Animasyonun anlatı olanakları

Açılış sahnesi

Masada bu kez bir senaryo yok. Burcu'nun tek sayfası var, yanında Selim'in kurşun kalemle çizdiği birkaç kaba kare. Gerçek insanların sözleriyle geçen haftalardan sonra atölyeye ilk kez çizilmiş bir dünya geliyor.

Burcu sayfayı yüksek sesle okuyor. Kış gecesi, bir apartman dairesinin antresi. Bir çocuğun okul paltosundan bir düğme kopuyor. Yere düşüyor, yuvarlanıyor, kaloriferin arkasındaki karanlığa giriyor. Düğme ötekilerden farklı renkte. Yıllar önce kaybolan bir düğmenin yerine dikilmiş bir yedek.

Sonra sayfa açılıp gidiyor. Gece olunca antredeki her şey uyanıyor. Ayakkabılar yürüyor, şemsiye açılıp kapanıyor, palto askıdan iniyor. Düğme zıplıyor, uçuyor, duvara tırmanıyor.

Emre sayfayı alıp bir kez daha okuyor. "Düğme uçabiliyorsa neden hemen paltoya dönmüyor?"

Burcu cevap vermiyor. Selim kendi karelerinden birini gösteriyor: düğme askının tepesine kadar sıçramış. "Bunu çizerim. Çizmesi kolay. Ama ikinci karede artık merak etmiyorum."

Burcu bir süre sayfaya bakıyor. Uçan düğmenin, yürüyen ayakkabıların üstünü tek tek çiziyor. "Kimse bakmayınca canlanan eşyaları zaten gördük," diyor. Sayfanın altına tek bir satır yazıyor: Eşyalar yalnız kalorifer sıcakken kıpırdayabilir.

Altına küçük harflerle ekliyor: sabaha karşı kalorifer soğur.

Nermin Hanım bu iki satırın altını çiziyor.

Animasyonda her şey çizilebilir; hikâyeyi kuran, neyin olamayacağına verilen karardır.

Bu derste ne olacak

Bu derste animasyonun canlı çekimden farklı olarak neler yapabildiğine bakacağız. Önce fizik kurallarının nasıl yeniden yazıldığını ve abartının nereye kadar gidebileceğini konuşacağız. Ardından bir deyimin harfiyen görüntüye dönüşmesini, bir şeklin başka bir şekle girmesini işleyeceğiz. Hayvan ve nesne karakterlere, açıklanmayan tuhaf dünyalara geçeceğiz. Aynı filmin çocuğa ve yetişkine ayrı şeyler söylemesini tartacağız. En sonda Burcu'nun kaloriferine döneceğiz. Yol boyunca uçurumdan düşen bir çakal, top oynayan bir masa lambası ve kırık başlı bir adam çıkacak karşımıza. Ayıya dönüşen bir avcı ve dev mavi ellerin altında yaşayan küçük insanlar da.

Sıfır noktası

Canlı çekimde kamera dünyayı bulur. Bir sokak, bir oda, bir yüz zaten oradadır; yazar onları seçer. Fizik de oradadır. Bir bardak düşerse kırılır. Bir adam uçurumdan adım atarsa düşer. Yazar bunları değiştiremez, yalnız kullanır.

Animasyonda dünya bulunmaz, baştan yapılır. Her kare biri tarafından çizilir, modellenir ya da elle kıpırdatılır. Yerçekimi bile birinin kararıdır. Bir karakter havada asılı kalabilir. Ezilip yeniden kabarabilir, bir anda başka bir şeye dönüşebilir. Bir lamba sevinebilir, bir düğme utanabilir.

Bu genişlik ilk bakışta yazar için bir özgürlük. Burcu'nun ilk sayfası da bu sevinçle yazılmış. Ama her şeyin mümkün olduğu bir dünyada hiçbir şey zor değildir. Zor olmayan yerde gerilim kurulmaz. Düğme uçabiliyorsa yedi dakikalık bir yolculuğa gerek kalmaz. Emre'nin sorusu bu yüzden basit ama öldürücü.

Karşılaştırma için Nöbet'e bakalım. Son gece Murat'ın ceketi sandalyenin arkasında kalıyor. Ceket hiçbir şey istemiyor. Bir anlam taşıyor, çünkü onu yerinde biz okuyoruz. Burcu'nun antresinde ise bir palto düğmesi bir şey istiyor. Canlı çekimde eşyaya anlam yüklenir. Animasyonda eşya arzu edebilir.

O arzu hikâyenin motoru olur, ama tek başına yetmez. Arzunun önüne bir engel gerekir. Canlı çekimde engeli dünya hazır verir: mesafe, saat, beden, yerçekimi. Animasyonda o engeli de yazar çizer.

