plan uzar.

Her cümlenin yanına dayanağını koy. Emre'nin araştırma defterinde her not bir harf taşıyordu: gördü, duydu, yazılı. Anlatı metnindeki her cümle de bu harflerden birini almalı. Hiçbir harfe oturmayan cümle ya bir tahmindir ya bir genelleme.

Sesini oynatma. Kişisel anlatıcı kayıt odasında spiker gibi okumaya başlarsa güvenini yitirir. Metni birkaç kez yüksek sesle oku. Dilinin takıldığı kelime, ağzına ait olmayan kelimedir.

Anlatı sesini sahne sesinden ayır. Yönetmen hem sahnede soru soruyor hem anlatıda konuşuyorsa, seyirci ikisini sesin dokusundan tanımalı. Sahnedeki ses mekânın yankısını taşır. Anlatı yakından kaydedilir.

Kimlik yazısına üçüncü kişiyi sokma. Refakatçinin yazısına hastasının hastalığını eklemek, rızası alınmamış birini ekrana çıkarır. Ad, rol ve gerekiyorsa takma ad ibaresi yeter.

Gizlediğini söyle. Takma ad, bulanık yüz ya da değiştirilmiş ses seyirciye bir kez açıkça bildirilir. Filmin başında kısa bir yazı ya da kimlik yazısında tek bir kelime işi görür.

Alıntıyı kesersen kesiği göster. Belgedeki bir satırın ortası atlandıysa ekranda bu görünür. Seyirci okuduğu satırı bütün sanmamalı.

Bildiğini "bilmiyorum" diye saklama. Söylemek istemediğin bir gerçeği belirsizlik cümlesiyle örtmek, seyirciye başka bir şey söylemektir. Anlatmayacağın şeyi anlatmazsın.

Belirsizliği bir kez kur. Aynı bilinmeyen her sahnede yeniden anılırsa ses yakınmaya başlar. Belirsizlik cümlesi yerini bulduğu yerde bir kez söylenir. Film sonra onun bıraktığı boşlukla ilerler.

İlk cümle kuralı kurar. Anlatı sesi ilk dakikalarda duyulursa seyirci onu bekler. Ortada bir yerde ilk kez duyulursa bir kural bozulmuş sanılır. Emre'nin sesi ilk dakikada gelmeli ve kim olduğunu söylemeli.

Sesi en son kaydet. Anlatı sesi, kurgu kilitlenmeden kaydedilirse her sıra değişikliğinde yeniden okunur. Önce geçici bir kayıtla, kendi telefonunla çalış. Kalıcı kaydı metin oturduktan sonra al.

Boşluğu yerinde bırak. Bir sessizliği doldurmak için yazılmış cümle, görüntüden çok yazarın tedirginliğini anlatır. Kurguda sessizlik bir hata değil. Seyirci o aralıkta kendi düşüncesini kurar.

Özeti belgeye giydirme. Bir belgeyi açıklamak gerekiyorsa açıklama ayrı bir cümleyle gelir. Belgenin kendi satırı ile yazarın yorumu aynı seste birleşmez.

Bitmiş metne her sesin kaynağını gir. Hangi cümle hangi gün söylendi, hangi görüntünün altına taşındı, hangi kelimesi atlandı? Altyazı da çeviri de itiraz da bu kayıttan beslenir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Belgesel metni görüntünün göstermediğini söyler, görüntüyü tekrar etmez.
• Açıklayıcı anlatıcının her genellemesi bir kaynağa dayanır.
• Kişisel anlatıcı kendi yerinden konuşur ve sınırını söyler.
• Karakter anlatımında söz gerçek kişinin kendi sesidir; yazar onun cümlesini yazmaz.
• Röportaj cümlesi başka görüntünün altına girebilir, anlamı değişmemek şartıyla.
• Bindirme yazı ve kimlik yazısı kimliği koruyacak ölçüde bilgi verir.
• Gizlenen kimlik, gizlendiği söylenerek gösterilir.
• Belge alıntısı kelimesi kelimesine verilir ve kesiği görünür.
• Görüntü sınaması, sesi kapalı görüntüyle metni ayıklar.
• Belirsizlik cümlesi bilinmeyeni adıyla söyler, bilineni saklamaya yaramaz.
• Anlatı metni çoğu zaman en son, kurgulanmış görüntünün üstüne yazılır.
• Her anlatı cümlesinin bir dayanağı olur: görülen, duyulan ya da yazılı olan.
• Bazı karelerin üstü bilerek boş bırakılır; sessizlik de metnin parçasıdır.

Sonraki derse köprü

Emre'nin anlatı metninde artık köşeli ayraçlar var. Her birinde bir refakatçinin ya da hemşirenin henüz söylenmemiş cümlesi duruyor. O cümleler çekimden sonra saatlerce kaydın içinde bir yerde olacak. Selim onları nasıl bulacak, hangi gecenin hangi anında söylendiklerini nasıl işaretleyecek? Ayraçların arasında Emre'nin sesine ne kadar yer kalacak, o yerler kâğıtta nasıl görünecek? Sonraki ders kâğıt kurgusunu ele alıyor: dökümden seçilen alıntı ile anlatıcıya bırakılan boşluk arasındaki ayrımdan başlayarak.