Bir de salon meselesi var. Animasyon filmini çoğu zaman bir çocuk ile bir yetişkin yan yana izler. Çocuk düğmenin yolculuğunu izler. Yanındaki yetişkin aynı karede başka bir şey görebilir. Animasyon iki seyirciyi aynı anda taşımayı sık sık dener. Bu da yazarın önündeki olanaklardan biri.

Bu yüzden animasyonun her olanağı yazara iki soru birden sorar. Bu olanakla ne gösterebilirim? Daha zoru: bu olanağı nerede durduracağım? Fizik, abartı, dönüşüm, konuşan eşya, tuhaf bir dünya... Hepsi bir kapı açar. Kapıyı nereye kadar açık bırakacağına ise ancak yazar karar verir. Burcu'nun kalorifer satırı ikinci sorunun ilk cevabı.

Mekanizma

Yerçekimi kimin kararı?

Burcu'nun dünyasında fizik tek bir yerde değişiyor: ısı hareket demek. Kalorifer sıcakken eşyalar kıpırdayabiliyor. Kalorifer soğudukça yavaşlıyorlar, soğuyunca donuyorlar. Gerisi gündelik fizik. Düğme yuvarlanır, devrilir, kenarı üstünde döner. Yokuş yukarı kendiliğinden çıkamaz.

Selim bunu çizerken bir şey fark ediyor. Kural bir kez kurulunca ekranda bir saat gibi okunuyor. Gece yarısı düğme parkenin üstünde hızla yuvarlanıyor. Sabaha karşı aynı mesafeyi ağır ağır, sarsılarak alıyor. "Saati hiç göstermeyeceğiz," diyor Selim. "Düğme gösterecek." Seyirci kaloriferin soğuduğunu düğmenin yorgunluğundan anlıyor.

Abartı nereye kadar?

Abartı animasyonun en eski aracı. Bir karakterin tepkisini gerçekçi ölçeğin ötesine taşımaya abartılmış davranış diyoruz. Ama abartı yalnız tepkide kalmaz. Bedene, nesneye, düşüşe, darbeye de yayılır.

Burcu'nun silinen bir çizimi var. Düğme askıdan düşüyor, lastik top gibi sekiyor, antrenin öbür ucuna uçuyor. Komik bir an. Selim bir soru soruyor: "Bu düğme bu kadar sekebiliyorsa kaloriferin arkasından nasıl çıkamıyor?" Abartı bir kez o kadar yükselince, kaloriferin arkasındaki karanlık bir tuzak olmaktan çıkıyor.

Burcu tavanı aşağı çekiyor. Düğme düşünce bir kez seker, tıkırdar, yuvarlanır. Devrilince doğrulmak için birkaç kez sallanır. Abartı hâlâ var. Kenarı üstünde dönerken başı dönmüş biri gibi yalpalıyor. Ama kendi boyundan yükseğe hiç sıçramıyor.

Bir deyimin harfiyen çizilmesi

Makara eski bir iplik makarası. Yıllardır kaloriferin arkasında unutulmuş, geveze ve yaşlı. Düğmeye yardım etmek için ipliğini çözüyor. Bir uç atıyor, bir halka kuruyor, düğmeyi bir aralıktan çekiyor. Her çözülüşte biraz daha inceliyor.

Emre bunu ilk okumada yakalıyor. "Kendinden vermek" deriz. Makara gerçekten veriyor. Canlı çekimde bu ancak bir replikle söylenebilirdi. Burada bir nesnenin bedeninde görünüyor. Burcu kenara bir not düşüyor: Makara hiçbir zaman "sana yardım ediyorum" demez. Son karede Makara görünmüyor bile. Seyirci onun ipliğinin azaldığını zaten biliyor.

Bir şeklin başka bir şekle girmesi

Çengelli iğne çekingen bir karakter. Ucu kapalı, kıvrık durmayı seviyor. Selim'in çiziminde kapalı iğne kalorifer borusunun dibine sığınmış bir soru işaretine benziyor. Açılınca bambaşka bir şey oluyor: uzun, düz ve sivri bir kanca.

Burcu bu dönüşümü filmin ortasına koyuyor. Düğme parkenin bir aralığına sıkışıyor. Makara'nın ipliği oraya yetişmiyor. İğne yavaşça açılıyor, ucunu düğmenin deliğine geçiriyor, onu çekip çıkarıyor. Açık iğne düğmeyi kurtarabilir, ama çizebilir de. Biçimiyle birlikte karakteri de değişiyor: çekingen iğne bir an cesur bir kancaya dönüşüyor. İş bitince yeniden kapanıyor. Ama seyirci artık onun açılabildiğini biliyor.

Eşyanın kendi bedeni

Burcu'nun düğmesinin ağzı yok, gözü yok, eli yok. Konuşmuyor. Yalnız yuvarlanıyor, devriliyor, kenarı üstünde dönüyor. Sesi parkede küçük bir tık. Emre ilk okumada düğmeye iki göz çizmeyi öneriyor. Burcu reddediyor: "O zaman düğme olmaz. Düğme kılığında bir çocuk olur."

Bu ret, nesne karakterin çekirdeği. Düğme düz bir yüzeyde yuvarlanabilir, bir ipliğe dikilebilir. Bu yüzden onun için halı bir bataklık, parke aralığı bir uçurum. Makara'nın gücü ipliği, zaafı da aynı iplik. Hayvan karakter de aynı yoldan kurulur. Bir kedi konuşsa bile kedi gibi dikkatli ve kedi gibi bencil kalırsa inandırır.

Açıklanmayan dünya

Kaloriferin arkası Burcu'nun filminde gerçeküstü bir yer. Toz, örümcek ağı, yıllar önce kaybolmuş bir misket. Burcu'nun silinen taslağında burada bir krallık vardı. Tahtta eski bir yüksük oturuyor, kayıp eşyalar ona boyun eğiyordu. Nermin Hanım krallığın nereden çıktığını sordu, düğmenin yolculuğuna ne kattığını da. Burcu iki soruya da cevap bulamadı ve krallığı sildi.

Gerçeküstü bir dünya her şeyi açıklamak zorunda değildir. Ama kendi dünya kuralına, yani o dünyada tartışmasız geçerli olan düzene sadık kalır. Makara kalorifer kuralını sorgulamıyor; onu gece ile sabahı bildiği gibi biliyor. Seyirci kuralı karakterlerin davranışından öğreniyor. Kimse anlatmıyor.

Çocuk ve yetişkin aynı salonda

Bir çocuk için Burcu'nun filmi bir macera. Kaybolan bir düğme sabaha kadar eve dönmeye çalışıyor. Bir yetişkin aynı filmde başka bir şey görebilir. Yedek düğme kaybolan birinin yerine gelmiş. Ötekilere benzemiyor ve bunu bir kusur sayıyor. Emre bunu okurken bir aileye sonradan katılan birini düşünüyor. Burcu kimi düşündüğünü söylemeye başlıyor. Nermin Hanım onu durduruyor: "Söyleme. Film de söylemesin."

İki kat çatışmıyor, çünkü ikisi aynı eylemde buluşuyor: düğme dönmeyi kendisi seçiyor. Çocuk buna sevinir. Yetişkin aynı anda bir kabulü izler.

Sınırı kim koyar?

Kalorifer kuralı Burcu'nun filminde birkaç işi birden görüyor. Bir saat kuruyor: sabah çocuk paltoyu giyecek, kalorifer ondan önce soğuyacak. Düğmenin gücünü kısıyor: uçamaz, tırmanamaz, ısı azaldıkça yavaşlar. İnsan dünyasını da dışarıda tutuyor. Eşyalar insanların gözü önünde hiç kıpırdamıyor. İnsanlar yalnız ayaklar, eller ve kapı arkasından gelen seslerle var.

Kural sonu da yazıyor. Sabah kalorifer soğumuş. Düğme paltoya yetişememiş, kaloriferin önünde, yerde donmuş. Ama artık karanlıkta değil, görünür bir yerde. Annenin eli onu yerden alıyor. Son karede palto askıda, farklı renkteki düğme yerinde.

Burcu bu kuralı rastgele seçmedi. Kimse bakmayınca canlanan oyuncakları seyirci tanıyor. Burcu'nun kuralı bakışa değil sıcaklığa bağlı, bu yüzden kendi saatini ve kendi tehlikesini taşıyor. Animasyon her şeyi mümkün kıldığı için sınırı dünya koymaz, yazar koyar. Öteki olanakların hepsi bu sınırın içinde anlam kazanır.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Kuralı bir eylemle öğret. Seyirci kuralı bir açıklamadan değil, bir olaydan öğrenmeli. Burcu'nun ilk sahnesinde antrenin ışığı söner, kalorifer tıkırdar. Her tıkırtıda düğme biraz kıpırdar. Seyirci sıcaklığı sesle, sesi hareketle eşler. Sabaha karşı tıkırtılar seyrekleşir ve düğme ağırlaşır. Kural tek cümle söylenmeden yerleşmiş olur.

Kural yardımcılara da dokunmalı. Kalorifer soğurken yalnız düğme yavaşlamıyor. Makara da, iğne de yavaşlıyor. Kural yalnız kahramanı bağlarsa bir cezaya benzer. Herkesi bağlayan kural ise bir dünya kurar.

Kuralı değil, sahneyi değiştir. Bir sahne, kalorifer soğukken düğmenin kıpırdamasını gerektiriyorsa o sahneyi değiştir, kuralı değil. Kuralı bir kez esneten film, seyircinin güvenini bir daha kazanamaz.

Abartı tavanını karakter başına koy. Makara ipliğini antrenin öbür ucuna kadar uzatabilir; bu onun malzemesine uygun. Düğme ise kendi boyundan yükseğe sıçrayamaz. Tavanlar farklı olabilir. Ama her karakterin tavanı film boyunca aynı kalmalı.

Konuşmayan karakterin duygusunu konuşan karakter söylemesin. Makara geveze. Bu yüzden düğmenin ne hissettiğini anlatmaya en yatkın karakter o. Burcu'nun ilk taslağında Makara "Utanıyorsun, değil mi?" diye soruyordu. Bu replik silindi. Konuşmayan karakterin iç hâli, konuşanın ağzından açıklanırsa sessizliğin bütün değeri kaybolur.

Her karaktere tek bir somutlaşan metafor yeter. Makara'nın ipliği azalıyor. Ona bir de solan bir renk eklersen, seyirci hangisini okuyacağını bilemez. Metaforlar birbirini sulandırır.

Canlı çekim sınamasını yap. Sahneni yazdıktan sonra sor: bu sahne canlı çekimde de aynı kolaylıkla çekilebilir miydi? Cevap evetse animasyonu neden seçtiğini yeniden düşün. Nöbet'te babanın evindeki kalorifer gürler ama ısıtmaz; bu bir ses ve bir eviçi ayrıntı. Burcu'nun filminde kalorifer bir saat, bir güç kaynağı ve bir tehlike. Canlı çekimde bunu ancak hileli bir efekt taşıyabilirdi.

Ölçeği aksiyon satırına yaz. Animasyon senaryosu dünyanın hangi boydan görüldüğünü söylemeli. "Antre" yazmak yetmez. Düğmenin boyundan bakıldığında antre uçsuz bucaksız bir ova, halının saçakları bir çalılık. Bunu yazan sayfa, çizer için bir harita olur.

Bir olanağı reddetmek de bir karardır. Burcu'nun silinen krallığı kötü bir fikir değildi. Başka bir filmde merkez olabilirdi. Ama bu filmde düğmenin yolculuğunu yavaşlatıyordu. Animasyonda çizilebilen her şey senaryoya girmeye aday olur. Yazarın işi adayların çoğunu kapıda bırakmaktır. Silinen fikri bir deftere yaz; belki başka bir filmin tohumudur.

Sonu kuraldan türet. Burcu'nun son görüntüsü kuralın kaçınılmaz sonucu. Kalorifer soğuyunca düğme donuyor. Donduğu yer, bütün gecenin özeti oluyor: paltoya yetişemedi, ama karanlıktan çıktı. İyi bir kurucu sınır sonu da önceden hazırlar. Sonun kuraldan bağımsız geldiği filmde seyirci hile sezer.

İnsan dünyasını kadrajın kenarında tut. Burcu'nun filminde insanlar yalnız parçalarıyla var: bir terlik, bir el, kapı arkasından gelen bir ses. Bunun bir nedeni var. Çocuğun yüzü görünseydi film onun hikâyesine kayardı. Eşyaların dünyası küçük kalsın diye insan dünyası kadrajın kenarında durur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Canlı çekimde dünya bulunur; animasyonda dünya baştan yapılır, fizik de dahil.
• Animasyonun her olanağı yazara iki soru sorar: bununla ne gösterebilirim, bunu nerede durduracağım?
• Dönüştürülmüş fizik bir kez kurulunca film boyunca aynı işler ve bir saat gibi okunabilir.
• Abartı tavanı aşılırsa tehlike, onunla birlikte gerilim de kaybolur.
• Somutlaşan metafor bir deyimi bedene taşır ve açıklama istemez.
• Biçim dönüşümü karakterin iç hâlini dışa taşıdığında hikâyeye girer.
• Nesne karakter, malzemesinin izin verdiği kadar yapar; hayvan karakter türünün bedenini taşır.
• Gerçeküstü dünya açıklamaz, ama kendi kuralına sadık kalır.
• İki katlı okuma çocuğa ve yetişkine aynı eylemde ayrı hikâyeler verir.
• Kurucu sınırı yazar koyar; öteki olanaklar onun içinde anlam bulur, son da ondan türer.

Sonraki derse köprü

Burcu'nun düğmesi kâğıtta hazır, ama henüz hiçbir malzemeden yapılmadı. Selim'in kaba kareleri iki boyutlu bir çizgi filmi düşündürüyor. Burcu ise kumaştan bir palto, gerçek bir makara ve kare kare kıpırdatılan bir düğme görüyor. Kaloriferin soğuması hangisinde daha iyi okunur? Makara'nın incelen ipliği çizgide mi, gerçek iplikte mi daha çok şey söyler? Sonraki ders animasyon biçimlerini ele alıyor: iki boyutlu çizimden stop-motion'a, kısa filmden diziye, her tekniğin hikâyeye neye mal olduğunu.